Jolmuhan aqsaqaldy bir kórgender toqsanǵa aıaq basqan qarııa degenge sene qoımaıdy. О́ıtkeni qarııanyń sózi anyq, qımyly shıraq. Qolynan qalamyn tastamaı, kózildiriksiz oqyp, jazady. Aqylman aqsaqal – talaı kitaptyń avtory. Keıingi kitaby osy aıda jaryqqa shyqty. Kóńilge bir qaıaý salatyny – Jolmuhan atanyń qazir Qarasaı aýdanyndaǵy «Nur Otaý» qart adamdarǵa arnalǵan pansıonatty meken etýi. Bul ortalyqta 40 qarııa ómir súrip jatyr. Olardyń ishindegi eń erekshesi – Jolmuhan ata.
Búginde aqsaqaldyń jaǵdaıyn bilip kelýshilerdiń sany úzilmeıdi. Árbirin ystyq yqylaspen qabyldap, emen-jarqyn áńgimesin aıtýdan jalyqqan emes. Tipti qarııa atalǵan pansıonatta úsh kitap jazyp tastaǵan. Kóptiń sanasynda «Atamyz osyndaı ataq-dárejesimen nege mundaı jerde ǵumyr keship júr?» degen suraq týyndaýy múmkin. Munyń sebebin jazbas buryn aldymen qarııanyń ǵumyrnamasynan syr shertken durys shyǵar.
Jolmuhan Túrikpenuly 1934 jyly 13 shildede Almaty oblysynyń Eńbekshiqazaq aýdandaǵy Shybyl (qazirgi Qaırat) aýylynda dúnıege kelgen. 1948 jyly Aqshı aýylyndaǵy 7 jyldyq orta mektepti úzdik bitirip, keıin oqýyn Almatydaǵy Jambyl atyndaǵy mektep-ınternatynda jalǵastyrǵan. Qazaqtyń ataqty aqyny Tumanbaı Moldaǵalıevpen taı-qulyndaı tebisip birge ósken.
1951-1957 jyldary S.M.Kırov atyndaǵy QazMÝ-diń (qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ) fızıka-matematıka fakýltetinde bilim alǵan. Joǵary oqý ornyn támamdaǵannan keıin biraz jyl mektepte muǵalim, oqý isiniń meńgerýshisi, Almaty kınotehnıkýmynyń dırektory syndy birqatar qyzmette istedi. 1962-1964 jyldary QazMÝ-de psıhologııa mamandyǵy boıynsha aspırantýrada oqyp, pedagogıka ǵylymynyń kandıdaty dárejesine ıe boldy. 10 jyldan asa Joǵary jáne orta bilim berý mınıstrliginde ǵylymı-pedagogtik kadrlar daıarlaý bólimin basqardy. 30 jyl ýaqyt aralyqta Abaı atyndaǵy QazUPÝ men Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-de professor laýazymynda ustazdyq etti. Atalǵan oqý ordalarda «Úzdik ustaz», «Ǵylym qaıratkeri», «Eńbektegi erligi» syndy ataqtardy aldy.
Jolmuhan Túrikpenuly – eńbek jolynda myńdaǵan shákirtke ustaz atanǵan jan. 200-ge jýyq ǵylymı eńbektiń avtory atandy. Onyń ishinde 20 monografııa men oqý quraly bar. Reseıdiń Máskeý, Sankt-Peterbýrg qalalarynda birneshe ret psıhologııa boıynsha kásibı biliktiligin jetildirdi. Onyń osyndaı ustazdyq qyzmeti joǵary baǵaǵa ıe bolyp, «KSRO halyqqa bilim berý isiniń úzdigi» degen ataq berilgen. Kóptegen mańyzy joǵary medalmen, Qurmet gramotalarmen marapattalǵan. Sondaı-aq Jolmuhan atamyz – Almaty oblysy Eńbekshiqazaq aýdanynyń «Qurmetti azamaty».
Ǵumyryn ustazdyqqa arnaǵan Jolmuhan atanyń osy jolda tynym tappaı tabandylyq tanytýy tekten-tek emes. Urpaq tárbıeleý isine aralasý – onyń qanynda bar qasıet. Áýletine tikeleı qatysy bar desek te bolady. Ákesi Túrikpen ótken ǵasyrdyń 20-jyldarynda týǵan aýylynda mektep ashyp, aýyl balalarynyń saýatyn ashqan. Tipti hat tanymaıtyn úlken kisilerdiń de alǵashqy muǵalimi bolǵan. Anasy Darıǵa Imashqyzy bolsa, mektepte qyzmet atqarǵan. Áke-shesheden bes aǵaıyndy bolsa, bári de Jolmuhan ata sııaqty ustazdyq joldy tańdaǵan.
Jolmuhan Túrikpenulynyń otbasyna toqtalar bolsaq, onyń taǵdyrdyń talaı synaǵyna synbaı, basyna kelgen qıynshylyqty kótere bilgen jigerli minezine tánti bolasyz. Ol kisi ýnıversıtette júrip aýyldaǵy aqsaqaldardyń aqylymen 2-kýrs oqyp júrgende qoıshynyń qyzy Nurymhanmen shańyraq kótergen. Ekeýi Botagóz, Aıdar, Qanat esimdi balalarǵa ata-ana atanyp, baqytty ómir súrdi. Alaıda jas otbasynyń ǵumyry uzaqqa barmady. Jolmuhan Túrikpenuly 27 jasynda ómirlik jarynan aıyryldy. Qolynda balalary men aýrýshań sheshesi qalyp, solardy baǵyp-qaǵý úshin turmys taýqymetin keshti.
«Jalǵyzdyq Qudaıǵa ǵana jarasqan» demekshi, Jolmuhan atamyz biraz júrip, ekinshi ret otbasyn qurdy. Roza esimdi qyzdy jolyqtyryp, bir shańyraq astynda tatý-tátti ǵumyr keshti. Dúnıege kelgen Jannasy men Sáýlesi olardyń kózqýanyshtaryna aınalǵanymen, jubaıy Roza ekeýiniń kóńil jarastyǵy biraz ýaqyttan keıin úzildi. 25 jyl erli-zaıypty atanǵanymen, olar zańdy túrde ajyrasýdy durys kóripti.
Jolmuhan atanyń ómirinde mundaı alasapyran kezeńdi ózinen basqa jan balasynyń túsinýi qıyn. 2015 jyly uly Aıdar ómirden ótse, bıyl qyzy Botagóz baqılyq boldy.
Jalpy, Jolmuhan ata ul-qyzdarynyń qyzyǵyn kórip, olardan 20-dan asa nemere-shóbere súıip otyr. Qazirgi tańda Qanaty óz sharýasymen aınalysyp, tirshilik keship keledi. Qyzdary Janna men Sáýle ákesi sııaqty pedagog atanyp, Astana qalasynda eńbek etip jatyr.
Ataq pen dárejesi bir basyna jetip artylatyn, tárbıe bergen ul-qyzdary bar aqsaqaldyń pansıonatta ómir súrýi – Jolmuhan atanyń óz sheshimi. Qarııanyń basynan ótkeni – eshkim túsine bermeıtin tragedııa. Muny qazynaly qarııa áńgime barysynda kúrsinispen jetkizdi. Al Jolmuhan atanyń osy ortalyqqa jol taýyp kelgenin «Nur Otaý» pansıonattyń basshysy Galına Býrmatova erekshe eske alyp, qyzyq jaıttarymen bólisti.
– Osydan 10 jyldan asa ýaqyt buryn men Almatydaǵy qarııalarǵa arnalǵan pansıonatty basqarǵan edim. Sodan bir kúni atamyz keldi. Ústinde qymbat kostıými bar. Suńǵaq boıly, kelbeti kelisken, sondaı kóz tartarlyq boldy. «Siz bizge keldińiz be?» dep basynda tańǵalyp suradym qaljyńdap. Odan keıin biraz áńgimelestik. Atamyz meniń telefon nómirimdi jazyp alyp ketti. Keıin men ol qoǵamdyq ortalyqtan kettim. Biraz ýaqyttan keıin pansıonatty Qaskeleńde ashtym. Atamyz 10 jyldan keıin meni qaıta taýyp alyp, osynda kelgisi keletinin aıtty. Basynda onyń balasy «barlaýshy» adamdaı bizdiń ortalyqty kórip ketken. Ony keıin túsindim. Sóıtip, Jolmuhan qarııa byltyr keldi. Balasy qarsy bolǵanymen, atamyz osynda qalýdy jón sanady. Búginde jaǵdaıy jaqsy. Ol kisige ózi sııaqty ǵalym adamdar úzbeı kelip turady, – deıdi Galına Kamalqyzy.
Qazynaly qarııanyń bul pansıonatta alańsyz ǵumyr keship jatqanyna bir jyldan asypty. Aqsaqalmen áńgimelesý kezinde kóńiline qaıaý túsirmeı, munda turýynyń sebebin juqalap surap kórdik.
– Nemerem de, qyzym da alyp ketem dep jıi aıtady. Biraq meniń jaǵdaıymdy el túsine bermeıdi ǵoı. Bul – meniń jeke basymdaǵy tragedııa. Árıne, balalarym uıalady. Men Astanada qyzymnyń qolynda turyp kórdim. Alaıda bóten jerde jan tynyshtyǵyn taba almadym. Onyń ústine aǵaıyn-týysym, tanystarym, eski áriptesterim, barlyǵy osy jerde degendeı. Jaǵdaıymdy surap áli de kelip turady. Ashyǵyn aıtqanda, balalaryma salmaq salǵym kelmeıdi. Kúndiz jumysyn istegen adam túnde demalý kerek qoı. Al meniń mazam tún ortasynda qashady. Neshe túrli jaǵdaılar bolady. Jedel járdem shaqyrýǵa týra keledi. Osyndaı sátte olarǵa qıyndyq týǵyzǵym kelmeıdi. Sondyqtan osy jerge óz erkimmen kelýge bel baıladym. Myna jerde qarnym toq, kıimim bútin. Aıtar shaǵymym joq. Qaraıtyn kútýshi bar. Osynda júrip úsh kitabym jaryqqa shyqty. Janym tynysh. Alda ne bolaryn bilmeımin, bárin ýaqyt kórseter, – dep aqsaqal ótken-ketkendi eske aldy.
Jolmuhan atanyń aıtýynsha, demalys kúnderi nemereleri alyp ketip turady. Qydyrtyp, estelikke fotoǵa túsedi eken. Biz barǵanymyzda qyzdarymen, nemerelerimen túsken sýretterin telefonynan kórsetip, máz boldy. Kelesi jyly atamyz mereıli 90 jasqa keledi. Qolynan qalamyn tastamaıtyn qarııanyń kórer qyzyǵy taýsylmasyn degimiz keledi.
Dıdar MÁLIKULY,
jýrnalıst
Almaty oblysy,
Qarasaı aýdany
