Kollajdy jasaǵan –Záýresh Smaǵul, «EQ»
1990 jyly 25 qazanda QazKSR Joǵarǵy Keńesi halyqtyń erkin bildire otyryp, Memlekettik egemendik týraly deklarasııa qabyldady. Qazaqstan tuńǵysh ret ózindik dúnıetanymy, ádet-ǵuryptary men salt-dástúrleri bar, sol turǵyda óziniń bolashaq damýyn derbes, naqty boljaı alatyn Respýblıka retinde jarııa etildi.
Deklarasııa respýblıkanyń barlyq azamattaryna laıyqty jáne teń ómir súrý jaǵdaıyn jasaýǵa negizdelgenin jáne Joǵarǵy keńes qazaq ultynyń taǵdyry úshin jaýapkershilikti óz moınyna alǵanyn atap ótken jón. Joǵarǵy keńes respýblıkada turatyn barlyq halyqtardyń dostyǵyn nyǵaıtý men bekitýdi basty mindet etip qoıdy. Memlekettik egemendik «zaıyrly demokratııalyq memleket qurýǵa bel baılaý» negizinde jarııalandy. Túıip aıtqanda, 25 qazan – táýelsizdik jolynda alǵashqy ári mańyzdy qadam jasalǵan kún. Osy sátten bastap elimiz óziniń ulttyq múddelerin tereń tanyp, túsinip, ozyq úlgili órkenıet kóshine batyl bet bura bastady.
Qazaq KSR-nyń ulttyq memlekettiligi, eń aldymen, qazaq ultynyń jáne respýblıkada turatyn basqa etnos ókilderiniń tól mádenıetin, salt-dástúrin, tilin qaıta jańǵyrtý men damytýǵa jáne ulttyq qadir-qasıetin nyǵaıtýǵa baǵyt ustady. Sonymen qatar deklarasııada QazKSR respýblıkadan tys jerde turatyn qazaqtardyń ulttyq-mádenı, rýhanı jáne tildik qajettilikterin qanaǵattandyrýǵa «qamqorlyq tanytady» dep kórsetilgen. Sóıtip, Memlekettik egemendik týraly deklarasııanyń qabyldanýy ulttyq sana men biregeılikti jańǵyrtýdyń bastaý núktesi boldy.
Respýblıka aýmaǵynda turatyn azamattarǵa ulty men qandaı partııaǵa jatatyndyǵyna, shyqqan tegine, áleýmettik nemese múliktik jaǵdaıyna, jynysy men dinine, qyzmeti men turǵylyqty jerine qaramastan, barlyq quqyqtar men bostandyqtarǵa, sondaı-aq ózderiniń ulttyq-memlekettik jáne avtonomııalyq qurylymdarynan tys turatyn barlyq ulttar men ulystardyń ókilderine ómirdiń barlyq salalarynda quqyqtyq teńdik pen teń múmkindikterge kepildik berildi. Qazaqstan halqy Qazaq KSR-de egemendiktiń birden-bir ıesi jáne memlekettik bıliktiń qaınar kózi bolyp jarııalandy. Keıinirek bul normalardyń barlyǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynda bekitildi.
Deklarasııada memlekettiliktiń tutastyq, aýmaqtyń bólinbeıtindigi jáne myzǵymastyǵy, halyqtardyń mádenıeti men tilderin damytý, ulttyq biregeılikti nyǵaıtý sııaqty qaǵıdattar alǵash ret bekitildi. Sonymen qatar deklarasııa Qazaqstannyń shynaıy egemendiginiń barlyq atrıbýttaryn: menshik aýmaq pen azamattyq, memlekettik bıliktiń táýelsizdigi men tolyqtyǵy, memlekettik bıýdjet, halyqaralyq qatynastardaǵy derbestik, memlekettik egemendiktiń klassıkalyq rámizderi – Eltańba, Tý, Ánurandy, óziniń ulttyq valıýtasyn bekitti. Qujatta saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik baǵyttardy derbes anyqtaý qaǵıdasy jarııalandy.
Ata-babalarymyz sandaǵan ǵasyr boıy armandap ótken, nebir tuǵyrly tulǵalarymyz basyn báıgege tigip, bar sanaly ǵumyryn sarp etken osy atty kúnge joıqyn oqıǵalarǵa toly bolǵan HH ǵasyrdyń aıaǵynda ǵana qol jetkizdik. Batys pen Shyǵystyń tabysýyna, rýhanııattyń, dinniń halyqtardyń arasyna shekara qoımaı, kópir bolýyna, az ben kóptiń baýyr bolýyna bar bolmys-bitimi, qabilet-qarymymen qyzmet etken sol alǵadaı azamattar, asyl qaıratkerler tutatyp úlgergen shyraq búginde azat halqymyzdyń alaýly taǵdyry bolyp mazdap tur.
Der kezinde qabyldanǵan shara – tarıhı erlik, tyndyrylǵan sharýa – tarıhı áreket. Osy oraıdy deklarasııa, demokratııalyq bastaýlar dúnıe dúrligip jatqan almaǵaıyp kezeńde táı basqan táýelsizdigimiz ben kúrdeli qoǵamymyzdyń artyq tolqýlarsyz, birqalypty ósip-órkendeýine, halqymyzdyń ulttyq turǵyda uıysyp, judyryqtaı jumylýyna aıtarlyqtaı qyzmet kórsete aldy. Deklarasııadan soń bastaý alǵan saıası, ekonomıkalyq, quqyqtyq reformalardyń san alýan kózqarastardan týyndap jatqan qandaı da bolsyn kúrmeýli máselelerin beıbit te jarastyqty jolmen retteýdiń júıeli tájirıbesi qalyptasyp, iske asyryla bastady. Sondaı irgeli izdenister, talapty, tabandy sharalar «myń ólip, myń tirilgen» halqymyzdy az ǵana ýaqyt ıininde tarıh tórine alyp shyqty.
Osy jyldar ishinde elimiz kóptegen soqtyqpaly, soqpaqsyz joldardy júrip ótti. Júrip qana ótpeı, bıik belesterdi baǵyndyrdy. Biz muny eshýaqytta esten shyǵarmaýymyz kerek. Búginde elimiz saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik damýdyń dańǵyl jolyna tústi. Barsha álem elderi úshin Qazaqstan beıbitshilik pen kelisimniń, tatýlyq pen dostyqtyń alańyna, bedeldi memleketke aınaldy.
Halqymyzda «Bereke basy – birlik» degen ulaǵatty sóz bar. Bul – ómirlik tájirıbeden alynǵan uly danalyq. Sebebi birligi bekem el ǵana myqty bolady. Birlik bar jerde tirlik bolatyny – barshaǵa belgili ómir shyndyǵy. Qoǵamdaǵy birlik pen yntymaqtyń arqasynda budan da bıik belesterdi baǵyndyratynymyzǵa senim mol. Sebebi biz – armany asqaq, maqsaty anyq elmiz. Olaı bolsa, bir atanyń balasyndaı birligimiz jarasyp, táýelsiz elimizdi odan ári damytý jolynda jan aıamaı eńbek etý, laıyqty úles qosý – árbir azamattyń qasıetti boryshy. Tek solaı ǵana aldymyzda turǵan úlken asýlardy baǵyndyra alamyz.
Ádiletti qoǵam ornatý úshin áleýetti ekonomıka kerek. Ekonomıka damyǵan saıyn memleket nyǵaıa túsedi. Ol úshin barlyq máselege eldik turǵysynan kelgen jón. Halqymyz eldik dep el ishindegi yntymaqty, jarastyqty uqqan. Sol yntymaq pen jarastyqtyń úlgisin, eń aldymen, el bıliginde, is basynda júrgen azamattar, zııaly qaýym ókilderi kórsetkeni abzal. Eldik – búgingi tańdaǵy barshamyzǵa ortaq, birden-bir jetistigimiz. Eldikti saqtaı bilý – eń asyl muratymyz. Bul – memleket pen qoǵamǵa degen janashyrlyq pen jaýapkershilik, izdenimpazdyq pen talapshyldyq, úlken áleýmettik belsendilik arqyly ǵana atqarylar mereıli mindet. Bul bizdiń konstıtýsııalyq qurylysymyzǵa degen senimimizdi nyǵaıtady, keleshekke degen úmitimizdi ulǵaıtady.
Egemendiktiń kósegesin kógerter kórinister – ishtegi yntymaq, tynyshtyq, bereke-birlik, syrttaǵy, alys-jaqyn eldermen syndarly qarym-qatynas, ózara yqpaldastyq. Álemniń túkpir-túkpirinde túrli dúmpýler, qaqtyǵystar, daý-janjaldar jıi bolyp, shıelenister shıryǵyp turǵan almaǵaıyp zamanda halqymyzǵa tán tózim men sabyrdan aıyrylmaıyq, erteńge degen úmitizdi úzbeıik, sert pen senimimizge bekem bolaıyq. О́ıtkeni elimizdiń egemendigi – júzdegen halyq pen mıllıondaǵan adamnyń baqýatty turmys-tirshiligi men alańsyz ómiriniń basty kepili.
