Ýnıversıtettegi ǵylymnyń áriptestik áleýeti

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ǵylym jáne tehnologııalar jónin­degi ulttyq keńestiń birinshi otyrysynda elimizdiń ǵylymı-tehnıkalyq saıasatynyń aldaǵy basymdyqtaryn atap bergen edi.

«Qaı zamanda da damýdyń basty kilti – ǵylym. Adamzat tarıhyndaǵy jetistiktiń barlyǵy – bilimniń jemisi. Ásirese qazirgi ozyq tehnologııa dáýirinde ǵylymsyz alǵa basý múmkin emes. Sondyqtan men ǵylymdy damytý isine aıryqsha mán berip otyrmyn. Osy ózekti másele boıynsha saılaý aldyndaǵy baǵdarlamada arnaıy óz pikirimdi aıttym. Sebebi ǵylymdy damytý – memleket saıasatyndaǵy eń mańyzdy baǵyttyń biri. О́kinishke qaraı, elimizde uzaq jyl boıy oǵan basa nazar aýdarylǵan joq. Soǵan baılanysty sheshimin tappaı jatqan máseleler az emes. Tipti bul sala artta qaldy deýge bolady. Biz órkenıetti el bolamyz desek, osy olqylyqtyń ornyn toltyrýymyz kerek. Úkimet Qazaqstanda ǵylymnyń ashyq modelin qalyptastyrý úshin keshendi sharalardy júzege asyrýy kerek. Eń aldymen, ǵylymdy damytýdyń jańa tásilderin zań júzinde bekitip, memlekettiń ǵylymı-tehnologııalyq jáne ekonomıkalyq saıasatynyń ózara baılanysyn kúsheıtken jón», dedi Prezıdent.

Onyń aıtýynsha, ǵylym men teh­nologııalyq saıasat týraly arnaıy zań ázirleý kerek. Bıznesti ǵylymǵa qarjy quıýǵa yntalandyrý úshin salyq jeńildikteri men ınvestısııalyq preferensııalardy «aýqymdy shege­rim­der» túrinde engizý qajet. Iаǵnı bıznes ekonomıkanyń óndiristik sek­tor­laryndaǵy ǵylymı-zertteý jumys­tarynyń kólemin ulǵaıtý úshin ǵylymı qoǵamdastyqpen yntymaqtasýǵa tıis ekenin atap ótti.

Iá, bıznes degenimiz – óndiristiń tabysy. Al óndiristegi tabystyń artýy úshin ónim óndirýdiń ár kezeńi aldymen zerttelip, nátıjesi aldyn ala boljanyp, jan-jaqty júıelenýge tıis. Muny álbette ǵylym, ǵylymı qaýymdastyq iske asyrady. Osy rette ǵylymnyń bir bóligi bolatyn, bolýy qajet joǵary oqý oryndary qalaı áreket etip jatyr? О́ndiris oryndarymen, ózge de uıymdarmen áriptestik baılanys ornatyp, ýnıversıtettegi ǵylymnyń áleýetin arttyrýǵa, ári óndiristiń ónimin kóbeıtýge, óndirisi, damýy artta qalǵan salalarǵa maman daıarlaýǵa qanshalyqty kúsh salyp júr? Osy suraqqa jaýap tabý maqsatynda sholý jasap kórýdi jón sanadyq.

Nemis-qazaq ǵalymdary ter­mo­ıadro­­lyq tehnologııalardy birge zert­temek. Iаdrolyq fızıka ınstıtýty men álemdegi eń joǵarǵy ǵylymı-zert­teý jáne bilim berý mekemesi sanalatyn Karlsrýe tehnologııalyq ınstıtýty ózara memo­ran­dýmǵa qol qoıdy. Dál osy eki­jaqty kelisim termoıadrolyq tehnolo­gııalar salasynda birlesken ǵylymı-qoldanbaly jobalardy ázirleýge, sony­men qatar olardy birlesip júzege asyrý, eki eldiń ǵalymdary arasynda tájirıbe men bilim almasý úshin turaqty jáne ózara tıimdi múm­kindikter jasaýǵa baǵyttalǵan. Sondaı-aq bul yntymaqtastyq osy kezdegi mańyzdy máselelerdi sheshý úshin jáne ǵylymı áleýetti keńeıtip qana qoımaı, bolashaq fızıka salasyndaǵy mamandarǵa sapaly bilim berýge múmkindik jasamaq.

Al L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti men «Almaty elektr stansııalary» aksıonerlik qoǵamy bir­­lesip «jasyl» sýtegin shyǵarmaq. Taraptar qorshaǵan ortany qorǵaý jáne gaz-sýtegi otynynyń qospasyn paıdalaný baǵytynda yntymaqtastyq pen ózara is-qımyl týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Osy arqyly atmosferaǵa bólinetin zııandy qaldyqtardy azaıtý úshin otynnyń jańa túrin óndirý tehnologııasyn ázirleýge kelisti. Atalǵan ýnıversıtet pen elektr stansalary birlesken jobasy «jasyl» sýtegin ónerkásiptik deńgeıde óndirý jáne ony tabıǵı gazben ońtaıly aralastyrý múmkindikterin anyqtaýǵa baǵyttalǵan. Jańa tehnologııa atmosferaǵa kómirqyshqyl dıoksıdi qaldyqtaryn azaıtýǵa, tabıǵı gazdyń jaǵylý tıimdiligin arttyrýǵa jáne onyń shyǵyndaryn tómendetýge qajet.

S.О́tebaev atyndaǵy Atyraý munaı jáne gaz ýnıversıtetinde zamanaýı zerthana ashyldy. Zerthana stýdentter men oqytýshy-ǵalymdarǵa óz ıdeıa­laryn júzege asyrýǵa, túrli eksperıment pen zertteý júrgizýge múmkindik beredi. Atap aıtsaq, bul jerde 25 bilim berý baǵdarlamasy boıynsha 394 zerthanalyq jumysty oryndaýǵa bolady. AtMGÝ aldaǵy oqý jylynan bastap «О́nerkásiptik energetıka» bilim berý baǵdarlamasynyń barlyq tájirıbelik sabaǵyn zerthanalyq sabaqqa aýystyrýdy josparlap otyr. Bul qadam tájirıbege negizdelgen, zertteýge baǵyttalǵan oqytý úrdisin qalyptastyrýǵa oń yqpal etedi. Osy zerthana da – ýnıversıtet pen Teńizshevroıl kompanııasynyń áriptestik ornatýynyń nátıjesi.

S.Toraıǵyrov ýnıversıtetiniń ǵalym­­dary men jylqyshylar birigip selek­­sııalyq jumystar júrgizgen. Jaqynda Toraıǵyr aýylynda uıym­das­tyrylǵan «Qazaqstanda jáne irgeles memleketterde tabyn jylqy sharýa­shy­lyǵynyń jaı-kúıi men damýy» atty ha­lyq­ara­lyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa aıasynda seleksııalyq jumystarynyń nátı­jeleri kórsetilgen asyl tuqymdy jyl­qylardyń kórmesi ótti. Ǵalymdar men jylqyshylardyń osyndaı birlesken jumysynyń nátıjesinde Pavlodar oblysynda jylqy sany 250 myń basqa deıin ósken. S.Toraıǵyrov ýnıversıteti birneshe jyldan beri Qazaqstannyń jylqy ósirýshiler qaýymdastyǵymen árip­testik ornatyp, jumys istep keledi. S.Toraı­ǵy­rov ýnıversıtetiniń rektory­ Erkin Sadyqovtyń aıtýynsha, jyl­qy­larmen aınalysatyn aýyl sharýa­shylyǵy ta­ýaryn óndirýshiler ǵylymnyń osy sala­syn damytýǵa kómektesetinin túsinedi, sondyqtan olar atalǵan ýnıversıtet ókilderimen únemi baılanysta. О́tkeni sapaly ári tabysty ónim óndirýde bıznes pen ǵylymnyń «dostyǵy» árdaıym áriptestikte jumys isteýi asa mańyzdy.

Qazaq sport jáne týrızm akademııasy men Etnosport qaýymdastyǵy birlesip at sportynan kásibı mamandar daıarlaýdy qolǵa aldy. Bul úlken is te keshendi jumysty jáne, eń aldymen, zertteýdi qajet etedi. Sebebi kadr daıar­laý úshin bilim berý baǵdarlamasyn qurastyrý kerek. Biraq munymen is bitpesi anyq. Sondyqtan atalǵan akademııa men qaýymdastyq at sport túrlerin oqytatyn bilim berý baǵdarlamasyn ázirleý jáne engizý jónindegi birlesken is-sharalardy ótkizýge, sporttyq-saýyqtyrý is-sharalaryn, konferensııalardy, semınarlardy, sımpozıýmdardy, ǵylymı zertteý jobalaryn daıyndaý jáne ony iske asyrý, bolashaq mamandardy daıarlaýda zamanaýı ınnovasııalyq ádistemelerdi qoldanýǵa ýaǵdalasty.

Maqsut Narikbayev University-de Financial and Data Science Lab: Refinitiv zert­hanasy ashyldy. Thomson Reuters jáne Eikon retinde belgili qarjylyq naryq derek­terin jetkizýshi Refinitiv Workspace álem­degi jetekshi provaıderlerdiń biri sana­latyn London qor bırjasy tobyna tıe­sili (LSEG). Jańadan ashylǵan zert­ha­na­­da atalǵan ýnıversıtettiń stýdent­teri men oqytýshylary jahandyq qar­jy­lyq derek­terge, jańalyqtarǵa jáne mate­rıal­darǵa qol jetkize otyryp, Refinitiv de­rekter bazasymen jumys isteý­ge múm­kin­digi bar. Olar osy arqyly qar­jy na­ryǵynyń qozǵalysyn taldap, álem­dik bank sektoryndaǵy jaǵdaılar men kom­pa­nııa­lardyń ınvestısııalyq tar­tym­dy­ly­ǵy týraly analıtıkalyq derekterdi jasaı alady.

Baitursynuly University bazasynda North West Agriculture and forestry university-men birlesip agroortalyq ashylmaq.

A.Baıtursynuly atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnıversıteti men Soltústik-batys aýyl sharýashylyǵy jáne orman sharýashylyǵy ýnıversıtetimen (NWAFU – North West Agriculture and forestry university) ózara yntymaqtastyq týraly shartqa qol qoıdy. Mine, endi eki tarap Qostanaı jerinde agronomııa, vete­rınarlyq medısına, ekologııa jáne bıo­logııa salasynda birlesken ǵylymı zert­teýler júrgizýdi qolǵa almaq. Osy maq­satta Baitursynuly University bazasynda agro­ortalyq qury­lady. Onda NWAFU-men birlesip ýnıver­sıtet ǵalymdary aýyl sharýa­shylyǵy daqyldarynyń jańa sort­taryn synaqtan ótkizedi. Bul úshin ýnı­versıtet janyndaǵy qoldanbaly bıo­tehnologııa ǵylymı-zertteý ınstı­tý­ty­nyń bazasynda kartoptyń vırýssyz tu­qym­dyq materıalynyń zerthanasy ashylady. Jaqyn arada qostanaılyq ǵalymdar taǵylymdamadan ótý úshin Qytaıǵa barady, al 2024 jyldyń mamyr aıynan bastap zertteý jumystaryn bastaıdy.

Qoryta aıtqanda, sholýdan ýnıver­sı­tetterdiń ǵylymı áleýetin arttyrý baǵytynda óndiristik oryndarmen, bıznes ókilderimen, ǵylymy qalyp­tasqan joǵary oqý oryndary nemese ǵylymı uıymdarmen turaqty ári tıimdi áriptestikke qol jetkizip jatqany baıqalady. Árıne, mundaı sony serpilister kóńilge qýanysh uıalatady, biraq bári de – ázirge jospar. Otandyq ǵylymǵa jáne elimizge áriptestiktiń nátıjesi jospardan da mańyzdy.