Bul azamatpen bizdi kınologııa vzvodynyń komandıri, aǵa leıtenant Aıbat Ashat tanystyrdy. Onyń aıtýynsha, Almas О́teshov – kalashyqtaǵy bilikti ári jaýapty áskerıdiń biri. 2012 jyldan beri Ulttyq ulan sapynda kınolog bolyp qyzmet etip kele jatqan jigit: «Bala kezimnen ıt úıretetinmin. Al naqty kınologııa degen uǵymdy maǵan birinshi ret tanystyrǵan osy áskerı bólimde vzvod komandıri, praporshık Murat Qabsametov edi. Ol meniń balalyq is-áreketimdi kórip, kınologııa jaıly qulaǵdar ete bastady. Onyń kim ekenin, nemen aınalysatynyn túsindirip berdi. Qyzyqqanym ras. Sóıtip 12 jyldan beri osy qyzmetti atqaryp kele jatyrmyn», dedi.
Kınologtiń «Boıka» esimdi qyzmettik ıti shyǵys tuqymdasqa jatady. Bul – onyń qyzmettegi úshinshi ıti. Munyń aldynda «Berta» degen ıti bolǵan eken. Sol ıtimen birge Ulttyq ulannyń úzdik kınologteri arasynda Taraz qalasynda ótken saıysta 2-oryn alypty. Al alǵashqy ıtin «Djesıka» dep ataǵan kórinedi. «2012 jyldyń kúzinde kınologııa boıynsha Qarakemerde bilim aldym. Bala kezden ıtke jaqyn bolyp óskendikten, bul isti tez ıgerip kettim. Jalpy, kez kelgen ıt ıesine 7-8 jyldaı qyzmet etedi. Osyǵan deıin eki ıt aýystyrdym», dedi Almas О́teshov. Onyń aıtýynsha, kınolog aldymen ıtpen baılanys ornatýdyń jolyn tabýy kerek. Tórt aıaqty dosty bastapqyda janyńa alyp júrý kerek. Sodan keıin aqyryndap «otyr!», «jat!», «tur!» degen buıryqtardy oryndatýdy úıretýge bolady. Ýaqyt óte kele osy úsh pármendi oryndap júrgen ıtti ym-ısharamen qozǵalatyn deńgeıge jetkizedi. Tek sodan keıin ár ıt óz qasıetine saı laıyqty jaýyngerlik qyzmetke baǵyttalady.
«Mysaly, meniń ıtim adam izdeýge sheber. Sondyqtan izdeý tobynda jıi júremiz. Basynda ózime bir kómekshi alyp, sol adamdy ıisi arqyly ıtime izdetýge tyrystym. Áýelde ol adamdy 50 metr jerden izdeımiz, keıin 100 metrden izdeýge kóshemiz. Sodan keıin baryp qana alys aımaqtan joǵalǵan adamnyń bir zatyn ıtime ıisketip, izi arqyly taýyp alýdy úıretemin. Osyny meńgergen ıtti jaýyngerlik qyzmetke daıyn dep esepteı berýge bolady», dedi ol.
Kásibı mamannyń ıtterdi jaqsy kóretini sonshalyq, úıinde de ıt asyraıdy. Úıinde belgııalyq jáne nemis ıtinen bólek, shyǵys tuqymdas taǵy bir ıti bar. Olardy úıretýdegi maqsaty da ártúrli. Ańǵa qyzyǵatyndyqtan, ańshylyqqa áýes bir ıtti qolǵa ustaǵan. Al belgııalyq tuqymdasqa qatysty izge túspeıdi degen áńgime bar kórinedi. Sondyqtan dál sol ıtti izge salyp, úıretip kórýdi kózdegen. Bylaısha aıtqanda, eksperıment jasap júr. Sondaı-aq onyń boıynan baıqaǵan taǵy bir qasıet – ıtke kóbine qazaqsha tapsyrma beredi eken. Itteri buǵan da úırenip alǵan.
«Itti úıretýdiń óz tásilderi bolady. Mysaly, oıyn arqyly, tamaqpen jáne mehanıkalyq tásilmen úıretemiz. Sol sebepti ıtti úıreterde qaı ıt qaı tásilge ıkemdi bolatynyn aldyn ala baıqap kórý kerek. Kúshik kezinde oıynǵa berilip, oınaqtap júrgen bolsa, ony sol tásilmen aıtqanǵa kóndirýge bolady. Otyrsa dop berip, tistetemiz de qaıta tartyp alamyz. Qaıtadan otyrǵyzyp, dopty qaıta beremiz degen sekildi. Tamaqty da dál osy ádispen qoldanamyz. Eger ıt tamaqqa da, oıynǵa da yqtııar tanytpasa, ony mehanıkalyq jolmen kóndirýge kúsh salamyz. Ol degenimiz – qarǵybaýdyń baýyn tartý sekildi qımyldarmen júzege asyrý. Osy tusta ıttegi bir qasıetti aıta ketkim kelip otyr. Itter berilgen pármendi birden qabyldaı almaıdy. Olarǵa 2-3 sekýnd ýaqyt qajet bolady. Taǵy bir qyzyqty fakt – ovcharkalardyń erkegi eseıgen saıyn ıesine baǵynǵysy kelmeıdi. Tyńdamaıdy. Sondyqtan olarǵa áýelden qatań qaraǵan abzal, dedi Almas Tursynhanuly.
Onyń osyndaı paıymdaryn tyńdaı otyryp, qazaqy tuqymdar týraly da surap kórdik.
«Qazaqy tazylar ańshylyqqa beıim. О́ıtkeni olardyń túpki túısiginde jyrtqyshtyq qasıet bar. Qazir shekarashylar qazaqtyń alabaıyn, tazysyn úıretip jatyr. Biraq óz basym olardan qyzmettik ıtter shyǵady dep oılamaımyn. Shyqqan kúnniń ózinde burynnan bizdiń qoldanystaǵy ıtterdiń deńgeıindeı bolmaıdy. Alabaıdy otyrǵyzyp, turǵyzyp aıtqanǵa kóndirýge bolady. Biraq olar ejelden úıdi torýyldap, qora-qopsyny kúzetip bir jerde ǵana júre beredi. Ne ańǵa shappaıdy, adam izdeýge de qaýqarsyz. Tazyǵa keler bolsaq, onyń esil-derti – ańǵa shyǵý. Olar qoıan, túlki, kerek deseńiz, qasqyr qýýǵa áýes. Sol sekildi ańshylyqqa arnalǵan ıtter ıesi úıden myltyq alyp shyqsa qýanyp, adamdy aınalsoqtap, bir orynda turmaı jybyrlap ketedi. Tazy da solaı. Iesi atqa qonsa, aldyna túsip oınaqtap shyǵady. Al qyzmettik ıtter valerdiń aldynan adam ótse boldy abalap, typyrshyp bastaıdy. О́ıtkeni bularǵa da qyzyq kerek. Ár ıtke ıesi bolmasa, bóten adamdar jolaı qoımaıdy. Biz de bulardy syrtqa shyǵaryp, oınatyp, jattyqtyryp, birge ýaqyt ótkizip turýǵa tyrysamyz. Itter de qýanady. Ásirese dop kórse balasha qýanyp ketedi», deıdi kınologııanyń qyr-syry týraly baıandaǵan maman.
Bilikti kınolog búginde Almaty qalasynyń irgesinde ornalasqan Zarechnyı kentindegi úsh birdeı túzeý mekemesin torýyldaý isine atsalysyp júr. Sondaı-aq keı kezderi mańaıdaǵy aýyl azamattarynyń joǵalǵan maly men dúnıe-múlkin taýyp berýge de kómektesip turady. Basshylyqtyń kelisimimen adam izdeý jumystaryna da tartylǵan kezderi bar. Kez kelgen tapsyrmany Almas О́teshov senimdi serigi «Boıkamen» birge tyńǵylyqty atqarady. Ekeýi birikse, jaýyngerlik qyzmette biraz sharýanyń basyn qaıyrýǵa qaýqarly.
Janbolat KENJEǴUL,
qatardaǵy jaýynger
Almaty oblysy
