Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Gerontologııanyń qazirgi kezdegi negizgi mindetterine adamdy kárilikke daıyndaý, egde tartqan adamdar men qarttardyń belsendi ári tolyq ómir súrý daǵdylaryn zertteýden bastalady. Áleýmettanýdyń túsindirme sózdiginde: «Gerontologııa (grekshe geron jáne logos – ilim) – adamnyń jáne janýarlar organızminiń qartaıý zańdylyqtaryn zertteıtin ǵylym. Egde tartqan jáne qartaıǵan adamdardyń aýrýlaryn klınıkalyq medısınanyń gerıatrııa (grekshe geron jáne iatreia – emdeý) dep atalatyn bólimi zertteıdi. HH ǵasyrdyń 30-40-jyldary Qazaqstanda qarııalar men múgedekter úıi, gerontologııalyq jáne gerıatrııalyq kabınetter (Almaty, Qaraǵandy, t.b.), aýrýhanalarda gerıatrııalyq bólimder ashyldy, júıeli zertteýler júrgizile bastady», degen anyqtama berilipti.
Bul zertteýlerdiń nátıjesinde qartaıýdyń áleýmettik sebepteri men klınıkalyq belgileri anyqtaldy. Iаǵnı adam jasynyń ulǵaıýyna baılanysty júrek pen qan tamyrlarynda paıda bolatyn ózgerister zerttelip, egde tartqan adamdardyń ádette baıqalmaıtyn aqaýlaryna sıpattama berildi. Egde jastaǵy adamdardyń psıhıkasy men minez-qulyq erekshelikterin, jas psıhologııasynyń bir salasyn gerontologııalyq psıhologııa zertteıdi. Bul – gerontologııa ǵylymy týraly qysqasha ǵana ańdatpa. Áıtpese munyń basqa da fýnksııalary kóp ekeni túsinikti.
Gerontologııa máseleleri boıynsha Densaýlyq saqtaý mınıstri Ajar Ǵınaıatqa saýal joldaǵan edik. Bas dárigerdiń aıtýynsha, elimizde búkil álem boıynsha halyqtyń qartaıý úderisi artyp bara jatqandyqtan, gerontologııa máselesi mańyzdy bolyp otyr.
«Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń elimizdegi gerontologııalyq qyzmetti jetildirý jónindegi 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan osyǵan saı ázirlenip, bekitilgen. Soǵan saı gerontologııa kabınetteri ashyldy. Egde jastaǵy adamdarǵa gerıatrııa dárigerleri medısınalyq kómek kórsetedi», deıdi A.Ǵınaıat.
Mınıstrliktiń málimetine súıensek, bıylǵy esep boıynsha elimizde medısınalyq mekemelerdiń janynan qurylǵan 127 gerıatrııa kabıneti jumys isteıdi. Máselen, Astana qalasynda – 15, Almaty qalasynda – 39, Aqtóbe oblysynda – 1, ShQO-da – 5, Jambyl oblysynda – 19, BQO – 7, Mańǵystaý oblysynda – 17, Pavlodar oblysynda – 4, Túrkistan oblysynda 20 gerıatrııa kabıneti bar. Resmı derekterge qarap otyrsaq, keıbir óńirde óte az, tipti keıbir jerlerde áli de jetkiliksiz ekeni baıqalady.
«Sonymen qatar Biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesi sheńberinde erkin tańdaý qaǵıdaty boıynsha qart adamdar kez kelgen respýblıkalyq medısınalyq uıymda joǵary mamandandyrylǵan medısınalyq kómek ala alady. Egde jastaǵy adamdarǵa dári-dármekterge, jol júrýge, sanatorıı-kýrorttyq emdeýge jeńildikter qarastyrylǵan. Qart adamdardyń nysanaly toptaryna kezdesetin qan aınalymy júıesiniń aýrýlary, qant dıabeti, glaýkoma, sút bezi, jatyr moıny obyry, toq ishek jáne tik ishek obyryn anyqtaýǵa baǵyttalǵan Ulttyq skrınıngtik baǵdarlama iske asyrylyp jatyr. 2011 jyldan bastap elimizdiń barlyq emhanasynda medısınalyq, áleýmettik kómek kórsetýdi jáne barynsha nazar aýdarýdy talap etetin sozylmaly aýrýlardan zardap shegetin naýqastarǵa kómek kórsetetin áleýmettik qyzmetkerler men psıhologter qarastyrylǵan», deıdi mınıstr.
Elimizde ár jyldarǵa arnalǵan densaýlyqqa qatysty memlekettik baǵdarlamasynda qart kisilerge qamqorlyq jasaý men olardyń qajettilikterine aıryqsha kóńil bólingen. Onyń aıqyn bir kýási egde kisilerge arnalǵan Gerontologııa ortalyqtarynyń jumysyn aıryqsha aıtýǵa bolady. Máselen, mamandardyń aıtýynsha, mundaı ortalyqtarda qarııalardy áleýmettik qoldaýdyń oń faktory retinde qarastyrylatyn órkenıetti elderdiń ozyq tájirıbesi qoldanylady. Osy rette jyl basynda ashylǵan elordadaǵy №5 qalalyq emhanadaǵy gerontologııa kabınetin sóz etpekpiz. Atalǵan emhanaǵa tirkelgen zeınetkerler úshin syrqattyń aldyn alý, dıagnostıka jasaý, emdeý boıynsha mol múmkindik ashylyp otyr. Gerontologııa kabınetiniń jumysyn qarttardy qabyldaıtyn biliktiligi joǵary gerontolog dárigerler júrgizedi.
– Biz úshin eń bastysy – syrqattyń aldyn alý, búkil emhananyń jumysyn ońtaıly uıymdastyrý. Dárigerler dári-dármek terapııasyn, ońaltý jumystaryn, psıhoterapııalyq qoldaýdy qolǵa alady. Mamannyń basty mindeti – qarttardy emdeý ǵana emes, olardyń belsendiligin arttyrýǵa kómektesý. Gerontologke 65 jastan bastap, jylyna keminde bir ret profılaktıkalyq tekserý jáne keńes alý úshin kelýge bolady. Sondaı-aq este saqtaý qabiletiniń joǵalýy, depressııa, júrek soǵysynyń nasharlaýy, qan qysymynyń kóterilýi jáne basqa da kóptegen syrqat belgisi paıda bolǵan jaǵdaıda qaralýǵa bolady, – dedi emhana dırektory Altynshash Tabyldına.
Onyń aıtýynsha, emhanaǵa 6,5 myń qala turǵyny tirkelgen. Munda kúndizgi stasıonar ornalasqan, ambýlatorııalyq emdeý júrgiziledi. Bir sózben aıtqanda, naýqastardyń tolyq saýyǵýyna barlyq jaǵdaı jasalǵan.
«Gerontologııa kabınetin ashýdaǵy negizgi maqsattyń biri – kekse kisilerdiń jaı-kúıin keshendi gerıatrııalyq qadaǵalaý. Oǵan kópprofıldi dıagnostıkalyq jumystar jatady. Keshendi gerıatrııalyq baǵalaýǵa dáriger-gerıatr, kardıolog, nevrolog, psıholog, áleýmettik qyzmetker, klınıkalyq farmakolog qatysady. Ortalyqta mamandar emdelýshiniń fızıkalyq jáne fýnksıonaldyq jaı-kúıin, onyń jadyn, emosıonaldyq jaǵdaıyn, dárilik terapııanyń qaýipsizdigin qadaǵalaıdy. Buǵan qosa tamaqtaný boıynsha keńes beredi, emdik-fızıkalyq jattyǵýlar, kútý men saýyqtyrýdyń jeke josparyn ázirleıdi», deıdi gerontolog mamandar.
Qalalyq Ardagerler keńesi medıatobynyń múshesi Raısa Aǵybaevanyń aıtýynsha, gerontologııalyq kabınetterdiń qarııalar úshin mańyzy erekshe.
«Gerontolog dárigerdiń qabyldaýynda bolǵan zeınetkerler búgingi medısınanyń jańa jetistikteri men jaılylyqty sezinip jatyr. Búginde gerontologııa kabınetteri №7, 8, 10 emhanalarda bar. Elordalyq egde kisiler úshin gerontologııa kabınetteriniń mańyzy erekshe. О́ıtkeni olardyń densaýlyǵy men ómirge degen belsendiligin arttyrady», deıdi R.Aǵybaeva.
О́z zamanynda ómirdiń ashysy men tushysyn birge tatysqan qarııalar qatarlastaryna qamqorlyq kórsetýdi búgingi jas urpaqqa ósıetimen ǵana emes, ónegesimen de kórsetip júrgeni anyq. Sonyń aıqyn bir kýási – elimizdegi ártúrli egde adamnyń berekeli uıymdary deýge bolady.
Qoryta kelgende, árıne, qarttyqtyń emi joq. Alaıda adam balasynyń ólsheýli ómirinde salamatty ómir súrýine jaǵdaı týǵyzý – qoǵam men memlekettiń jáne adamnyń óz mindeti. «Qartaısań da qart babańdy syılaı bil, kúnderdiń kúni bolǵanda kimder de kimniń deısiń beli búgilmes» dep Buqar babamyz aıtqandaı, qarııalarǵa degen qamqorlyq qashanda qoǵam nazarynda bolýy lázim. Saqal men samaıǵa aq tússe de, kóńilge daq túspeýge tıis.
