8 mıllıardtan 85 mıllıardqa deıin

2012 jyly eksportymyzdyń túsir­gen paıdasy 86,4 mlrd dollarǵa jetip, arada on jyl óter-ótpeste 10 ese ósip shyǵa keledi. Bul, árıne, jańa ǵasyr­dyń alǵashqy onjyldyǵynda táp-táýir qymbattaǵan munaıdyń álemdik baǵa­sy­men tikeleı baılanysty. О́ıtkeni munaı – Qazaq­stannyń basty eksporttyq kóziri. Jyldar boıy osy shıkizatty óndirý aýqymyn arttyryp, onyń tikeleı jáne enshiles salalaryna sheteldik ınves­­tor­lar­dy belsendi túrde tartyp kelemiz.

Alaıda onjyldyq támamdalar tusta álem ekonomıkasynda kedir-budyrly kezeń­der bastaldy. 2008 jylǵy jahandyq qar­jy daǵdarysy 2014-2015 jyldary qaı­ta aınalyp soǵyp, ońalyp úlgermegen eko­nomıkany odan ári turalatyp tastady. Kúı­retip ketti deýge aýyz barmas, biraq mundaı keleńsizdikten qaıtip sabaq alýdy úıretip ketkeni shyndyq edi. Sabaq al­dyq pa, almadyq pa, ony búgingi hal-ahýalymyzǵa qarap túsine jatarsyz. 2012 jyly 86,4 mlrd dollarǵa jetken eks­port túsimi 2016 jyly nebári 36,8 mlrd dollarmen shekteldi. Jaraıdy, shıki­zattyq sektordyń jaıy túsinikti. Álem­dik naryqta baǵa qymbattasa boldy, ortaıǵan qazyna qaıta tolady. Biraq shıkizattyq emes sektordyń boı túzep ketýi birshama qıynyraq júredi. Bul eks­porttyq sharttardy qıyndatatyn óń­deý­shi ónerkásip taýarlaryn óndirýdiń obek­tıvti erekshelikterine (kúrdeli jet­kizý tizbekteri jáne olardy basqarý qıyn­dyǵy, transporttyq shyǵyndarǵa degen sezimtaldyq, tehnologııa deńgeıine qatys­ty týyndaıtyn táýeldilik) baılanysty.

Qazaqstan shıkizattyq emes sektor óndirisin damyta túsýge múddelilik tanytyp otyrǵanymen, báribir jalpy qurylymda munaı, basqa da qazba baılyqtar úlesi basym. Aldaǵy ýaqytta da olardyń basqa ónimderge oryn bosata qoıýy ekitalaı. Biraq shıkizatqa baılanǵan eksporttyń ornyqsyzdyq týdyratynyn 2020 jyly qatty sezindik. Pandemııa jyly eksport kólemi 47 mlrd dollarǵa tepe-teń boldy.

2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha eksport kólemi 84,8 mlrd dollarǵa jetip, 2021 jylmen salystyrǵanda 40,7 paıyz­ǵa ósti. Al ımport kólemi 50 mlrd dol­larǵa baǵalandy. Sóıtip, pandemııaǵa deıingi deńgeıge jettik. Qazir elimiz 119 elge ónim eksporttap otyr. Solardyń ishin­de Italııa (13,8 mlrd dollar), Qytaı (13,1 mlrd dollar), Reseı (8,78 mlrd dollar), Nıderland (5,48 mlrd dollar), Túr­kııa (4,75 mlrd dollar) elderiniń shoq­tyǵy bıik. Osy bestikke jalpy eks­por­ty­myz­dyń­ shamamen 45 paıyzy tıesili.

Naqty neni satamyz degende, munaımen qatar gaz, tústi metall, ferroqorytpa aýyzǵa iligedi. Olardyń izin ala metall jáne metall buıymdary bar. О́zge kategorııalarda aýyl sharýashylyǵy, hımııalyq ónerkásip ónimderi, mashına jáne qurylǵylar áleýeti artyp kele jatyr. Toqyma buıym, qurylys materıaldary, kıim-keshek áli jetekshi pozısııada emes. Bul oraıda shaǵyn jáne orta bıznes máselesin qozǵamaı ketý múmkin emes. Qazir bul sektordyń ishki jalpy ónimdegi úlesi 34-35 paıyz deńgeıinde ǵana. Bul, árıne, tómen nátıje. Keleshekte shaǵyn jáne orta kásipkerlik ekonomıkanyń bas­ty draıverine aınalýǵa tıis. Ol úshin kásipkerlerge qarjylyq jáne qarjylyq emes qoldaýlar keshenin uıymdastyrý asa mańyzdy. Taıaýda Prezıdenttiń ózi ekonomıkaǵa nesıe berý máselesin sóz etip, ekinshi deńgeıli bankterdiń enshisinde jatqan trıllıondaǵan qara­jatty osy maqsatqa burý týraly usynys bildirgen.

Joǵaryda atalǵan bes memleketten bólek, Qazaqstan byltyr Ońtústik Koreıa (4,54 mlrd dollar), О́zbekstan (3,69 mlrd dollar), Fransııa (3,07 mlrd dollar), Rýmynııa (2,51 mlrd dollar), Ispanııa (2,32 mlrd dollar) elderine taýar eksporttaǵan.

Árdaıym munaı baǵasy ósken jyly Qazaqstan ekonomıkasy da ósim kórsetip otyrady. 1992 jyly elimiz 4,4 mln tonna munaı satty. 1993 jyly kórsetkish 883 myń tonnaǵa azaıyp ketti. 1995-2000 jyldar aralyǵy qaıta eńse tiktegen ýaqyt – satylym kólemi 11 mln tonnadan 27,7 mln tonnaǵa deıin ulǵaıdy. Munaıdy kóp satqan berekeli jyl dep 2013 jyldy aıta alamyz – 70,7 mln tonna munaı eksportqa shyǵaryldy. Odan keıingi jyldary kórsetkish kúrt tómendedi. 2022 jyly 64,3 mln tonna munaı syrtqa satylǵan. Jalpy, táýelsizdik jarııalaǵan ýaqyttan beri otandyq munaı-gaz ónerkásibi salasy 3,5 ese ósip, aýqymy arta tústi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda 25 mln tonna tóńireginde óndiris jasasaq, Qazaqstannyń qazirgi áleýeti 90 mln tonna (bálkim, odan da artyǵyraq) óndirýge jetedi.

Bıyl otandyq eksport kólemi ázirge 38 mlrd dollarǵa jetip tur (qańtar-maýsym qorytyndysy). Qazirdiń ózinde byltyrdyń uqsas kezeńinen 10,3 paıyzǵa artta qalý baıqalady. Basty sebep – shet memleketterge shıki munaı satylymynyń 17,4 paıyzǵa qysqarýy. Ádette top-10 taýar tiziminen túspeıtin katodty mys jáne ferrohrom bul joly úzdikter qatarynan tys qalǵan. Jumsaq bıdaı surpy, tabıǵı gaz jáne óńdelmegen kúmis kólemi de burynǵy eksporttyq qarqynyn joǵaltqan. Onyń esesine osyǵan deıin qosalqy pozısııa bolyp kelgen mys rýdalary men konsentrattaryn jóneltý 48,6 paıyzǵa ósip, 1,5 mlrd dollar tabys ákeldi. О́ndiris kólemi ósken ónimder qatarynda ýran da bar. Aıtpaqshy, jarty jylda shıkizattyq emes taýarlar eks­portynyń 7,6 paıyzǵa ósip, 5,9 mlrd dol­lar­ǵa jetkenin de aıta keteıik.

«Eksport ósimi taýarlyq pozısııa sanyn keńeıtý esebinen boldy. Birinshi toq­sanda eksportqa shyǵarylatyn nomen­klatýra 767 taýarlyq pozısııaǵa ósti. Eks­port geografııasy da keńeıip jatyr. Bıyl 106 elge shıkizattyq emes eksport jasaldy, 2022 jylmen salystyrǵanda 6 el qosyldy», deıdi Saýda jáne ıntegrasııa vıse-mınıstri Qaırat Tórebaev.

Qazaqstan taýarlardyń shıkizattyq emes túrlerin negizinen Qytaı, О́zbekstan, Reseı, Túrkııa, Nıderland, Ulybrıtanııa, Ja­ponııa, Qyrǵyzstan, Grýzııa, Aýǵanstan elderine satyp otyr.

Birazdan beri eksporttaýshylardy qoldaýǵa baılanysty naqty tetikter paı­da boldy. Qarjylyq jáne qarjyly emes qoldaý sharalary QazTrade jáne KazakhExport kompanııalary arqyly iske asady. Mınıstrlik málimeti boıyn­sha, sońǵy úsh jylda 650 belsendi eksporttaýshy syrtqy naryqqa shyqty, olar­dyń 80 paıyzy – ShOB ókilderi. Eks­porttaýshylardy halyqaralyq market­pleısterge shyǵarý, saýda mıssııalaryna­ qosý jáne eksporttyq shyǵyndardy óteý belsendi júrgizilip jatyr. Elimiz ótken jyly eksporttaýshylardyń 8,8 mlrd teńge shyǵynyn ótep bergen. Osy­nyń­ nátıjesinde 260 mln dollarǵa 38 eksporttyq kelisimshart quryldy. Jyl basynan beri Vetnam (Hanoı), Áze­r­baıjan (Baký), Iran (Tegeran), Qytaı (Sııan) jáne О́zbekstan (Tashkent) el­de­rinde 5 saýda-ekonomıkalyq mıssııa uıym­das­tyryldy. Sharalar jemissiz emes: 300 mln dollardan artyq somaǵa eksporttyq má­­mi­le jasalyp, 300-den asa kelissóz júr­gizildi.

Úlken aýqymdaǵy eksporttyq áleýet máselesine qaıta oralar bolsaq, onda geografııalyq ornalasý tıimdiligin tilge tıek etemiz jáne bul rette Qytaı taqyrybyn aınalyp ótpeımiz. Memleket basshysy jaqynda jasaǵan resmı sapary aıasynda Qazaqstan men Qytaı arasynda 16,54 mlrd dollarǵa kelisim jasaldy. Sonyń basym bóligi «QazMunaıGaz» kelisimderine tıesili, onyń ishinde Sinopec kompanııasymen kelisilgen polıetılen shyǵaratyn zaýyt qurylysyn basa aıtýǵa bolady. Quny 7,7 mlrd dollar bolatyn zaýyt Teńiz ken ornyna taıaý mańdaǵy Qarataban arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynda salynbaq. Jyldyq óndiris kólemi – 1 mln 250 myń tonna polıetılen. Bul bolashaqta eksporttyq áleýetimizdi arttyra túsýge úlken áserin tıgizedi deıdi sarapshylar.

2000 jyldardyń bas kezindegi 8 mlrd dollardan 2022 jylǵy 85 mlrd dollar eksporttyq tabysqa deıin 20 jyldan asa ýaqyt júrip jettik. Eksporttyq ónim sebeti men marshrýttaryn ártaraptandyrý orta deńgeıde júrgizildi jáne negizinen shıkizattyq eksportqa arqa súıeıtin pozısııamyzdan aını qoıǵan joqpyz. Elimiz sońǵy birer jyldaǵy geosaıası túıtkilderden tıisti sabaq alyp, qorytyndy shyǵarýǵa tıis. Aldaǵy onjyldyqtyń qanshalyqty eksporttyq baǵyttardy keńeıtýge kúsh salatyn jáne óndiristik ekonomıkaǵa aınalý mindetine adal qaraıtyn kezeń bolaryn baqylaımyz.