Tól teńgeniń tarıhy

1993 jylǵy 15 qarashada Qazaqstannyń ult­tyq valıýtasy – teńge aınalymǵa endi. Eski aqshany tól teńgege aıyr­bas­taý 1993 jyly 15 qarashada saǵat 8.00-de bastalyp, 20 qarashada saǵat 20.00-de aıaqtaldy. Ulttyq bank bastapqyda 1 teńgeni sol kezdegi myń rýblge baǵa­la­ǵan bolatyn. Degenmen elimizdiń saıa­sı, áleýmettik máseleleri jáne mem­le­ket­ara­lyq qatynastar eskerilip, 1 teńge 500 som dep bekitildi. Teńge alǵash aınalymǵa kirgen kúni 1 dollardyń baǵamy 4,75 teńge boldy.

1993 jyly qarasha aıyna deıin emıs­sııalaý qyzmetin tek qana Reseıdiń Or­ta­lyq banki (burynǵy KSRO-nyń Memlekettik banki) atqardy. Ol kezde Qazaqstan aýmaǵynda tólem quraly retinde KSRO Memlekettik bankiniń nemese Reseı Ortalyq bankiniń 1961-1991 jyldary shyǵarǵan rýbldegi bank­nottary men monetalary qyzmet etti. О́ıtkeni Qazaqstan sol ýaqyttary sharýashylyq aınalymǵa qajetti Reseıdiń rýblin satyp alyp otyrǵan. Ásirese 1 rýbldegi qolma-qol aqshany 2 rýbl qolma-qolsyz aqshaǵa satyp alǵan. KSRO ydyraǵannan keıin onyń kuramyna engen keıbir respýblıkalar ózderiniń ulttyq aqsha birligin aınalymǵa engizip, ıaǵnı «rýbl aımaǵynan» shyǵyp ketken bolsa, Qazaqstan sol aımaqta eki jyl boıy qaldy. Onyń basty sebebi, Qazaqstanda óziniń banknot shyǵaratyn fabrıkasy men Moneta saraıy bolmady.

Alǵashqy valıýtalar 1992 jyly qu­pııa jolmen 1, 3, 5, 10, 20, 50, 100 no­mı­naldaǵy banknottar túrinde tórt ǵasyr­lyq tá­jirı­besi bar aǵylshynnyń poshta mar­kileri men banknot jasaýdy kásip etken «Har­rıson jáne onyń uldary» kompanııa­sy­men ózara jasalǵan kelisimshartqa baılanysty shyǵaryldy.

1992 jyly 26 shilde kúni Reseı ózi­niń tól valıýtasyn engizgennen bastap, ózge elderdiń, sonyń ishinde «rýbl aımaǵyndaǵy» Qazaqstan, О́zbekstan, Tájikstan sııaqty elderdiń qarjylyq júıelerin bólip jibergen. Sondaı-aq Reseı Ortalyq banki Qazaqstanǵa qazaq nyshandary bar rýbldi shyǵaryp berýdi usynǵan.

Reseı rýbldi paıdalaný úshin Qazaq­­stannyń Reseıdiń quramyna Reseı Fede­ra­sııa­synyń sýbektisi retinde enýin; tá­ýel­­sizdiktiń alǵashqy jyldarynda jı­­na­ǵan nebári 700 mln-nan asa AQSh dol­la­ryndaǵy altyn-valıýta rezervin Reseı­diń ortalyq bankine tapsyrýdy shart qylyp qoıdy.

Sol ýaqyttan bastap Qazaqstanda KSRO rýblderi ǵana aınalysta qaldy jáne ózge rýblden bólingen aımaqtardan olardyń kelýine shek qoıylmady. Aqyry, oǵan deıin qunsyzdanǵan rýbl ári qaraı qunsyzdanyp, ınflıasııa qarqyny 2900 paıyzdan asyp ketti.

Osyndaı jaǵdaılardyń oryn alýy Qazaqstannyń tól valıýtasyn shyǵarýǵa negiz boldy. Sóıtip, 1993 jyldyń 12 qarashasynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen ulttyq valıýtanyń engizilýi týraly sheshim qabyldanyp, 15-18 qarashada KSRO-nyń 1961-1991 jyldarda shyǵarylǵan rýbl­derin ulttyq valıýta – teńgege aıyrbas­taý sharalary júzege asty.

Sol kezden bastap Qazaqstan Respýb­lı­­ka­sy Ulttyq banki emıssııalyq bank bolyp tabylady. Ulttyq banktiń emıs­sııa­lyq qyzmeti onyń qurylymdyq bólim­­sheleri: Almaty qalasynda orna­las­qan Qazaqstan Respýblıkasy Banknot fab­rı­­kasynyń banknottary men О́ske­men qalasyndaǵy Moneta saraıynda daıyn­dalǵan monetalar kómegimen iske asady.

Banknottar men monetalardy shyǵarý, olardyń aınalysyn uıymdastyrý, jalǵan aqsha jasaýshylarmen kúres birte-birte ǵalamdyq problemaǵa aınaldy. Bir­qatar memleket banknottar men monetalardy aldyńǵy qatarly tehnologııalary bar kompanııalarǵa ishinara jáne tolyq bere otyryp, ózderi olardy jasaýdan bas tartady.

Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ban­ki­niń Banknot fabrıkasy qorǵalǵan bas­pa úshin qazirgi zamanǵy baspa jab­dyq­tarymen jaraqtala otyryp, tek ult­tyq valıýta banknottaryn ǵana shyǵaryp qana qoımaı, memlekettik jáne kommer­sııa­lyq tapsyrystar boıynsha qorǵalǵan polıgrafııalyq ónimderdi de shyǵarady.

Qazaqstan teńge saraıy shyǵarǵan monetalar Berlınde (Germanııa) bedeldi Monetalar saraıy kórmesinde joǵary baǵa­lanǵan. Oǵan degen mamandar men kol­leksıonerler arasyndaǵy qyzyǵý­shy­lyq kúnnen-kúnge ósip otyr.

Qazaqstan Teńge saraıy IS0-900:2000 halyqaralyq standart boıynsha sapa menedjmenti júıesin endirdi jáne moneta ónimderi men memlekettik nagradalardy shyǵarýǵa sertıfıkattar aldy. Kásiporyndar úshin shyǵarylǵan nagradalar eń úzdik álemdik standarttarǵa sáıkes keletin zergerlik ónerdiń tamasha úlgileri sanalady. Basqa ortalyq bank­terden monetalar daıyndaýǵa alynǵan tapsyrystan basqa, QTS birneshe ha­lyqaralyq monetalar baǵdarlamasyna, onyń ishinde Olımpııa oıyndary men fýtboldan álem chempıonatyna arnalǵan baǵdarlamaǵa katysýǵa shaqyrtý aldy. Sońǵy jetistikter retinde bıkolorly monetalardy, emali bar proof sapa­syndaǵy kúmis monetany, ulttyq valıýtany engizýge 15 jyldyqqa arnalǵan salmaǵy 1 kg, nomınaly 50 000 teńge kúmis jáne altyn biregeı monetalar shyǵarýdy meńgerýdi atap ótýge bolady.

Qazaqstan Ulttyq banki mańyzdy datalar men uly tulǵalardyń mereıtoılaryna arnalǵan monetalar da shyǵarady.

Alǵashqy kezde teńgeniń birinshi shyǵa­ryl­ǵan qatary (1 teńge = 100 tıyn) mynadaı nomınaldardan turdy:

1, 3, 5, 10, 20, 50 jáne 100 teńgelik banknottar;

1, 3, 5, 10, 20 teńgelik monetalar;

1, 3, 5, 10, 20 jáne 50 tıyndyq moneta­lar (bastapqyda qaǵazdan jasalǵan).

Keıinnen aınalysqa:

1994 jyly 1993 jylǵy úlgidegi nomınaly 200 teńgelik jáne 1994 jylǵy úlgidegi 500 teńgelik banknottar;

1995 jyly 1994 jylǵy úlgidegi nomınaly 1000 teńgelik banknottar;

1996 jyly 1996 jylǵy úlgidegi nomınaly 2000 teńgelik banknottar;

1997 jyly nomınaly 1, 5, 10, 20, 50 teńgelik monetalar (jańa dızaıny);

1999 jyly 1998 jylǵy úlgidegi nomınaly 5000 teńgelik banknottar;

2000 jyly 1999 jylǵy úlgidegi nomınaly 200 jáne 500 teńgelik banknottar (dızaıny ózgertilgen);

2001 jyly 2000 jylǵy úlgidegi nomınaly 1000 jáne 2000 teńgelik banknottar (dızaıny ózgertilgen);

2001 jylǵy úlgidegi nomınaly 100 teńgelik banknottar (dızaıny ishinara ózgertilgen);

Qazaqstan Respýblıkasy táýelsiz­di­gi­niń 10 jyldyǵyna arnalǵan 2001 jylǵy úlgidegi 5000 teńgelik mereıtoılyq ban­knottar;

2001 jylǵy úlgidegi 5000 teńgelik banknottar (dızaıny ishinara ózgertilgen);

2002 jyly 2003 jylǵy úlgidegi nomınaly 100 teńgelik banknottar;

1999 jylǵy úlgidegi nomınaly 200 jáne 500 teńgelik banknottar (dızaıny ishinara ózgertilgen) shyǵaryldy.

2003 jyly 2003 jylǵy úlgidegi nomınaly 10 000 teńgelik banknottar;

2006 jyly 200, 500, 1000, 2000, 5000 jáne 10000 teńgelik banknottar (múlde jańa dızaın);

Qazaqstan Ulttyq banki 2006 jyly aınalymǵa 200 teńgeden 10000 teńgege deıingi jańa dızaındy banknottar da­ıyndap shyǵardy.

Qazaqstannyń 2006 jyly 15 jeltoq­sanǵa deıin aqsha aınalymynda: 10000, 5000, 2000, 1000, 500, 200, 100, 50, 20, 10, 5, 3 jáne 1 teńgelik banktik bıletter, 20, 10, 5, 3 jáne 1 teńgelik metall monetalarmen birge 500 teńgelik altynnan mereıtoıǵa arnap daıyndalǵan monetalar, alǵashqyda kólemi 64x100 mm sý tamǵaly qaǵazǵa basylǵan 50, 20, 10, 5, 2 jáne 1 tıyndar, keıinnen olardyń ornyna osy nomınaldarda metall tıyndar shyǵaryldy.

Búgingi kúni 1 teńgege deıingi tıyn monetalar aınalymnan alynǵan, sondaı-aq 100 teńgege deıingi nomınaldaǵy banknottar (qaǵaz túrindegi) aınalymda júrmeıdi, olardyń ornynda metaldan jasalǵan monetalar qoldanysta júr.

2006 jyly 15 qarashada Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq banki 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10000 teńgelik banknottardyń kelbetine ózgerister engizip shyǵardy. Mundaǵy sharalar banknottaǵy adam beınesiniń bolma­ýyn jáne olardyń qorǵanys qabiletiniń joǵary bolýyn kózdeıdi.

Alǵashqy teńgeniń aldyńǵy jaǵynda Ál-Farabı, Súıinbaı, Qurmanǵazy, Shoqan, Abaı, Ábilqaıyr han, Abylaı han portretteri boldy. Ekinshi serııa «Ál-Farabı» dep ataldy. Ulttyq valıýtanyń «Báıterek» dep atalatyn úshinshi býyny 2006 jyly shy­ǵaryldy. Qa­zir ulttyq valıýtanyń tór­tinshi tolqy­ny aınalymda júr.

«Samuryq» serııasyna 2011 jyly alǵash shyqqan 500, 1000, 2000, 5000, 10000 jáne 20000 teńgelik banknottar engen. Olardyń aldyńǵy jaǵynda «Qazaq eli» monýmenti jáne kógershinder bar.

«Samuryq» serııasyna 2011 jyly alǵash shyqqan 500, 1000, 2000, 5000, 10000 jáne 20000 teńgelik banknottar engen. Olardyń aldyńǵy jaǵynda «Qazaq eli» monýmenti jáne ushatyn kógershinder bar.

Alǵash aınalymǵa engizilgen kezde 1 dollar – 4,75 teńge bolsa, búgingi kúnde 460 teńgeden joǵary.

Jalpy, «teńge» ataýyna keler bol­saq, bul ejelden Túrkistan óńiri halqyna jat sóz emes. «Teń­ge» sózi baıyrǵy rýhanı muralarda, folklor men kórkem ádebıette jıi kezdesedi.

Begabat UZAQOV,

jýrnalıst