Jankeshtilikpen kelgen «kúreń beret»

Aıtýar Kenjebaıuly – toǵyz balanyń kenjesi. Aýyldaǵy qara domalaq uldyń úlken bir armany – Otan tynyshtyǵyn kúzetý, jasaq qataryna ótip, úzdik jaýynger ataný. Osy oı bala Aıtýardyń jigerin janıdy. Ol kezde qazirgideı aýylda dene jattyqtyratyn jaǵdaı joq edi. Biraq oıǵa da, qyrǵa da, taýǵa da júgiredi. Úıiniń aýlasyndaǵy týr­nıkke túrli tásilmen tartylady. Basqa da jattyǵý túrlerin meń­geredi.

Biraz shynyqqan soń alǵa qoı­ǵan maqsatyn júzege asyrýdy dittep, qalany betke alady.

«Búrkit» arnaıy jasaǵyna ótpek bol­ǵanymen, eki ret synnan súrinedi. Súrin­genimen syna qoımady. Kerisinshe, jigerin janyp ja­saq qataryna iligedi. Jasaqtaǵy laqap aty – «Qazbat».

Endi ony «kúreń beret» jolyn­da­ǵy kúres kútedi. 2014 jyly Aıtýar el boıynsha «Osy kúreń beretti alamyn» dep aldyna maqsat qoıǵan 180 sarbazdyń biri edi. Bul jolda ony 75 shaqyrymdyq «aýyr ótkel» kútip turdy. Onymen qosa, 25 kılolyq qarý-jaraǵy, sý-tamaǵy salynǵan dorbasy bar. Álgi shaqyrymdy júgirip ótý kerek.

Alǵashqy kezeńde 100 metrlik qashyq­tyqqa belgili bir ýaqyt aralyǵynda jedel jetedi. Odan soń belindegi qanjardy nemese saper kúregin laqtyryp nysanaǵa qadap jáne arnaıy radıobaılanys qurylǵysyn (prıemnaıa rasııa) jınap iske qosady. Jedel tankidegi sarbazǵa baılanysqa shyǵady. Synaqtyń osy bir kezeńinde 180 sarbaz 100-150-ge azaıady.

Joq, bizdiń oılaǵanymyzdaı, tek qarý-jaraq asynyp, 75 shaqy­rym­dyq qashyq­tyqty júgirip ótý emes eken. Osy aralyqtaǵy 5, 20 shaqyrymdyq bóget­ter men tapsyrmalar úlken kúshti qajet etedi. Bul synaqtan soń sarbazdar qamysty, batpaqty ózendi keship ótýi kerek. Qara kúzdiń kezindegi sý da tastaı salqyn emes pe? Osy kezde aıaq­ta­ry tartylǵan kóp sarbazdyń sabyry sar­qylady.

Batpaqty ózennen ótken soń «Aldyńǵy shepten shabýylǵa toıtarys berý» synaǵy beriledi. Budan soń 10 shaqyrym júgirip ótip, bekinis shuńqyryn qazasyz.

– Shuńqyrdy turyp emes, bir qyry­myz­ben jatyp jáne óz boıymyzǵa shaq­tap­ qazamyz. Sebebi turǵan sarbaz oqqa ushýy múmkin. Kelip jetken sarbazdar arasy 5 metrden bir syzyqqa jata qala­myz da, kúrekpen jer qaza bas­taımyz. Shuń­qyrdyń uzyndyǵy boıymyzben birdeı, eni 60 santı­metr, tereńdigi 30 santımetr bolýy shart. Seniń qandaı jerge jataryń beımálim. Tastaqqa nemese sazdy aımaqqa túsip qalýyń bek múmkin. Mundaıda saǵan jany ashyp, basyń­nan sıpar eshkim joq. Tasqa kezikseń, tesý – mindet. Tek­serý komıssııasynyń talaby bo­ıynsha, shuń­qyr qyrly, ári topyraq tús­pesteı túzý qazylýy kerek. Sonda ǵana bul syn ótke­rildi dep sanalady, – deıdi «kú­reń beret» ıesi.

Osydan keıin sarbazdar taǵy 10 shaqy­­rym­ júgirip ótip, «Jasy­ryn túrde qoz­­ǵalý» tapsyrmasyn alady. Etbetinen ja­­­typ, shyntaqpen eńbekteý arqyly 50 metr­di ótý kerek. Úzilissiz. Dál osy sát­te­ qalǵan 50-60 sarbazdyń birshamasy álsi­­reıdi.

– Sarbazdar ózderine «Keta­nov», «Ketorol» syndy dáriler salyp jatady. О́ıtkeni maqsat – bireý. Ol – «kúreń beret». Jolda ýaqyt únemdep mejeli jerge aldy­men jetken sarbazdar júrek jal­ǵa­maq­qa qorjynyndaǵy shaı qasyqty qolǵa alǵanda salmaǵyn sezinedi. О́ıtkeni sapar alys, kúsh sar­qy­lyp keledi. Aıdaladaǵy meńireý dalanyń ár dybysyna, tipti nan shaınaǵandaǵy jaǵyń­nyń daýysyna yzań keletindeı bolady. Kerek ydystardy, sý quıǵysh (flıajka) qasyq pen kúreshkeni arnaıy mata­larǵa orap syldyrlamastaı etip sala­­myz qorjynǵa. Sebebi komandırler orta jolda tıtteı dybys júıkege tıerin áý bastan úıretedi. Qatty sharshaǵannan sar­baz­­dardyń kózi­ne túrli eles (gallıýsına­sııa) elesteıdi. Tán qansha tózse de, mı shar­shap, abdyrap qalady. Mundaıda tek bir mezetti oılaý kerek. Ol – el aldyndaǵy bo­rysh, otbasyńnyń senimi, alǵa qoıǵan maq­sa­tyńnan tanbaý. Bul – úmittiń jetegi, – deıdi Aıtýar Asqar.

Endigi tapsyrma – «Jaraly jaýyn­ger­di qaýipsiz aımaqqa súı­reý». Odan ári «Gaz tútik­she­si­men júgirý» 400 metr jú­girý. Álsi­rep áreń kele jatqan sarbaz gaz tútikshesin kıgende, tynysy tipti tary­la­dy. Osy tusta sarbazdar birine-biri qaraı­lasady.

«Osy kezde qatarymyz 20 sar­bazǵa kemidi. Kelesi tapsyrmaǵa deıin 1-2 mınýt­ ýaqy­tymyz bar. Shóldegenimiz sonsha, sýdy bótel­kesimen birge jutýdyń az-aq aldyndamyz. Biraq sýdy shóldedim dep simire berýge de bolmaıdy. Sýalǵan dene bir demnen sýdy kóp qabyldasa, aıaq-qol tartylyp qalady», deıdi Aıtýar Kenje­baı­uly.

Budan keıin – «Kartamen baǵ­dar­laý nemese áskerı topografııa». Munda qo­lyn­da­ǵy komposymen dittegen jerin durys baǵ­darlap, jedel jetý qajet. «Oq dári tasy­maldaý», «kedergiler jolaǵy», «óz qa­rýyn tekserý» jáne sońǵysy – «jekpe-jek».

Sońǵy syn – asa aýyr kezeń. Tyń otyrǵan úsh «kúreń beret» ıegerimen jekpe-jekke shyǵý qajet. Kúsh ábden sarqylǵanda qaıdaǵy qoıan-qoltyq urys? Biraq sońǵy synaq Aıtýardyń namysyn oıatady. Alǵashqy jekpe-jekte aýyr soqqy bir kózin ashqyzbaı tastaıdy.

«Kózimniń bireýi ashylmaıdy. Bir kózim buldyrap barady. Dereý esimdi jıyp, qarsy umtylyp, qolymdy men de sermedim. Sol ýaqytta «ýaqyt» degen pármennen selt etip, kelesi alańǵa óttim. Onda da kelesi «kúreń beret» ıegeri kútip alyp, soqqylady. Bet-aýyzymnan aqqan qan kózimdi jaýyp qala beredi. Qan men ter qosa aqqan sátte otbasym, maǵan sengen elim men týǵan jerim esime tústi. Bul sońǵy serpilis, sheshýshi syn edi. Men «kúreń beret» ıelengen 15 sar­bazdyń qataryndamyn. Meniń mindetim – elimizdiń tynyshtyǵyn saqtaý, beıbit kúnderdiń sebepkeri bolý», dep túıdi sózin «Qazbat».

Qaraǵandy oblysy