Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
– Mýstafa myrza, Túrkııa – Qazaqstannyń táýelsizdigin moıyndaǵan alǵashqy el. Búginde eki el arasyndaǵy saıası-ekonomıkalyq qarym-qatynas qarqyndy damyp keledi. Qazaqstan Túrkııa úshin qanshalyqty mańyzdy? Eki eldi biriktiretin ortaq qundylyq nede? Bizdi qandaı ortaq múddeler toǵystyrady?
– Túrik pen qazaq halqynyń arasyndaǵy ortaq qundylyqtyń tamyry tym tereńde jatyr. Biz – Qazaqstannyń táýelsizdigin birinshi bolyp moıyndaǵan elmiz. Sol ýaqyttan beri Túrkııa Qazaqstanmen baılanysyn eshqashan úzgen emes. Túrkııa da, Qazaqstan da osy qarym-qatynasty berik saqtap keledi. Táýelsiz memleket bolǵannan keıin eki el de saıası qarym-qatynastardy jan-jaqty damytýǵa múddeli. Bul turǵyda bizdi biriktiretin negizgi jeli – eki el arasyndaǵy tarıh pen mádenıettiń tamyrlastyǵy, ortaq múdde. О́zderińiz biletindeı, biz bul aımaqtan Anadolyǵa bardyq. Tilderimiz de túrki tilderiniń qatarynda. Dıalektilik aıyrmashylyqtar bar. Degenmen biz bir-birimizdi ońaı túsinemiz.
Qazaqstanǵa kelgenime jeti aı ótti. Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine baryp, ǵulamanyń fılosofııasy týraly biraz aqparat jınap qaıttyq. О́zderińizge málim, Qoja Ahmet Iаsaýıden tálim alǵan birqatar ǵalym Anadolyǵa baryp, sol jaqta adam túsinigi men fılosofııasynyń ornyǵýyna atsalysqan. Sondyqtan Qoja Ahmet Iаsaýı Túrkııadaǵy ıslam fılosofııasyna óte mańyzdy úles qosty. Al bizdiń ortaq múddemizge kelsek, eki el de aımaqta jáne jahandyq deńgeıde beıbitshilik pen turaqtylyqty qoldaıdy. Sondaı-aq óz aımaǵymyzǵa jáne álemge ekonomıkalyq turǵydan úles qosýdy paryz sanaımyz. О́ıtkeni beıbitshilik – turaqtylyqtyń kilti. Qazaqstan sekildi Túrkııanyń da syrtqy saıası maqsaty – daýlardy beıbit jolmen sheshý. Sonymen birge qaqtyǵystardyń aldyn alýdy qoldaımyz. Bir sózben aıtqanda, bizdiń ortaq múddelerimizdi ekonomıkalyq jáne aımaqtaǵy turaqtylyqqa yqpal etý dep sıpattaýǵa bolady. Qazaqstan da táýelsizdik alǵannan beri halyqaralyq arenada belsendilik tanytyp keledi. Bul, árıne, onyń aımaqtyq qaqtyǵystardy beıbit jolmen sheshý turǵysynan óz yqpalyn arttyratynyn bildiredi.
Bizdiń ortaq syrtqy saıası maqsattarymyz da bar. Aıta keteıin, búgingi saıası konıýnktýrada dúnıe júzindegi birde-bir memleket máselelermen jalǵyz kúrese almaıdy. Tipti eń qýatty dep sanalatyn nemese álemdik saıasatta úlken ról atqaratyn elderdiń ózi búgingi álem aldynda turǵan máselelerdi óz betimen sheshýge qaýqarsyz. Sondyqtan Qazaqstan men Túrkııa ortaq mádenıetimiz, dinimiz, tilimiz, ortaq geografııamyz ben tarıhymyz negizinde tamasha yntymaqtastyq ornattyq. Osy berik negizge súıene otyryp, ortaq maqsattarǵa jetý jolynda birge qoıan-qoltyq jumys istep kelemiz.
– Eki eldiń syrtqy saıasattaǵy múddesi ortaq ekenin aıtyp qaldyńyz, Qazaqstan men Túrkııanyń halyqaralyq arenada bir-birin qoldaýy qandaı deńgeıge jetti?
– Ekijaqty yntymaqtastyǵymyz buryn strategııalyq yntymaqtastyq deńgeıinde bolsa, byltyr Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev myrzanyń sapary barysynda bizdiń qarym-qatynasymyz keńeıtilgen strategııalyq áriptestik deńgeıine kóterildi. Bul neni bildiredi? Bul bizdiń qarym-qatynasymyzdyń aýqymyn keńeıtip, tereńdetip jatqanymyzdy bildiredi. Árıne, Túrkııa men Qazaqstan kóptegen halyqaralyq uıymnyń ortaq músheleri. Aıtalyq, BUU, Islam Yntymaqtastyq uıymyna, Ekonomıkalyq Yntymaqtastyq Uıymyna, Túrki memleketteri uıymyna, Túrksoı-ǵa, AО́SShK-ge múshemiz. Halyqaralyq yntymaqtastyqta kandıdattarymyzdy ózara qoldaımyz.
Qazaqstanmen syrtqy saıasat týraly túsinigimiz bir múddege negizdelgen deýimniń sebebi osynda. Biz Qazaqstanmen birge daýlardyń beıbit jolmen sheshilýin qoldaımyz. Túrkııanyń syrtqy saıasaty bastamashyl ári gýmanıtarlyq negizge baǵyttalǵan. Aımaǵymyzda qaqtyǵys týyndamaǵanyn qalaımyz jáne qaqtyǵystyń aldyn alýǵa tyrysamyz. Sol sııaqty qandaı da bir janjal týyndaǵan jaǵdaıda, ony beıbit jolmen sheshý úshin mańyzdy jumystar júrgizemiz. Reseı-Ýkraına daǵdarysy kezinde de Túrkııa osy róldi atqardy. Qara teńiz astyq bastamasymen biz BUU-men yntymaqtasa otyryp, muqtaj elderge 35 mıllıon tonnaǵa jýyq bıdaı jónelttik. Sol sekildi Qazaqstan da óz aımaǵyndaǵy qaqtyǵystardy beıbit jolmen sheshýde óte mańyzdy rólge ıe. Sondyqtan syrtqy saıası maqsattarymyz aımaqtaǵy turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵandyqtan, biz bul salada da yntymaqtastyq ornata bildik.
Qazaqstan Túrki memleketteri uıymyn alǵashqy qurylǵan kúninen bastap qoldap kele jatyr. 30 jyl ishinde Qazaqstan Túrki memleketteri uıymyn osy aımaqta mańyzdy deńgeıge jetkizýde aıtarlyqtaı ról atqardy. Túrkııa da osyndaı úlesin qosty. Búgingi kúni Túrki memleketteri uıymy 10 jyl burynǵymen salystyrǵanda óte mańyzdy halyqaralyq uıymǵa aınaldy. Mine, TMU-nyń X sammıti Qazaqstannyń bas qalasynda ótip jatyr.
Osy dúısenbi kúni Túrkııanyń 100 jyldyq mereıtoıyn saltanatty qabyldaýmen atap óttik. Sol jerdegi sózimde de Túrkııanyń gýmanıtarlyq syrtqy saıasatyna toqtalǵan bolatynmyn. Bul jerde aıtqym kelgeni – Túrkııa Osman ımperııasynan beri muqtaj jandarǵa árqashan esigin aıqara ashty. 1492 jyly Osman ımperııasy Ispanııadan qashqan evreılerge kemeler jiberip, Anadoly jerine ákeldi. Túrkııa sondaı-aq basqa da qaqtyǵystardan qashyp, baspana suraǵan ártúrli din men ult ókilderin de qushaq jaıa qarsy aldy. Qazir de Sırııadaǵy qaqtyǵystan qashyp kelgen 3,2 mıllıon sırııalyq baýyrymyz Túrkııaǵa kelip ómir súrip jatyr. Olarǵa da esigimizdi ashtyq. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde de Túrkııa evreılerge qonys boldy.
– Bolashaqta Qazaqstan men Túrkııa arasynda qandaı jobalar jasalmaq? Osy ýaqytqa deıin qos el qandaı ortaq nátıjege qol jetkize aldy?
– Eki eldiń arasyndaǵy qarym-qatynastyń alǵashqy jyldaryndaǵy jáne bıylǵy saýda ınvestısııalarynyń kórsetkishterine qarasańyz, aıtarlyqtaı progreske qol jetkizgenimizdi baıqaýǵa bolady. Búginde túrik kompanııalary arqyly Qazaqstanǵa 5 mıllıard dollardan astam ınvestısııa salyndy. Mundaǵy 5 mıllıard dollar ınvestısııa az bolyp kórinýi múmkin, biraq energetıkalyq emes ınvestısııalardy qarastyratyn bolsaq, biz jetekshi elderdiń qataryndamyz. Bul bizdiń keń aýqymdy jáne san salaly ınvestısııa salǵanymyzdy kórsetedi. Árıne, aldaǵy kezeńge josparlanǵan jobalarymyz da bar. Búgingi saıası-ekonomıkalyq konıýnktýradan týyndaıtyn jaǵdaılar joq emes. «Ortalyq dálizdi» jáne logıstıkalyq sektordy qoldaý boıynsha Qazaqstanmen birlesken jumystarymyz baryn taǵy qosyp qoıýǵa bolady. Transkaspıılik tasymaldaýdy odan ári qamtamasyz etý úshin birge jumys istep jatyrmyz. Qazirgi ýaqytta bizde aýyl sharýashylyǵy men ónerkásip salasyna ınvestısııa salǵysy keletin kompanııalar bar. Biz munda qurylys salasynda óte mańyzdy jobalardy júzege asyrdyq.
Jalpy alǵanda biz yntymaqtastyq ornatpaǵan sala joqtyń qasy dep aıta alamyn. Bilim berý salasynda da yntymaqtastyǵymyz jalǵasyn tapty. Qazir Túrkııada 8 myń qazaq stýdenti bilim alyp jatyr. Taǵy 300-ge jýyq stýdentti Túrkııaǵa jiberdik. Túrkistanda Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy qazaq-túrik ýnıversıteti 1994 jyldan beri qyzmet kórsetip keledi. Sonymen qatar Iýnýs Emre men TIKA sııaqty mádenı ortalyqtarymyz ortaq mádenıetimiz úshin qyzmet atqaryp jatyr. Túrik áýe joldarynyń Qazaqstandaǵy azamattyq avıasııa salasynda aıtarlyqtaı ınvestısııasy bar. Álemmen baılanysty qamtamasyz etetin áýe kompanııalardyń biri. Qysqasy, bizdiń yntymaqtastyq ornatpaǵan alańymyz joq dep aýyz toltyryp aıtýǵa bolady. Keıingi 31 jyldaǵy nátıjeler muny aıqyn kórsetip otyr. Sol sııaqty saýda salasynda da jetken jetistigimiz jeterlik. Tipti pandemııaǵa qaramastan keıingi 3-4 jyl ishinde taýar aınalymymyzda óte mańyzdy ózara ósý baıqalady. Energetıka alańynda da yntymaqtastyǵymyz bar. О́zderińiz biletindeı, bizde «Baký-Tbılısı-Djeıhan» munaı qubyry bar. Qazaqstan munaı eksportynyń bir bóligin osylaı júzege asyryp keledi. Maqsatymyz – osy jumysty ári qaraı ulǵaıtý. Sonymen qatar Túrkııa arqyly álemdik naryqqa energııa eksporttaýdy qarastyryp jatyrmyz.
Túrkııadaǵy kóptegen kósheni qazaqtyń belgili tulǵalarynyń qurmetine atadyq. Mysaly, qazaqtyń uly oıshyly Abaı Qunanbaıulynan bastap qazaq ádebıetiniń basqa da beldi qaıratkerleriniń esimimen atalatyn kóshelerimiz bar. Al ótken aptada Astanada Iýnýs Emre eskertkishi men Anadoly kóshesin ashtyq. Onyń ózindik sebebi bar. Abaı Qunanbaıuly – qazaq halqynan shyqqan asa kórnekti ádebıet qaıratkerleriniń biri. Mundaı uly tulǵalardyń atyn kóshege berý arqyly biz eki eldiń óskeleń urpaǵyna ortaq mádenıetimiz ben tarıhymyzdy sińirte alamyz. Sondyqtan Abaıdyń jáne kóptegen tanymal qazaq ádebıetshileri men tarıhshylarynyń esimderi Túrkııadaǵy kóshelerge berilýi nemese Iýnýs Emre eskertkishiniń ashylýy men Anadoly esimderin kóshege berýdiń mańyzy joǵary. Bul eki eldiń mádenı birligin ári qaraı nyǵaıtyp, dostyǵymyzdyń bekýine septigin tıgizedi.
– Jańa aıtyp ótkenińizdeı, Túrkııa men Qazaqstan arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq baılanys jańa deńgeıge kóterildi. Degenmen sarapshylar eki el arasynda logıstıka turǵysynan tikeleı baılanys ornatý aldyńǵy kezekte atqarylý qajet ekenin alǵa tartady. Bul másele qashan sheshilýi múmkin?
– Aldaǵy kezeńde aldymen aǵymdaǵy saıası jáne ekonomıkalyq konıýnktýradan týyndaǵan keıbir jaǵdaılardy sheshýge kóńil bólip otyrmyz. Tikeleı baılanys deımiz ǵoı, biraq aramyzda basqa elder de bar ekenin de umytpaý kerek. Sebebi biz kórshi elder emespiz. Sondyqtan bizdiń tikeleı logıstıkalyq yntymaqtastyq degenimiz basqa elderge de qatysty bolady. Mysaly, Kaspıı arqyly ótetin logıstıkalyq baǵytty qarastyrsaq, ol Ázerbaıjan, Grýzııa, Túrkııa elderin qamtıdy. Biraq jańa aıtqanymdaı, Túrkııa, Ázerbaıjan, Qazaqstan arasynda osy dálizge baılanysty Syrtqy ister jáne kólik mınıstrleriniń úshjaqty kezdesýleri bar. Aldaǵy ýaqytta úshinshi kezdesýin Túrkııada ótkizemiz. Sondyqtan bizdi logıstıka jáne servıstik eksport salasynda birlesken jumystar kútip tur.
Budan bólek, tikeleı jolaýshy tasymalyn qamtamasyz etetin «Turkish Airlines» áýe kompanııasyn aıtýǵa bolady. Buǵan qosa Kaspıı baǵytyn damytýmen de aınalysyp jatyrmyz. «Baký-Tbılısı-Kars» temirjoly bar. Biz qazir onyń qýatyn arttyrý boıynsha jumys istep kelemiz. Elimiz sondaı-aq Bosfor buǵazynyń astynan tikeleı temirjol qatynasyn salý arqyly Mármár teńiziniń múmkindigin keńeıttik. Bul jobanyń Qazaqstanǵa da qatysy bar. Úshinshi kópirimizdi temirjol relsterimen saldyq. Sondyqtan Anadolyny Eýropaǵa, sondaı-aq Azııaǵa jalǵaıtyn ınfraqurylymdyq ınvestısııalarymyzdy jalǵastyra beremiz. Sol sııaqty «Ál-aýqat joly» dep atalatyn jańa jobamyz da endi ǵana tanystyryla bastady. Biz Irak arqyly Qazaqstanǵa da teńiz qatynasy bar logıstıkalyq jeli boıynsha jumys istep jatyrmyz. Transkaspıılik logıstıkalyq tasymaldaýdy arttyrý úshin birlesken kúsh-jigerge ıemiz dep aıtýǵa ábden bolady. Men eki apta buryn Aqtaýǵa baryp, Aqtaý portymen tanystym. Ol jerge ınvestısııa salǵysy keletin túrik kompanııalary bar. Sondyqtan osy porttardyń ótkizý qabiletin ulǵaıtý, jańa kemeler jasaý, ol jerdi Bakýmen baılanystyrý úshin keme jóndeý zaýytyn salý sııaqty birqatar jobalardy birlesip qolǵa alý jaǵyn qarastyrýdamyz. Joǵaryda aıtqanymdaı, ortaq shekarasy bar kórshi elder bolmaǵandyqtan, basqa elderdi de qamtıtyn keń aýqymdy jumystar atqarýǵa tıispiz.
– Durys eken. Al Túrkııadan alpaýyt ınvestorlar qashan keledi? Qazir eki el arasyndaǵy taýar aınalymy jetkilikti deńgeıde me?
– Qazirdiń ózinde ınvestorlar bar. Mysaly, qorǵanys ónerkásibi alańynda ortaq «Qazaqstan Aselsan Injınırıng» jobasyn aıtýǵa bolady. Olar jaqyn arada ınvestısııaǵa aınalýy múmkin. Aýyl sharýashylyǵy salasynda ınvestısııa salýdy josparlap otyrǵan kompanııalar da jeterlik. Qazirdiń ózinde taý-ken salasyna ınvestısııa salǵan kompanııalar shyǵyp jatyr. Aıtalyq, Almatydaǵy aınalma joldy óte qysqa merzimde aıaqtaǵan kompanııa bar. Sonymen birge densaýlyq saqtaý salasyna da ınvestısııa salynyp jatyr. Joǵaryda aıtqanymdaı, biz ınvestısııany qurylys salasynan bastadyq. Sebebi bul Qazaqstanǵa sol kezeńde qajet mańyzdy sala edi. Kompanııalarymyz Astana qurylysynda óte mańyzdy ról atqardy. Ol kezeńde kompanııalarymyzdyń aınalymy 27-28 mıllıard dollardy qurady. Qazir bizde joǵary tehnologııany qajet etetin salalarǵa ınvestısııalar jasaý sekildi jospar kóp. Ǵarysh pen logıstıkany qoldaý úshin keme jasaýǵa qatysty jobalar bar. Búginde Qazaqstan úshin aýyl sharýashylyǵynyń mańyzy zor. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵy salasyna 2-3 kompanııamyz 1 mıllıard AQSh dollaryna jýyq ınvestısııa salýdy josparlap otyr. Taǵy bir kompanııamyz Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaptaýǵa ınvestısııa salýdy kózdeıdi. Bul ǵana emes, qazir eki eldi ǵarysh aılaǵynan keme qurylysyna deıingi kóptegen joba kútip tur.
– Túrkııa keshe ǵana 100 jyldyq mereıtoıyn atap ótti. Eldiń endigi jaqyn keleshekke degen jospary qandaı?
– Bul árıne, óte keń suraq. Aldymen elimizdiń damý tarıhyna qysqasha sholý jasaǵym kelip tur. 1923 jyly Túrkııanyń jalpy ulttyq ónimi 500 mıllıon dollar bolsa, búginde 1 trıllıon dollarǵa jetti. Túrkııanyń eksporty 1923 jyly 50 mıllıon dollar shamasynda bolsa, búginde 265 mıllıard dollar shamasynda. Sondyqtan 100 jylda ulttyq tabysymyzdy, eksportymyzdy arttyrdyq. Endi Prezıdentimiz Rejep Taııp Erdoǵan myrza aldaǵy 100 jyldy «Túrkııa ǵasyry» dep jarııalady. Árıne, Túrkııa ǵasyrynda júzege asyrǵymyz keletin óte mańyzdy jobalar bar. Qazirdiń ózinde kóptegen joba iske qosyldy, biraq bizdiń aldaǵy kezeńdegi maqsattarymyzdyń biri – álemniń eń damyǵan ondyǵynyń qataryna kirý. Qazir ekonomıkasy damyǵan 20 eldiń qataryndamyz. Biz ortamerzimdi keleshekte osy maqsatqa jetýdi kózdep otyrmyz. Al saıası turǵydan Atatúrikten bastaý alǵan «Elde tynyshtyq – álemde tynyshtyq» qaǵıdasyna negizdelgen beıbit saıasatymyzdy júrgizýge múddelimiz. Túrkııanyń geografııalyq ornalasýy óte mańyzdy jerde tur. Biz Taıaý Shyǵys aımaǵyndaǵy elge jatamyz. Qazir aımaqta qaqtyǵystar bolyp jatyr. Osyǵan qaramastan Túrkııa aıtarlyqtaı damýǵa qol jetkizdi. Eger bul qaqtyǵystar joq ortany elestetseńiz, Túrkııanyń ósýi men damýy áldeqaıda jyldam bolatyn edi. Sondyqtan biz aldaǵy kezeńde aımaǵymyzdaǵy beıbitshilikke úles qosý arqyly bul qaqtyǵystardyń aıaqtalýyn qalaımyz. Biz ulttyq tabysymyzdy arttyrýdy maqsat ete otyryp, aldyńǵy kezekte halyqaralyq uıymdar arasynda neǵurlym ınstıtýtsıonaldy jáne tıimdi qurylymmen TMU-nyń aımaqtyq beıbitshilik pen turaqtylyq, jahandyq beıbitshilik pen turaqtylyqqa eleýli úles qosýyn kózdeımiz. Sondyqtan osy maqsattarymyz arqyly jańa Túrkııa ǵasyrynda mańyzdy deńgeıge jetetinimizge esh kúmánimiz joq, tek aımaǵymyzdaǵy qaqtyǵystardy beıbit jolmen toqtatýǵa úles qosýdy qalaımyz.
– Elimizde túrki jurtynyń nazar aýdaryp otyrǵan jıyn ótkeli jatyr. Onyń arasynda Túrkııa Prezıdenti de bar. Bul basqosýda qandaı mańyzdy máseleni talqylanýy múmkin? Alqaly jıyn Qazaqstan men Túrkııaǵa ne beredi?
– Rasynda da bul basqosýdyń mańyzy joǵary. Astanada ótetin TMU-nyń mereıtoılyq 10-sammıtinen Qazaqstan men Túrkııa ǵana emes, jaqsy habar kútip otyrǵan elder kóp. Sondyqtan áriptesterimiz qol qoıylatyn qujattarǵa baılanysty jumys istep jatyr. Árıne, mundaı kezdesýler TMU-nyń ınstıtýtsıonaldylyǵy turǵysynan óte joǵary. Budan bólek, ózderińiz bilesizder, TMU qarjy qory qurylǵan bolatyn. Bul otyrysta mańyzdy sheshimder, sammıt deklarasııasy qabyldanady. Ol týraly basqosýda tolyǵyraq biletin bolamyz. Eń mańyzdysy, ol – osyndaı jıynnan keıin qos eldiń qarym-qatynasy artyp, túrki jurtynyń yntymaǵy jarasqany kerek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Jadyra MÚSILIM,
«Egemen Qazaqstan»
