Bolashaq AES mamandaryn daıarlaıdy

Germanııaǵa barǵan saparynda bizdiń ǵalymdar Trıtıı, KALOS ádisimen lıtıı keramıka pebblderin óndirý qondyrǵysy, termoıadrolyq sıntez materıaldaryn zertteý tárizdi aýqymdy zerthanalar jumysymen tanysty. Búginde Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń MAGATE, Birikken ıadrolyq zertteý ınstıtýty, MIT, Chioda corporation, SERN syndy əlemniń 30-dan asa jetekshi ǵylymı uıymdarymen jáne ýnıversıtetterimen yntymaqtastyǵy damyp keledi.

MAGATE sarapshylarynyń pikirine súıensek, aldaǵy 10 jylda ýranǵa degen suranys eki esege deıin artyp, 2030 jyly álemde 160 atom reaktory, onyń 135-i Azııa elderinde salynady dep kútilip otyr. Soǵan oraı atom salasy mamandaryna qajettiliktiń artýy da zańdylyq. Qazirgi kezde álem elderi beıbit atom ónerkásiptiń joǵary tehnologııalyq ǵy­lymǵa táýeldi ári shıkizattyq emes sektor­dy damytýǵa jol ashatyn áleýetti sala ekenine basymdyq berip otyr.

Reaktorlar naryǵyn taldaýmen aınalysatyn «Qazaqstandyq atom elektr stansalary» JShS málimetinshe, elimizde qurylysy josparlanyp otyrǵan bolashaq atom elektr stansasyna ónerkásiptik-óndiristik maqsattaǵy 2 myńdaı maman qajet. Osy oraıda mamandardyń myńnan astamy (1800) Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynda daıarlanady. Olardyń 1 500-i ope­rator, ınjener, jabdyqtar men júıe­lerge qyzmet kórsetetin tehnıkalyq qyz­metkerler bolsa, 300-in joǵary bilimdi mamandar quraıdy.

2030 jylǵa qaraı álemniń aldyńǵy qatarly zertteý ortalyqtarynyń elı­ta­syna qosylýdy maqsat etip otyr­ǵan atom salasyndaǵy irgeli jəne qoldan­baly zertteýlerdi, ǵylymı-zertteý jəne təji­rıbelik konstrýktorlyq jumys­tardyń tolyq sıklin júrgizip otyrǵan Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń qazirgi kezde salaǵa kásibı mamandar daıarlaýy kósh basynda tur. Akademıkter Qanysh Sátbaev, Jabaǵy Tákibaev negizin qalaǵan ıadrolyq tehnologııalar ǵylymy osy ınstıtýt bazasynda jalǵasyn taýyp, atom salasynda tabysty eńbek etip júrgen 300-den asa ǵylym kandıdaty men ǵylym doktory daıarlandy.

Qazirgi kezde Reseıdiń ıadrolyq fızıka salasyndaǵy eń iri zertteý ortalyǵy – Dýbna qalasynda elimizden barǵan 94 ǵalym jumys istep, atom ónerkásibiniń  jetistikterin meńgerip jatyr. Al keıingi 10 jyldan beri Japonııadan kelgen ǵa­lym­dar ınstıtýt bazasynda 4-býyndaǵy jo­ǵary temperatýraly gaz salqyndatqysh reaktorlar salasynda ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumys­tarmen aınalysý ústinde.

Bıyl aqpan aıynda Iаdrolyq fızıka ınstıtýty Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti jáne «Qazaqstandyq atom elektr stansalary» JShS arasynda jasalǵan kelisimde mamandardy Iаdrolyq fızıka ınstıtýtyndaǵy SSR-Q ǵylymı-zertteý stasıonarlyq reaktory, synı stend, túrli tıptegi údetkish, 23 ǵylymı-zertteý zerthanasynda daıarlaý maquldanǵan bolatyn.

Instıtýttyń óndiristik bazasymen yq­pal­dastyqta uıymdastyrylatyn sha­ra­­lardyń deni mamandar tájirıbesin shyń­daı túsetini anyq. Jaqynda Qazaq-Brıtan ýnıversıtetinde Eýropalyq ıadro­lyq zertteýler ortalyǵy – CERN, Ener­getıka mınıstrligi jáne Iаdrolyq fızıka ınstıtýty janynan qurylǵan 6-halyqaralyq mektepte ǵalymdar me­dısına men ónerkásiptegi joǵary ener­getıkalyq fızıka, údetkishti tehnıka, ıadrolyq, radıasııalyq fızıka, ra­dıa­sııalyq tehnologııa salasyndaǵy táji­rıbelerin talqylady. Bas páteri Jeneva qalasynda ornalasqan CERN – elementarly bólshekter fızıkasyn zertteý salasyndaǵy álemdik jetekshi uıym ári onyń zerthanalyq múmkinshilikteri de zor.

Halyqaralyq 6-mektep jumysyna qatysqan Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, hımııa ǵylymdarynyń doktory Kúnsulý Zakarııa «Jahandyq ózgeris­ter, álemdik ınnovasııalyq damý, tehnologııa dáýiri ǵylymǵa úlken serpin berip keledi. Osynyń bir dálelindeı, bıyl 13 maýsymda Jenevada Iаdrolyq fızıka ınstıtýty men Eýropalyq ıadrolyq zertteýler uıymynyń NA62 yntymaqtastyq týraly memorandýmyna qol qoıdy. Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń NA62 eksperımentine qatysýy el ǵylymy úshin asa mańyzdy ári kezekti synaqtarǵa kezeń-kezeńmen ený josparda tur», dedi.

Anyǵyn aıtqanda, NA62 – Eýropalyq ıadrolyq zertteýler ortalyǵynyń eń úzdik eksperımentaldy jetistigi ári buǵan deıin joǵary dáldikpen jasalǵan NA48, NA48/1, NA48/2 eksperımentteriniń jalǵasy sanalady. Bas dırektor, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, akademık Saıabek Sahıev atap ótken­deı, Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń CERN NA62 yntymaqtastyǵyna enýi ǵalym­darymyzdyń álemdik ǵylymı joba­larǵa qatysýyna jol ashady.

– NA62 úlken «mega science» jobasynan keıin ınstıtýt 2028 jyly HIKE jobasyna qatysýdy kózdep otyr. Bul tizimdegi 120 uıymnyń 34-qatarynda Qazaqstan tur. Bul el ǵalymdarynyń CERN-degi bir ǵana jobasy emes. Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń NA62 ǵylymı eksperımentine qatysýy – otandyq ǵylym úshin úlken olja. Bul bizdiń ǵalymdarǵa mıllıardtaǵan dollarǵa baǵalanatyn STROÝ sekildi úlken jumystarǵa qatysý­ǵa múmkindik beredi. Mundaǵy ekinshi úlken másele, STROÝ tehnologııalaryn paıdalana otyryp, STROÝ-detektorlaryn ózimiz shyǵara alatyn bolamyz. Sondyqtan CERN – múmkindikterimizdi synaıtyn ári shyńdaıtyn alań. Qazirdiń ózinde bul maqsatqa 10-nan asa maman daıarlandy, – deıdi S.Sahıev.

Eýropalyq ıadrolyq zertteýler ortalyǵynyń bólim dırektory Hoa­kım Mnıh «Bizdiń ǵylymı ekspe­rıment­terimizge Qazaqstannyń qosylýy, Iаdrolyq fızıka ınstıtýty ǵalymdarynyń NA62 eksperımentine qatysýy aldaǵy ýa­qyt­­taǵy birlesken jobalarymyzdy tereńdetýge múmkindik beredi», deıdi. CERN-ge múshe emes eldermen baılanys jónindegi aǵa keńesshi Krıstof Sheferdiń aıtýynsha, bul yqpaldastyq ǵylym men tehnıka salasyndaǵy ıntegrasııalyq baıl­a­nystardy nyǵaıtýmen qatar Qazaq­stan ǵalymdarynyń bedelin artty­rýǵa yqpal etedi. CERN-degi CMS yn­ty­maq­tastyǵynyń múshesi Vıktor Kım, Florıda ýnıversıtetiniń ókili Kate­rı­na Kýznesova, CERN-degi Isolde ynty­maqtastyǵynyń múshesi Magdalena Kovalskı, ǵalymdar Hans Danıelsson, Andrea Chelentano, sondaı-aq Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ, QBTÝ, О́zbekstan Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń ǵalymdary da osy 6-mektep jumysy aıasynda Qazaqstan ǵalymdarynyń jetistikterimen tanysyp, óz tájirıbelerimen de bólisti.

Iаdrolyq fızıka ınstıtýty bazasyn­daǵy negizgi qondyrǵylardyń biri – sý-sý Qazaqstan reaktory (CCR-Q/VVR-K). SSR-Q ǵylymı-zertteý reaktory – bola­shaq AES-ke qajetti mamandar daıarlaýda tájirıbe jınaqtaıtyn negizgi qurylǵy. Reaktorda ıadrolyq jəne termoıadrolyq reaktorlardyń perspektıvalyq materıal­daryn radıasııalyq synaý, medısına men ónerkəsip úshin radıoızotoptar óndirý, ərtúrli materıaldyń elementtik quramyn neıtrondy-aktıvasııalyq taldaý júrgiziledi. 2016 jyldan SSR-Q ǵylymı-zertteý reaktory joǵary baıytylǵan ýrannan tómen baıytylǵan túrine aýys­tyrylǵan.

– Atom energııasy jónindegi halyqara­lyq agenttiktiń (MAGATE) atom elektr stansalaryna jáne atom reaktorlaryna qoıatyn talaptary birdeı. AES túri – sý-cý energetıkalyq reaktory álemdegi eń qaýipsizi. Sondyqtan elimizdegi jalǵyz stasıonarlyq ǵylymı-zertteý reaktory SSR-Q 1967 jyldan birde-bir oqys oqıǵasyz jumys istep keledi. SSR-Q zertteý reaktorynyń qurylymy bolashaqta elimizde salynatyn AES qurylymy ispetti. Demek, buǵan qarap Almatyda 56 jyldan bergi aralyqta atom elektr stansasy jumys istep tur deýge negiz bar, – deıdi S.Sahıev.

Búginde ınstıtýt bazasyndaǵy «Radıa­sııalyq qaýipsizdik» oqý ortalyǵynda radıoekologııalyq qaýipsizdik pen qorsha­ǵan ortany qalpyna keltirý, radıasııalyq qaýipsizdikti, dozımetrııalyq baqylaýdy qamtamasyz etetin bilikti mamandar daıar­lansa, 2003 jyly ashylǵan «Bu­zyl­maıtyn baqylaý» oqý ortalyǵy ıadrolyq, radıoaktıvti zattarmen, ıondyq sáýlelermen, qaýipti qaldyqtarmen jumystardy júıeleıdi. 2017 jyly salynǵan «Iаdrolyq qaýipsizdik» oqý ortalyǵynda ıadrolyq, radıoaktıvti quraldar men qondyrǵylardy qorǵap, oqshaýlaýmen aınalysatyn mamandar baqylaý júrgizip, esebin, aqparattyq qaýip­sizdigin qamtamasyz etedi. Úsh orta­lyqta osy jyldarda 5 myń maman daıar­lanǵan. Keler jyly óńirlik «Iаdrolyq krımınalıstıka» oqý ortalyǵyn ashý josparlanyp otyr. Búginde ınstıtýtta Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń 9 sarapshysy qyzmet etedi.

Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynda SSR-Q zertteý reaktorynda jáne Cyclone-30 sıklo­tronynda onkologııalyq aýrý­lardy (Iod-131, Molıbden-99, Ftor-18) dıagnostıkalaý jáne emdeý úshin ónerkásiptik (kobalt-57, ırıdıı-192, sýrma-124) jáne medısınalyq maqsattaǵy radıoaktıvti ızotoptardy óndirýdiń tolyq sıkli jolǵa qoıylǵan. Osy oraıda ınstıtýt ǵalymdary ıadro­lyq fızıka ǵylymynyń irgeli jáne qoldanbaly jańalyqtaryn ónerkásiptik keshender, medısına, aýyl sharýashylyǵy, arheologııanyń ıgiligine aınaldyrýmen qatar Qyrǵyzstan, Reseı, Germanııa naryǵyna eksporttap otyr. Aldaǵy ýaqytta radıofarmpreparattardy Fransııa, Túrkııa, AQSh-qa shyǵarý jos­parda bar. Elimizde radıoaktıvti ızotoptar óndirisi 2021 jylmen salystyrǵanda 114 paıyzǵa artqan. Byltyr Germanııaǵa alǵash ret kobalt-57 jetkizilgen bolatyn. Instıtýt bazasynda óndiriletin jarany zararsyzdandyryp, ınfeksııadan qorǵaıtyn Aqua dress medısınalyq-kosmetıkalyq sterıldi gıdrogeldi tańǵyshtary men terige arnalǵan shýngıtti maskalar óndirisin damytý da otandyq óndiriske serpilis beretini sózsiz. Qazirgi kezde ǵylymdy kommersııalandyrý aıasyn­da bul óndiristi damytý múmkinshiligi zor.

Elimizdiń shıkizattyq emes áleýetin damytýda Iаdrolyq fızıka ınstıtýty ǵalymdarynyń radıasııalyq óńdeý ádisi arqyly sýdan taraıtyn aýrýlar, sáýlelengen sýda bolatyn hımııalyq reaksııalar zııandy organıkalyq zattardyń, zııandy mıkroorganızmderdi joıý áserine qatysty jasaǵan jobalaryn óndiriske engizý ýaqyt kúttirmeıdi. Radıasııalyq óńdeý ozondaýǵa qaraǵanda únemdi ári hlorlaýdan áldeqaıda tıimdi ekenin, álemdegi azyq-túlik tapshylyǵyna tıgi­zetin paıdasy ushan-teńiz ekenin ıns­tı­týt ǵalymdary áldeqashan dáleldedi. En­digi kezekte beıbit atomnyń el eko­no­mıkasyndaǵy áleýetin arttyra oty­ryp, onyń jetistigin ónerkásipte tıim­di qoldanýǵa baǵyttalǵan jobalarǵa jol ashý kerek.

ALMATY