Myń sózden bir sýret artyq

Qolyna qalam ustaǵan adamnyń bári jazýshy bolmaıtyny sekildi, moınyna fotoapparat ilgen maman­nyń bári fotograf emes. Onda óris keńdiginen góri, sezim tereńdigi bar. Al ónerge sezim aralassa, qupııa ishindegi qupııa ashylady. Pende sanasynda­ǵy jaryqshaqqa uıalaǵan kez kelgen ­týyndy ony terbetpeı qoımaıtyny anyq. Ol da áýezdi án sekildi uzaq ýaqyt mıyńdy otarlap alady. Aýyl­dyń tastaq jolynda qı toly eski ar­basyn súıretip bara jatqan aq jaý­lyqty ájeniń sýretine qarasańyz, júre­gińiz eljireıdi. Onyń jyrtyq kóı­legi tipti jan tolǵanysyńyzdy odan ári údete túsetindeı. Muzdaı shy­tynaǵan qoldarynda ómirdiń taby bar. Týyndy quddy tiri sııaqty, tipti dál qazir men óz ájemdi kórgendeı áserde turmyn.

«Álemde úlken spektakl bolyp jatyr. Bul týyndy sonyń bir ból­shegi. Tipti qaı jyly, qaı kúni túsir­genim esimde joq. Shamamen osy­dan 5-6 jyl buryn bolsa kerek. Qor­jynymdy aqtaryp jatyp taýyp aldym. Qudaı keıde ýaqyt kóri­nisterin ózi ákelip beredi, se­niń mindetiń – sony múlt jibermeý. Kún­delikti qarbalastan qolyń bosaı bermeıdi, sodan osyndaı kórkem shyǵarmalardy elektrondy qaltaǵa sala salasyń. Keıin kóńilińdi alasapyran kúıge bólep jaryqqa shyǵady. Bul – reporterlik jumys, ómirdiń árbir sáti adamǵa berilgen syı. Sony umytpaý kerek», deıdi avtor.

Fotograf oqıǵany jetkizýshi, sol mezettiń habarshysy ǵana. Al ony muqııat tamashalaý oqyrmannyń en­shisinde. Biz osy kompozısııadan ne kórdik, neni baıqadyq, qandaı áser aldyq, avtor úshin sol mańyzdy. Bul jerde tek keıipkerdiń qasireti emes, bútin memlekettiń jaı-kúıi jat­­qandaı. Qazirgi biz jańalaýǵa ty­rys­qan eski Qazaqstan. Julym-ju­ly­my shyqqan saıası júıe. Kedir-budyr joldardyń jańǵyryǵynan jem­qorlyqtyń daýsy estiletindeı. Zeınetke shyqqan qarııanyń janaı­qaıy, eki qulaǵyn tars japqan qaty­gez qoǵam.

Jasy jetpisten asqan keıýana qoldan quralǵan arbasyn súıenish etip uzaq jolǵa bet alǵan. Keıipkerdiń obrazy – bir álem. Kútýsiz qalǵan ba, álde jalǵyzdyqty tumar etken be, múmkin bala-shaǵasyn asyraýshy nemese asaý taǵdyrdyń yrqyna kóngen kópbalaly ana. Kim bilsin? Biraq fotoapparat ótirik aıtpaıdy. Eń aýyry ne ekenin bilesiz be? Ol – osy sýretten ár adam óziniń bir kezeńin kórýi. Myń sózden bir sýret artyq.

Árıne, árbir fotograftyń ózin­dik ómirlik konsepsııasy bar. Olar­dyń bir-birine uqsaýy mindetti emes. Áıtse de barlyǵyn ónerge degen qumarlyq, sýbektige ózgeshe kózqaras, detaldardyń tutastyǵy men biregeıligine senim, jumysyna súıispenshilik qasıetteri biriktiredi. Avtor qandaı taqyrypqa barsa da, onyń mazmunyn óz túısiginen týdyrmaıdy. Tipti oǵan qatysy joq bolýy da múmkin. Ǵajaby sol, eń sheshýshi sátte oqıǵa ornynan tabylýy.

Búginde ataqty fransýz fotografy Anrı Karte-Bressonnyń «Geo­metrııaǵa nazar aýdaryńyz, jaq­taýdyń ortasy men shekarasy týraly oılanyńyz» degen tujyrymy foto­grafııa salasynyń negizgi kredosyna aınaldy. Sonda ǵana óner ıesi tańǵajaıyp kompozısııalyq freım­derdi jasaýǵa qabiletti bolmaq. Muny Jeńis Ysqabaı jaqsy baǵamdaı­dy. Sebebi kórkem shyǵarmalarynda ny­sandardyń syzyqtary mergenniń myltyq shúrippesin basar aldyn­daǵy táýekelindeı dálme-dál. Jasan­dylyqtan ada, tabıǵı. Bizge keregi de osy emes pe? Bresson aıtpaqshy, «Siz­diń kózińiz kadrdyń kompozısııasyn, ómirdiń ózi usynatyn kompozısııany qatar kórýi kerek».

«Ár shyǵarmanyń ómirge kelýi – bir tarıh. Árıne, uly sýretshi bolý úshin bilim men qatar sáttilik te aýadaı qajet. Keıbir fotograftar shy­ǵarmaǵa kiriser aldynda áýeli áýenin estıdi, jaryq pen kóleńkeniń oıynyn kóredi. Al mende qyzyǵýshylyq basym. Men ózimdi kásibı ne áýesqoı fotografpyn dep aıta almaımyn. Bir kadrdy shyǵarý úshin, myń kadrdy qurbandyqqa shalamyn. Keıipkerdi izdemeımin, ózderi keledi. Qolyma fotoapparat alǵan sátte demalamyn, eshkimdi estimeımin. Men adamnyń emosııasymen jumys istemeımin, so­ǵan beıimdelemin. О́mirdiń qupııa­syn kóre bilý kerek», deıdi J.Ysqabaı.

Jazýshy Júsipbek Aıma­ýytuly «Ár adamnyń órisi birin­shi – zamanǵa, ekinshi – týyp-ós­ken áleýmetine, úshinshi – násiline (tuqy­myna) baılaýly» deıdi. Bul sóz bú­gingi bizdiń keıipkerimizge qarap aıtylǵandaı. Onyń atasy qoly altyn sheber bolǵan. О́zi de aǵash oıýdyń has mamany. Boıyna bitken qandaı da bir artyq qasıet tabylsa, onyń túpki tekten kelgenine ımandaı senedi.

О́mirge obektıvtiń kózimen qa­raý múmkin emes. Biraq dúnıeniń jum­baǵyn izdeseńiz, kamerańyz qoly­ńyzda júrsin. Ol da taý-tastyń ara­syna tyǵylǵan altyn sekildi. Kim birinshi tabady, soniki. Bir sát­tik shyndyq, máńgilik ádildiktiń bet­perdesi.