«DDU baǵalaýy boıynsha bizdiń densaýlyǵymyzdyń 20%-y tuqym qýalaıtyn faktorlarǵa, 20% ekologııaǵa, 50% adamnyń ómir saltyna jáne 10% ulttyq densaýlyq saqtaý júıesiniń jumysyna baılanysty. Sondyqtan bul zertteý qazaqstandyqtardyń qoǵam densaýlyǵy jáne ony jaqsartý múmkindikteri týraly uǵymdaryn anyqtaý, halyqtyń óz densaýlyǵy men ómir saltyn qalaı baǵalaıtynyn naqtylaý, sondaı-aq olardyń zııandy tómendetý tujyrymdamasyna qatynasyn baǵalaý maqsatynda júrgizildi», dedi «Densaýlyq» Ulttyq qaýymdastyǵy» ZTB basshysy jáne dáriger Baqyt Túmenova.
Zertteý saýalnamaǵa negizdelgen F2F nysandalǵan suhbat ádisimen júrgizildi. Zertteý júrgizý geografııasy - Qazaqstannyń 17 oblysynyń jáne respýblıkalyq mańyzy bar úsh qalanyń eresek halqy. Dalalyq is-sharalar 2023 jyldyń shildesinde ótkizildi.
«Respondentterdi irikteý kvotalyq irikteý negizinde júzege asyryldy, barlyǵy 2507 respondentke saýalnama júrgizildi, onyń ishinde 18 ben 61 jas aralyǵyndaǵy jáne odan joǵary erler 47,5% men áıelder 52,5%. Etnıkalyq belgileri boıynsha kvotalaý kózdelmegen, biraq soǵan qaramastan, eger suralǵandardyń etnıkalyq qurylymyn qarastyratyn bolsaq, onda qazaqtar 65%, orystar 24,4%, 10,6% basqa etnostardyń ókilderin qurady.
Bilim berý bóliminde kásiptik-tehnıkalyq bilimi bar respondentterdiń úlesi - 45,3%, joǵary - 36,3%, orta - 15,9% jáne tolyq emes orta - 2,1% qurady. Eńbektik qatynas jaǵynan respondentterdiń 68,9% - jumyspen qamtýdyń sol nemese basqa túrimen qamtylǵan, onyń 54% - tolyq jumyspen qamtylǵandar, 7,8% - ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar, 5,5% - ishinara jumyspen qamtylǵandar, al 1,6% - y maýsymdyq jumys isteıdi», dep «Strategııa» Áleýmettik jáne saıası zertteýler ortalyǵy» QQ basshysy, áleýmettaný ǵylymdarynyń kandıdaty, Gúlmıra Ileýova atap ótti.
Saýalnama barysynda respondentterge medısınalyq jáne áleýmettik sıpattaǵy densaýlyq saqtaýdyń 15 problemasynyń tizimi usynyldy, olar munyń ishinen úsh máseleni tańdap, olardy memleket úshin basymdyq deńgeıine, ıaǵnı úkimet qoǵamnyń densaýlyǵynyń qandaı máselelerine basa nazar aýdarýy kerek boldy.
Úkimettiń nazaryna úsh másele kirdi: alkogol/maskúnemdik; turmystyq zorlyq-zombylyq jáne juqpaly emes aýrýlar. 20 óńirdiń 8-de alkogol/maskúnemdik birinshi orynda. Bul másele, ásirese Soltústik Qazaqstan oblysynyń turǵyndaryn alańdatady, respondentterdiń 40%-dan astamy alkogolızmdi birinshi orynǵa qoıǵan.
Mańǵystaý men Túrkistan turǵyndaryn qant dıabetiniń taralý aýqymy qatty alańdatady. Qaraǵandylyqtar men pavlodarlyqtar onkologııa problemasyna alańdaıdy, al elorda turǵyndary turmystyq zorlyq-zombylyqqa nazar aýdardy. Atyraý jáne Ulytaý oblystarynyń turǵyndaryn medısınalyq qyzmetterge teń emes qoljetimdilik jáne bilikti medısınalyq personaldyń tapshylyǵy sııaqty densaýlyq saqtaýdyń júıeli máseleleri alańdatady.
Saýalnama nátıjeleri boıynsha árbir tórtinshi respondent (26,4%) zııandy azaıtý tujyrymdamasy týraly jaqsy biledi. 38,9% bul tásil týraly qulaqqaǵys estigen, biraq onyń ne týraly ekenin naqty túsinbeıdi. Saýalnamaǵa qatysqandardyń úshten biri (31,7%) densaýlyqqa zııandy áser etý tujyrymdamasy men mınımızasııasy týraly estimegen.
Zııandy azaıtý tujyrymdamasy adamnyń ártúrli minez-qulqymen baılanysty jaǵymsyz áleýmettik jáne fızıkalyq saldardy azaıtýǵa baǵyttalǵan birqatar maqsatty densaýlyq saqtaý tájirıbeleri dep atalady. Bul tásil ár adamnyń densaýlyǵyn saqtaýǵa jáne zııandy ómir saltynyń saldaryn azaıtýǵa baǵyttalǵan: qantty, tuzdy, trans maılardy shamadan tys tutyný, temeki shegý jáne myqty alkogoldi tutyný.
Respondentterdiń 75%-y ózderiniń ómir saltyn sıpattaı otyryp, ony «salystyrmaly túrde salaýatty» dep atady, saýalnamaǵa qatysqan árbir tórtinshi adam (24%) «salystyrmaly túrde salaýatty emes» ómir saltyn ustanady dep sanaıdy. Áleýmettik-demografııalyq taldaý ómir saltyn baǵalaýdyń jasyna syzyqtyq táýeldiligi bar ekenin kórsetedi. Sonymen, jas respondentter ózderiniń ómir saltyn salaýatty dep baǵalaıdy, al eresek respondentter salystyrmaly túrde salaýatty emes dep baǵalaıdy.
Respondentter durys tamaqtanýǵa oń kózqaraspen qaraıdy. Bes respondenttiń tórteýi maısyz et, balyq, kókónister men dándi daqyldarǵa aýysý tamaqtanýdy jaqsartýǵa jáne densaýlyqqa qaýipti tómendetýge kómektesedi dep kelisedi.
Fast-fýdty tutyný deńgeıi joǵary dep ataýǵa bolmaıdy, óıtkeni respondentterdiń 46%-y ony aıyna 2 retten kóp emes tutynatynyn, al 26% - azyqtaný rasıonynda tez daıyndalatyn taǵam joq ekenin aıtty.
Respondentterdiń 51% alkogol sýsynyn ishpeıdi. Árbir tórtinshisi (23%) alkogoldik sýsyndardy aıyna bir retten az tutynady. Alkogoldi tutynýdyń eń joǵary kórsetkishteri 41-50 jas jáne 31-40 jas aralyǵyndaǵy toptarda tirkeldi, onda alkogoldi aptasyna keminde bir ret tıisinshe 15% jáne 14% ishedi.
Temeki ónimderiniń ishinde tutynýdyń eń joǵary deńgeıi temekige (29%) tıesili. 2012 jylǵy «Strategııa» QQ zertteýiniń negizinde 11 jyl ishinde temeki tutyný deńgeıi múldem ózgergen joq degen qorytyndy jasaýǵa bolady. Alaıda, halyq arasynda óte tanymal elektrondy temeki men taıaqshalar qosyldy. Elektrondyq temeki 8% tutynady. Qazaqstandyqtar qyzdyrylatyn temekisi bar ónimderdi jaı temekige qaraǵanda 4 ese (7%) az shegedi.
Qazaqstandyqtardyń elektrondy temeki týraly qanshalyqty habardar ekendigi týraly saýalnama nátıjelerin qaraý kezinde 84% - y olar týraly bilgeni nemese estigeni anyqtaldy. 14% - da eshqandaı aqparat bolǵan joq. 40 jasqa deıingi adamdar eń kóp biledi: 21 jasqa deıin – 88%, 21-30 jasta – 93% jáne 31-40 jasta – 89% habardar.
Qoǵamnyń zııandy ádetterin tolyǵymen jeńýge bolmaıtyny anyq. Alaıda, minez-qulyqtyń zııandy saldaryn azaıtýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamalar arqyly densaýlyqty jaqsartýǵa bola ma? Respondentterdiń 83,7% - y osy tezıspen kelisetinderin bildirdi. 13,1% bul tásil densaýlyqqa zııandy azaıtýǵa kómektesetinimen kelispeıdi. 3,3% jaýap berýge qınalatynyn aıtty.
«Adamdarǵa zııandy azaıtý jáne ómir saltyn ózgertý qajet, sondyqtan mundaı jahandyq tapsyrmany jalǵyz jeńý múmkin emes. Bul memlekettik deńgeıde juqpaly emes aýrýlardyń qaýip faktorlarynan bolatyn zııandy azaıtý tujyrymdamasy qoldaý tapqan jaǵdaıda múmkin bolady. Tujyrymdama adamnyń zııandy áseri az ónimder men tásilder týraly senimdi jáne ǵylymı negizdelgen aqparat alý quqyǵyn bildiredi. Saýalnamaǵa qatysqandardyń basym bóligi zııandy tamaqtanýǵa, nashaqorlyqqa, temeki shegýge jáne alkogoldi tutynýǵa qatysty zııandy azaıtý tujyrymdamasyn qoldanýdy maquldaıdy», dep túıindedi Baqyt Týmenova.
