Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Keıingi jyldary jastar arasynda qoǵamdyq tártip buzýshylyq nege órship bara jatyr degen suraq jıi qoıylǵanymen, bul túıtkilmen kúrestiń tıimdiligi bolmaı tur. Buryn qoǵamdyq oryndarda bireýge qol jumsamaq túgili bylapyt sóz aıtqannyń ózi quqyq buzýshylyq dep tanylyp, aıyppul salynatyn, tipti kináli 15 táýlikke deıin bas bostandyǵynan shekteletin. Qazir shekteý qoıylmaǵandyqtan boǵaýyz aıta berýge bolady dep sanaıtyn bolsa kerek, telearnalarda mundaı sózder normaǵa aınalyp bara jatyr. Ondaıdy kóretin jastarymyz da boǵaýyzdan tosylmaıtyn boldy. Uldar túgil qyzdardyń ózi bylapyt sózderdi sapyryp júredi. Úlkenderdiń aýzynan da boqtyqty jıi estıtin boldyq.
Qazir mektepterde synyp saǵaty ótkizilip, mundaı jıyndarda qoǵamdyq oryndarda tártip saqtaý máseleleri de aıtylyp qalady. Biraq bul jıyndardyń tıimdiligi tómen, óıtkeni ony ózderiniń kúnde kórip júretin synyp jetekshileri ǵana ótkizedi. Burynǵydaı quqyq qorǵaý organdarynyń bilikti qyzmetkerlerin, sýdıalar men prokýrorlardy qatystyrý tájirıbesi qalyp barady. Mektep shaqyrsa, jumystary bastan asatyn qyzmettegi mamandar kelmeıdi. Biraq zeınettegi tájirıbesi mol mamandardy shaqyrýǵa bolady emes pe? Bilikti mamandar synyp saǵattaryna qatysyp, qoǵamdyq tártipti saqtaýdyń mańyzyn, zańda kórsetilgen jaza túrlerin eske salyp, aıtyp otyrsa, jasóspirimder aýzyna kelgendi aıta salýdan tyıylar edi.
Qoǵamdyq tártipti buzý qazir boǵaýyzben ǵana shektelmeıdi. Halyq kóp jınalatyn oryndarda tóbeles, bir-birine qol jumsaý da beleń alyp barady. Tártip saqshylaryna, ıaǵnı bılik ókilderine qol kóterý de kóbeıip keledi. Munyń ózi keıingi kezderi qalypty oqıǵa sekildi qabyldanatyn boldy. Al kezinde «bılikke qarsylyq bildirýdiń» jazasy óte aýyr bolatyn. Sony biletin kánigi qylmyskerler tártip saqshysyna qol kótermek túgil, odan aınala qashyp, olardy «komandır» dep qurmetteıtin. Bir top adam tóbelesip jatqan jerge bir mılısııa ókili ysqyryp kelip qalsa, buzaqylar tura qashatyn.
Qyzyljar qalasynda «Jumysshy kenti» degen shaǵyn aýdan bar. О́tken ǵasyrdyń 50-60-jyldarynda sol aýdanda bir-aq mılısııa qyzmetkeri salt atpen tártipti baqylap júredi eken. Oǵan qarsy kelmek túgil, ákki qylmyskerlerdiń ózi aınalyp qashatyn bolǵan. О́ıtkeni oǵan qarsy kelip qalsań, jazasy qatań, birneshe jyl túrmede shirýiń múmkin. Máselen, demokratııanyń otany sanalatyn AQSh-ta polısııa qyzmetkeriniń róli zor, aıtqanyn tyńdamasań, atýǵa quqyǵy bar. Úsh-tórt jyl buryn aǵylshyn tilin shala biletin bir orys azamaty Amerıka meıramhanalarynyń birinde buzaqylyq jasap, kelgen polısııanyń buıryǵyn túsinbegendikten, polısııa qyzmetkeri ony «talabymdy oryndamady» dep atyp tastady. Sol polıseıdi keıin sot aqtap, eshqandaı jazyǵy joq dep tapty.
Al bizde she? Osydan bir aı buryn Tımırıazev aýdany ortalyǵyndaǵy bir dámhanada tóbelesip jatqan buzaqylardy ajyratýǵa kelgen polıseıdiń talabyn tyńdamaq túgil, bir qylmysker oǵan qol jumsaǵan. Aýdandyq polısııa bóliminiń basshysy, podpolkovnık Talǵat Kenjetaevtyń aıtýyna qaraǵanda, polısııa qyzmetkeri jeńil zaqym alǵan. Aqyry soty bolyp, buzaqyǵa probasııalyq baqylaý qoıý tártibimen úsh jyl merzimge bostandyǵyn shekteý jazasy belgilendi.
Osyndaı jazadan keıin buzaqylar qutyrmaǵanda qaıtedi? Onyń jaı adam emes, bıliktiń adamy, adamdardyń quqyǵy men bostandyǵyn qorǵaýshy, ıaǵnı jalpy qoǵamdyq tártipti saqtaýshy ekenin sýdıa eskerdi me? Bul jerde sýdıa sheshimine ǵana emes, zańnyń solqyldaqtyǵyna da nazar aýdarǵan jón. Mysaly, osy qylmysqa jaza qoldanatyn Qylmystyq kodekstiń 308-babynyń 3-bólimi 4 myń AEK kóleminde aıyppul salý nemese bir myń saǵat merzimge qoǵamdyq jumysqa tartý nemese 2 jyldan 4 jylǵa deıin bostandyǵyn shekteý nemese osy merzimge bas bostandyǵynan aıyrýdy kózdeıdi. Osyndaı «keń kólemdi tańdaý» aldyna tartylǵan sýdıa eń jeńil jazany qoıa salsa, eshkimniń kúdigi de, narazylyǵy da bolmaıdy. Naqtylyq bolmaǵan jerde osyndaı teńgermeshilik te shyǵyp jatady.
Bılik ókiline qol jumsaý jazasynyń jeńildigi quzyrly organ qyzmetkerleriniń bedelin túsirip qana qoıǵan joq, odan jasqanýdy da azaıtyp barady. Jýyrda ǵana Aqjar aýdanynyń 23 jastaǵy turǵyny polısııa qyzmetkerine qol jumsady. Ol da aýyldaǵy meıramhanalardyń birinde tóbeles shyǵarǵan. Buzaqylyqty toqtatýǵa kelgen polısııa qyzmetkeriniń talabyna baǵyný bylaı tursyn, ózine tarpa bas salǵan. Aýdandyq polısııa bóliminiń basshysy, podpolkovnık Erkin Mahmetov buzaqynyń qolyna kisen salynǵannan keıin ǵana tynyshtanǵanyn aıtady.
Kez kelgen azamat bılik ókiline qarsy buzaqylyq pen kez kelgen qylmystyń jazasy aýyr bolatynyn bilgende ǵana mundaı zańsyzdyqtar azaıary sózsiz. Sondyqtan zańnyń yqpaly kúshti bolǵany kerek.
Soltústik Qazaqstan oblysy
