Aýyl sharýashylyǵy – qýatty ekonomıkanyń negizi

Forýmda jalpy somasy 83 mln dollar bolatyn 9 óńiraralyq jáne kommersııalyq kelisimge qol qoıyldy. Sonymen qatar tarap­tar birqatar birlesken jobany júze­ge asyrý týraly ýaǵdalastyqqa qol jet­kizdi. Onyń ishinde «Qyzyljar» arnaıy ekonomıkalyq aıma­­ǵyn­da uzaq saqtalatyn nan ónim­derin shyǵaratyn zaýyt salý, Soltústik Qazaqstan oblysynda júk kótergish jabdyqtar jasaý, Qostanaı oblysynda sút óń­deý kásiporyndary úshin sút sal­­qyn­­datqysh qurylǵylar jasap shyǵarý jobalary bar. Bul jónin­degi memorandýmdar men kelisim­derge eki eldiń kásiporyn basshylary qol qoıdy.

Sondaı-aq Pavlodar men Omby, Mańǵystaý men Ast­ra­­han, Batys Qazaqstan men Oryn­bor, Qostanaı men Orynbor oblystary saýda-eko­no­­mıkalyq, ǵylymı-tehnıka­lyq, ekologııalyq, mádenı-gýmanıtar­lyq jáne basqa da salalarda halyq­aralyq jáne syrtqy ekono­mı­kalyq baılanystarǵa jol ashatyn mańyzdy óńiraralyq qujattarǵa qol qoıdy.

Munyń syrtynda, Qostanaı oblysynyń kásipkerler palatasy, «Orynbor oblysynyń saýda-ónerkásip palatasy» odaǵy jáne Aqmola oblysynyń tabıǵı resýrs­tar jáne tabıǵat paıdalaný­dy retteý basqarmasy men «Renes­sans» JShQ arasynda or­man aǵashtaryn paıdalaný jáne ósirý salasyndaǵy yntyma­qtas­tyq týraly kelisimge qol jetkizildi.

Premer-mınıstrdiń orynbasary Serik Jumanǵarınniń aıtýynsha, eki el arasyndaǵy taýar aınalymy 2022 jyly 27 mlrd dollardy qurasa, osy jylǵy 8 aı ishinde 17 mlrd dollarǵa jetken. Bul – Qazaqstan men búkil álem elderi arasyndaǵy taýar aınalymynyń 20 pa­ıy­zyn quraıdy.

– Reseı – eń iri saýda-ekonomıkalyq árip­tes­terimizdiń biri. Forýmnyń taqy­ryby «Aýyl sharýashylyǵy – myqty ekonomıkanyń negizi» dep beker ata­lyp otyrǵan joq. О́ıtkeni Qazaq­stan turǵyndarynyń 45 paıyzǵa jýyǵy aýylda turady. Sondyqtan qazirgi jaǵdaıda aýyldy damytý, aýyl turǵyndarynyń ómir súrý sapasyn kóterý, aýyl kooperasııasyn ilgeriletý máseleleri asa mańyzdy. Kúshti ekonomıka degenimiz –  eń aldy­men, aýyl jáne jastar. Jastardy qaıtsek aýylǵa turaqtandyramyz degen má­sele – eki elge de ortaq. Ekinshi mańyz­dy máseleniń biri – agroónerkásip ke­sheni ınfraqurylymyn damytý, aýyl sharýa­shylyǵyn zamanaýı tehnıkamen qam­tamasyz etý, aýylǵa ǵylym engizý. Osynyń bári aınalyp kelgende azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etedi. Búgingi forýmda qalada bar damý tirekterin aýylǵa ákelý, sol arqyly aýyldyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterý máseleleri de talqylandy, – dedi ol.

Forým barysynda eki eldiń EAEO sheń­be­rindegi áriptestigi aıasynda tur­ǵyn­darǵa qajet birsypyra máseleni ret­teý jóninde kelisimder jasaldy. Máse­len, qos tarap aldaǵy ýaqytta kóp jyl boıy eki eldiń birinde turyp kelip, keıin Qazaqstanǵa nemese Reseıge qonys aýdar­ǵan azamattar zeınetke shyǵarda olard­yń burynǵy jumys ótilin esepke alý, osylaısha, laıyqty zeınetaqymen qam­tamasyz etý, ǵylymı dárejelerdi moıyn­daý, qosymsha áýe reısterin ashý, logıstıkanyń tranzıttik-transporttyq áleýetin arttyrý týraly máselelerdi retteıtin bolyp kelisti.

– Búginde búkil álem logıstıkadan zardap shegip otyr. Sondyqtan qazir kórshiles memleketterdiń bárimen logıs­tıka salasyndaǵy baılanysty nyǵaıtyp jatyrmyz. Mysaly, búgin «Soltústik – Ońtústik» kólik dálizin qurý týraly bastamany quptadyq, – dedi Serik Jumanǵarın.

Reseı úkimeti tóraǵasynyń orynbasary Alekseı Overchýk Qazaqstan men Reseıdiń aýylsharýashylyq ónim­derin álemdik naryqqa shyǵaratyn mańyzdy taýar jetkizýshi el ekenin atap ótip, forým barysynda qostarapty ynty­maqtastyq máselelerimen qatar, EAEO formatyndaǵy máseleler de talqylanǵanyn aıtty.

– Qazir eki el shekaralas ózenderdi paıdalanýdy birlesip sheshýdi qolǵa alyp jatyr. Reseı Aral teńizi arnasyna qaıta tolýy úshin tehnıkalyq jáne sý únemdeý tehnologııasy turǵysynan kómek kórsetkisi keledi. Agrarlyq ǵy­lym salasyndaǵy yntymaqtastyqty damy­tý asa mańyzdy. Biz Qazaqstandaǵy tu­qym óndirý, ósimdikterdiń jańa su­ryp­taryn testileý salasyn damytýǵa da úles qosa alamyz, – dedi A.Overchýk.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Aıdarbek Saparov ózara saýda kólemin ulǵaıtý úshin Reseı men Qazaqstan jetkiziletin ónimniń nomenklatýrasy men kólemin keńeıtýdi josparlap otyrǵanyn aıtty.

– Bizdiń elimiz Reseıge kókónis, jemis, kúrish, et, maqta jáne taǵy basqa da aýyl­sharýashylyq ónimderin jetkizý kóle­min arttyrýǵa yntaly. Munyń syr­tyn­da, eki el arasyndaǵy saýda shekteý­lerin, onyń ishinde veterınarlyq jáne fıtosanıtarlyq kedergilerdi alyp tas­taý jumystaryn jalǵastyrý qajet. Bul rette Qazaqstan ekonomıkasy úshin de, Reseı úshin de «sur» ımportty anyq­taý jáne oǵan qarsy kúresý óte mańyz­dy, – dedi mınıstr.

A.Saparov byltyr bıdaı salasynda osyndaı jaǵdaı qalyptasqanyn atap ótti. Shynynda da, byltyr Qostanaıdaǵy dıirmender Reseıdiń bıdaıyna tolyp qalyp, jergilikti sharýalar óz ónimderin laıyqty baǵaǵa ótkize almaı qalǵan. Reseı bıyl da mol astyqqa qol jetkizip, 147 mln tonna bıdaı bastyryp aldy. Al Qazaq­standiki – 6,4 mln tonna. Jylda 5 mln tonnaǵa deıin ónim alatyn Qos­tanaı oblysynyń da bıyl qambasy tol­maı qaldy.

– Sondyqtan respýblıkada bıdaıdy avtomobıl kóligimen ákelýge tyıym salý uzartyldy, sondaı-aq temirjolmen ákelýge shekteýler engizildi. Osynyń arqasynda Qazaqstan lısenzııalanǵan elevatorlar, qaıta óńdeý jáne qus sharýashylyǵy kásiporyndary arqyly naqty alýshylardy biletin bolady. Biraq shekteýler Qazaqstan aýmaǵy arqyly Reseı bıdaıynyń tranzıttik temirjol tasymalyna áser etken joq, – dedi Aýyl sharýashylyǵy mınıstri.

Aıdarbek Saparov azyq-túlik qaýip­sizdigin qamtamasyz etý úshin Qazaq­stan men Reseı Federasııasy veterınar­lyq qyzmetteri arasyndaǵy ekijaqty yntymaqtastyqtyń mańyzdylyǵy týraly da aıtty. Mınıstrdiń aıtýynsha, Reseı tarapynan qoıylyp otyrǵan keıbir shekteýler eki el arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq úderisterine ke­der­gi keltiredi. Sondyqtan mal sha­r­ýa­shylyǵy ónimderine qoıylǵan shek­teýlerdi qaıta qaraý qajet.

Forým barysynda eki eldiń oblys ákimderi men gýbernatorlary óz óńir­leriniń áleýmettik-ekonomıkalyq áleýe­ti jóninde baıandady. Birqatar gýberna­tor vaksına, tyńaıtqyshtaryn usyndy.

– Reseılik áriptesterimizdiń usynys­tary jete zertteledi. Mysaly, Saratov óńiriniń gýbernatory bizde tyńaıtqysh kóp dep jatyr. Al bizde tyńaıtqysh jetispeıdi. Sondyqtan bizge qajetin alý kerek. Máselen, ammıak selıtrasyn ózimiz de shyǵaryp jatyrmyz. Biraq karbonıt shyǵarylmaıdy. Ony solar­dan ákelý kerek. Sebebi bizde qazir agro­nomııanyń deńgeıi tómen. Bizde ne­lik­ten egin túsimi óte az? Gek­tary­na 9 sentnerden. Al Reseıde – 20 sent­ner. О́ıtkeni tehnologııany durys saq­tamaımyz. Fermerlerdiń deni teh­no­logııa engizbeıdi. Oǵan endi biraz fak­torlar áser etedi. Keıbir sharýashy­lyqtardyń kapıtal aınalymy jetpeıdi. Keıbireýleriniń ózderinen de bar. Aınalyp kelgende, budan fermerdiń ózi zardap shegedi. Sondyqtan biz qazir aýyl sharýashylyǵyndaǵy óńdeý úrdisin damytatyn úlken bir baǵdarlama jasap jatyrmyz. Munyń syrtynda, Prezıdent aýylarýashylyq ónimderin óńdeýdi 70 paıyzǵa deıin jetkizýdi mindettep otyr. Ony qalaı ósiremiz? Qarajat tartý kerek. Qarajatty bıýdjetten, ekinshi deńgeıli bankterden, qorlardan alamyz. Al bireý syrttan ınvestor bolyp kelip jatsa, ol da jaman emes. Búgingi forýmda da biraz ınvestorǵa Qazaqstanǵa kelip jumys isteńiz, aýylsharýashy­lyq ónimderin tereń óńdeıtin zaýyt-fab­rıka salyńyz degen usynystar tas­ta­dyq. Qazir bizge keregi – et, sút, bıdaı ónimderin tereńdetip óńdeý, – deıdi Premer-mınıstrdiń orynbasary Serik Jumanǵarın.

Búginde elimizdiń aýyl sharýashy­lyǵyna mamandar jetispeıdi. Degen­men Almatydaǵy Qazaq ulttyq agrar­lyq zertteý ýnıversıteti, Astanadaǵy S.Seı­fýl­lın atyndaǵy Qazaq agrar­lyq-tehnı­kalyq zertteý ýnıversıteti, Oraldaǵy Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrotehnıkalyq ýnıversıteti sekildi jetekshi bilim ordalary mamandar daıarlap jatyr. 10 óńirlik JOO-da fakýltetter, 11 JOO-da daıyndyq bilim berý baǵdarlamalary boıynsha kafedralar jumys isteıdi.

Forýmǵa qatysqan ǵalym Laýra Aýte­leevanyń aıtýynsha, bizde maman­dar­dy daıarlaýda oqytý ádisterin jetil­dirý qajet. Al «Vıatka memlekettik agro­tehno­logııalyq ýnıversıteti» fede­ral­dy mem­lekettik bıýdjettik joǵa­ry bilim berý mekemesiniń rektory Elena Sımbır­skıhtiń aıtýynsha, bul ýnı­versıtette «Aýylsharýashylyq taýar ón­dirýshilerine arnalǵan bilikti kadr­lar» dep atalatyn memlekettik baǵ­dar­lama sátti júzege asyrylyp jat­qan kórinedi. Baǵdarlama sheńberinde ón­diris­tik tájirıbeden ótip jatqan bilim alý­shynyń eńbegine aqy tólenip, turmystyq shyǵyny óteledi.

Forýmda Novosibir oblysynyń Bilim mınıstri Marııa Jafıarova Reseı Fe­derasııasynyń 2030 jylǵa de­ıingi kezeńge arnalǵan aýyldyq aýmaq­tardy turaqty damytý strategııa­syna sáıkes kadrlar daıarlaý tájirıbesimen bólis­ti. Qazir bul baǵytta 301 mamandan­dyrylǵan synyp jumys isteıdi. Onyń 94-i aýyldyq jerlerde ornalasqan.

Qazirgi ýaqytta eki memlekettiń aldynda da aýyl turǵyndarynyń ómir súrý sapasyn arttyrý, aýyl sharýa­shyly­ǵynyń biliktiligi tómen jumys kúshine táýeldiligin tómendetý jáne aýyl­dyq aglomerasııalardy qalyp­tastyrý degen ortaq mindetter tur.

Qostanaı oblysy men Reseı Federa­sııa­sy arasyndaǵy taýar aınalymy jylyna 2 mlrd dollarǵa jetedi. Búginde ob­ly­s­ta myńǵa jýyq birlesken kásip­oryn tabysty jumys istep jatyr. Forým­da sóılegen oblys ákimi Qumar Aqsaqalov­tyń aıtýynsha, Qazaqstan – ekologııalyq taza, hımıkatsyz bıdaı óndirý boıynsha kósh bastap turǵan elderdiń qatarynda jáne jumsaq bıdaı eksporttaı alatyn 20 memlekettiń biri sanalady. Alaıda keıingi jyldary Qostanaı bıdaı naryǵynyń aýmaǵy tarylyp barady. Bıdaıdyń baǵasy da turaqsyz. Ákim osyǵan oraı, óńirde bıdaıdy tereń óńdeý arqyly qosymsha quny joǵary ónim alý baǵytynda jumys júrip jatqanyn aıtty.

Qostanaı oblysy