Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Jymqyrý shemasy «jemisti» jumys istegen
Bıyl Jambyl oblysynda 200-den astam pedagog 24 mıllıon teńge kóleminde zańsyz jalaqy alǵany belgili boldy. Bul qarajat negizinen múmkindigi shekteýli 225 balany úıde oqytý úshin bólingen eken. Alaıda birde-bir ret sabaq bermegen mektep muǵalimderine jalaqy jazylyp otyrǵan. Mundaı zańsyzdyq oblystaǵy 6 birdeı aýdannan anyqtalyp otyr. Olardyń eń kóbi Baızaq aýdanynda. Ondaǵy 26 mekteptiń otyzǵa jýyq muǵalimi ótkizbegen dáristeri úshin 11 mıllıon 200 myń teńge jalaqy alypty. Al Qaraǵandy oblysyndaǵy bilim salasyna tek keıingi úsh jylda memleket 12,1 trln teńge jumsaǵan. Bul 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan memlekettik bıýdjettiń barlyq shyǵystarynyń 28%-yn quraıdy. Áıtkenmen memlekettiń salaǵa dep bólgen qarajaty tolyq bilimdi urpaq qalyptastyrýǵa jumsalmaǵan. О́ıtkeni oblystyń bilim basqarmasyna jasalǵan sybaılas jemqorlyq táýekelderi osyny aıǵaqtaıdy. Taldaý kórsetkendeı, aımaqtaǵy jalaqy qorynan bıýdjet qarajatyn jymqyrý shemalary jipke tizilipti. Jalpy alǵanda bıyl 102 mln teńge somany quraıtyn 12 jymqyrý faktisi anyqtalsa, qazir memleketke tek 77 mln teńgesi ǵana qaıtaryldy.
Shymkenttik bilim basqarmasynyń laýazymdy tulǵalary júıeli jemqorlyq qylmystar úshin sotty bolyp jatsa, esepshileri bıýdjet qarajatyn jymqyrýdyń túrli tásilin qoldanyp kelgen. Máselen, eki qalalyq mekteptiń býhgalteri 2020-2023 jyldar kezeńinde jeke shotyna mektep qyzmetkerlerine eńbekaqy tóleý qoryna bólingen 67 mln teńgeden astam qarajatty zańsyz aýdarǵan. Mundaı qylmys qaladaǵy №2 mektepti de aınalyp ótpegen. Onda 6 jyldan astam ýaqyt boıy dırektor, bas menedjer jáne bas býhgalter birlesip, qazyna qarjysyn qaltaǵa basqan.
Jetisý óńiriniń aýdandyq bilim bólimderi de bıýdjet qarajatyn júıeli negizde asa iri mólsherde jymqyrǵany anyqtalǵan. Kúdiktiler úsh jyl boıy jumys istemeıtin adamdarǵa jalaqy tólep, mektep qyzmetkerleriniń jalaqysyn kóterý arqyly 4,6 mlrd teńge shyǵyn keltirgen. Osyndaı soraqylyq Almaty qalasynyń bilim berý salasynda da «jemisti» júzege asqan, munda 12 sybaılas jemqorlyq táýekeli anyqtalyp otyr. Almaty qalasynyń Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl departamentiniń basshysy Arman Rahımov atap ótkendeı, búginde megapolıstegi bilim berý salasy sybaılas jemqorlyq táýekelderine barynsha beıim kórinedi. Sebebi sybaılas jemqorlyq qylmysty taldaý nátıjesi de qaladaǵy bilim berý júıesindegi qylmystardyń sany azaımaıtynyn kórsetedi. Mysaly, 2019-2022 jyldar aralyǵynda departamentpen bilim berý salasyndaǵy 17 qylmystyq is tergelgen. Al Túrkistan oblysynda 22,6 mlrd teńge bıýdjet qarajatynyń negizsiz jumsalýynyń aldy alyndy. Bul týraly jaqynda oblystyń Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmettiń basshysy Murat Tóleýbaev aqparattyq-kommýnıkasııalyq qyzmet ortalyǵynda ótken baspasóz máslıhatynda aıtqan edi. Spıkerdiń aıtýynsha, óńirdegi bilim salasynyń mamandary eńbekaqy tóleý qorynyń «tıimdiligin» jyldar boıy kórip kelgen.
Qazynanyń qarjysyn maıshelpekke aınaldyrǵan Almaty oblysynda jumys istemeıtin «muǵalimderge» de júıeli jalaqy tólengen. Osyǵan deıingi derekterde kúdiktilerdiń keltirgen shyǵyny 609 mln teńge bolsa, sońǵy málimetterge sensek, 848 mln teńgege jetken. Eń soraqysy – álgi aıtqan 609 mln teńge shyǵyn Jambyl jáne Ile aýdandaryna ǵana tıesili bolyp otyr. Onyń ishinde 500 mln-nan astamy Ile aýdanynyń úlesine tıgen. Almaty oblysynyń Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl departamentiniń baspasóz bólimi atap ótkendeı, alǵashynda 6 býhgalterge qatysty qylmystyq is tirkelse, qazir qıturqylyqqa barǵan esepshilerdiń de esebi ósip otyr.
Júıeniń ózi jemqorlyqqa negizdelgen
Bilim salasyndaǵy urlyq eki jolmen júzege asady eken. Birinshisi – mektepte jumys istemeıtin adamdardyń qujatyn tirketip, júıeli jalaqy aýdarylady. Ekinshisi – muǵalimderdiń jalaqysyna ruqsat etilgen kólemnen asyryp aılyq resimdeledi. Esepshilerdiń esebin júrgizýge múmkindikti molynan qarastyryp bergen júıeniń ózi jemqorlyqqa negizdelgen. Qalaı? О́ıtkeni burynǵydaı árbir mektepte ózderiniń esepshileri joq. Sondyqtan ár aýdanda ortalyqtandyrylǵan býhgalterııa jumys isteıdi. Olar ózderine qaraıtyn barlyq bilim mekemesiniń qarjylyq máselesine esep júrgizedi. Sonyń ishinde muǵalimderdiń jalaqysyn taǵaıyndaý da solardyń quzyryna kiredi. Iаǵnı aýdandyq bilim bólimderi «Parus-Kaz» jáne 1S júıelerimen jumys isteıdi. Júıedegi aqparat keıin Astanadaǵy qazynashylyq bazaǵa jiberiledi. Bir qyzyǵy, tolyq avtomattandyrylmaǵan osy júıelerde kez kelgen aqparatty qolmen jazý múmkindigi bar. Mysaly, 100 muǵalim bolsa, 101-«muǵalimniń» qujattaryn qosyp qoıady. Osy arqyly «pedagogke» jalaqy aýdarylady nemese eńbekaqysy eki ese kórsetiledi.
Májilis depýtaty Juldyz Súleımenovanyń málimdeýinshe, bilim salasyndaǵy qarjylyq zań buzýshylyqtardy boldyrmaýdyń birinshi qadamy – ashyq jáne esep beretin júıe qurý. Bilim berýdiń barlyq salasynda jáne barlyq qurylymynda ashyqtyqty qamtamasyz etetin qatań erejeler men tártip ázirleý qajet. «Jemqorlyq múmkindigin boldyrmas úshin Qazynashylyq barlyq qarjylyq tranzaksııalardyń qujattaryna tekserý júrgizý mindetin qosý jáne qarjy operasııalarynyń qoljetimdiligin arttyrý kerek. Oqý jyly barysynda 2 ret jeliler týraly, kontıngent týraly jáne bilim berý uıymdarynyń shtaty týraly esep berý isi qaıtadan jandandyrylýǵa tıis. Býhgalterlik esep júrgizetin ulttyq platforma ázirleý de kezek kúttirmeıtin másele. Ony barlyq eńbek, bilim platformalarymen, onyń ishinde NOBD ulttyq málimetter bazasymen biriktirip, ıntegrasııalaý mańyzdy», deıdi ol.
Ekinshi mańyzdy aspekt – bilim berý júıesinde ashyqtyq prınsıpi negizinde muǵalimder arasynda etıkalyq normalar men qundylyqtardy nyǵaıtý arqyly sybaılas jemqorlyqqa múldem tózbeýshilik mádenıetin qalyptastyrý. Osylaı degen depýtat: «Onda árbir tárbıeshi, árbir muǵalim jáne ákimshi sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúrestegi óz róliniń mańyzdylyǵyn túsinedi. Buǵan bilim berý baǵdarlamalary, etıkalyq tárbıe jáne sybaılas jemqorlyq áreketteri úshin qatań jaza qoldaný arqyly qol jetkizýge bolady», deıdi.
Úshinshi faktor – qoǵamdyq baqylaýdy engizý jáne Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet, úkimet, bilim berý mekemeleri jáne jalpy qoǵam arasyndaǵy yntymaqtastyqty qurýǵa negizdelýge tıis. Azamattar sybaılas jemqorlyq isterin baqylaýǵa jáne habarlaýǵa, qorǵaýdy qamtamasyz etýge belsendi qatysýy qajet. Spıkerdiń sózinshe, baqylaý jáne qadaǵalaý tetikterin kúsheıtý – barynsha ózekti. Qarjylyq operasııalardy qadaǵalaýǵa jáne tekserýge jaýapty táýelsiz komıtetterdi nemese organdardy qurý kezek kúttirmeıtin másele. Qarjylyq operasııalardyń ashyqtyǵyn halyqqa qoljetimdi etýdiń amaldaryn da qarastyrǵan abzal. «Qarjylyq qyzmetkerlerdiń shtatyn kóbeıtý, bilim salasyndaǵy zań buzýshylyqqa jol bergen qarjy jáne esep qyzmetkerlerine lısenzııa nemese odan ári jumys jasaýyn toqtatatyn mehanızmdi engizý mańyzdy. Bilim basqarmalary janynan aýdıt bólimin qurý, biraq soǵan qaramastan jylyna 1 ret memlekettik aýdıt ótkizýdi zańmen bekitýdi usynamyn. Elektrondyq esepke alý júıelerin engizý ózektiligin kórsetip otyr. Bul rette zamanaýı aqparattyq tenologııalar men elektrondyq esep júıelerin qoldaný da kezek kúttirmeýge tıis. Bilim berý uıymdaryndaǵy qarjylyq operasııalardy qadaǵalaý úderisine ata-analardy, stýdentterdi jáne qoǵam ókilderin belsendi tartý mańyzdy. Jemqorlyqqa jaýapkershilikti kúsheıtý men ártúrli baqylaýdy engizip qana tosqaýyl bola alamyz», deıdi J.Súleımenova.
Al «Qazaqtanu» jýrnalynyń bas redaktory Baqtybaı Asanuly: «Jańa tehnologııa jemqorlyqqa jol ashyp berdi», deıdi. Aıtýynsha, onyń ıgiligin eń áýeli býhgalterler jaqsy kórdi. «Buryn barlyq áreket qaǵazda tirkelip, basshynyń qoly qoıylsa, qazir dırektorlardyń elektrondy qoly kóbine býhgalterde júredi. Al «Qazanshynyń erki bar, qaıdan qulaq shyǵarsa». Sol senimdi óz paıdasyna jaratý ońaı boldy. Qazir kóp dırektorlar sıfrlyq tehnologııalardy tolyq ıgergen joq», deıdi ol. Sondaı-aq ol mektepte emes, barlyq mekemedegi qarajattyń qaıda jumsalyp jatqanyn qoǵam biletin ashyq júıe jumys istegen durys ekenin jetkizdi. Máselen, shetelde ár mektepte ata-analardyń qamqorshylyq keńesine mektep basshylyǵy jaýap beredi.
Mundaı pikirdi qoǵam belsendisi, pedagog Aıatjan Ahmetjan da aıtyp otyr. «Býhgalter jep, bilim bóliminiń basshysy men mektep dırektory jemedi degenge senbeımin. Barlyǵy úlesin alady. Iаǵnı, taza sybaılastyqtyń tamyry tereń jaıylǵanyn kórsetip otyr. Ne mektep dırektory qarjylyq saýatsyz. Býhgalterdiń jumysyn bilmeýi múmkin. Sondyqtan býhgalter dırektordyń syrtynan bildirtpeı bilgenin isteıdi. Jalpy alǵanda bizdegi tutas júıe jemqorlyqqa negizdelgen. Sondyqtan tek bir salany ǵana jemqorlyqtan tazartý múmkin emes, ol úshin tutas júıe ózgerý kerek», deıdi pedagog.
TÚIIN. Oqý-aǵartý mınıstri sózden iske kóshýdiń qareketin qylmaq kerek. Sebebi osyǵan deıin sala basshylary máseleniń saldaryn sheshýdi sózbuıdaǵa salyp júrgende, bilim salasy qazyna qarajatyn qaltaǵa basýdyń túrli ádis-tásilin qoldanýǵa kóship jatyr. Al urlyqtyń sońy urpaq tárbıesine de áser etetinin eskersek, saladaǵy salǵyrttyqqa erterek tosqaýyl qoıǵan durys.
