Birinshiden, maqalanyń «Sımfonııa áleminiń ǵaryshkeri» atalýynyń da ózindik syry bar. Munyń basty sebebi – Rahat-Bıdiń ózi. Onyń kóz aldymyzda ótken balalyq shaǵy, ósip-óngen, tálim-tárbıe alǵan ortasy men otbasy, bilim alǵan mektebi men joǵary oqý orny, qala berdi erjetip, kásibı mýzykant bolyp qalyptasý kezeńderin aıshyqtaıtyn el ishi men alys-jaqyn shetelderde ótkizip júrgen shyǵarmashylyq konsertteri, sondaı-aq onyń fortepıano syndy ǵajaıyp aspappen bite qaınasyp ketken ári klavıatýra betinde erkin jorǵalaıtyn júırik saýsaqtarynyń ǵajaıyp sheberligi, sol sııaqty ǵylymı turǵydan dáıektelgen qazaq, orys, aǵylshyn jáne ıtalıan tilderinde zııaly ortaǵa óte joǵary deńgeıde oqyp júrgen ınnovasııalyq leksııalary der edim. Jáne eń bastysy, Rahat-Bıdiń o bastan-aq mýzyka tiliniń kúlli álemniń qulaǵy men sanasyna tárjimesiz, biraq tikeleı jetetin ámbebap til ekenin óte jaqsy biletindigi. Sondyqtan da onyń sımfonııalyq týyndylarynyń ataýlary qazaq, orys, aǵylshyn nemese ózge tilderde atalǵandaryna qaramastan, olardyń barlyǵy da, tyńdarmandarynyń qulaq quryshyn qandyryp qana qoımaı, sanasyna kádimgi bir ǵarysh áleminen kelip jetken tylsym saz sekildi áser qaldyrady. Bul – daryndy kompozıtordyń operalary men 150-den astam ózge mýzykalyq shyǵarmalarynyń bárine de tán sıpat. Osy oraıda oqyrman qaýymnyń nazaryn álgi týyndylardyń keıbiriniń tylsym ataýlaryna bura ketsek, artyq etpes degen oıdamyn. Olar mynalar: «Qazaq rapsodııasy» («Kazakh rhapsody»), «Kún sáýlesine qaraı alǵa» («Forward into the Sunlight»), «О́mirge qushtarlyq» («The Will to Live»), «Qudaıdyń turaǵy» («God’s Dwelling»), «Romantızmniń jańǵyryǵy» («Aftersounds of Romanticism»), «Qarańǵylyqtyń arǵy jaǵynda» («Beyond the Darkness»), «Ýaqyt júgirisi» («Time Run»), «Alystan jetken oılar» («Des pensées de loin»), «Únsizdiktiń kóz jasy» («Tears of Silence»), «Máńgiliktiń tamshysy» («A drop of Eternity»), ««Bólshekterdiń qudiretti álemi» («The Sacred Universe of Particles»), «Qubylys» («Qubylys»), «Danteniń shapaǵaty» («I raggi di Dante), «Kórinbeıtin juldyzdar serenadasy» («Serenada nezrımyh zvezd»), «Qudiretti jol» jáne «Tylsym úndi ǵaryshpen on ret janasý» («Desıat prıkosnovenıı k zvýchashemý kosmosý»), sol sııaqty organ aspabyna arnap jazǵan «Jeti belesti eles» («Phantom reflections») syndy ǵylymı-tanymdyq týyndylary men sımfonııalyq shyǵarmalary. Endeshe, Rahat-Bıdi sımfonııa ǵaryshkeri emes dep kim aıta alady?
Ekinshiden, Rahat-Bı – sheber pıanıst jáne tereń oıly daraboz kompozıtor ǵana emes, ónertaný ǵylymdarynyń magıstri, «Daryn» Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Eń daryndy ónerpazǵa» kýboginiń sondaı-aq TMD Parlamentaralyq Assambleıasynyń «Mádenıet pen ónerdi damytýǵa sińirgen eńbegi úshin» tósbelgisiniń ıegeri. Sonymen qatar ol – Qazaqstannyń alǵashqy ótkizilgen «100 jańa esimi» ulttyq jobasynyń eń jas jeńimpazy.
Úshinshiden, Rahat-Bı – qazaqtildi orta mektep-gımnazııasynda oqı júrip, onyń syrtynda jeti jyldyq mýzyka mektebin de tórt jyldyń ishinde aıaqtap, 10 jasynan bastap mýzyka jaza bastady. Ol – sonymen qatar 13 jasynda elimizdiń Qurmanǵazy atyndaǵy Ulttyq konservatorııasynyń stýdenti atanǵan erekshe daryn ıesi.
Tórtinshiden, ol – P.I. Chaıkovskıı atyndaǵy Halyqaralyq konkýrs laýreattary qaýymdastyǵynyń belsendi múshesi jáne 14 jasynan bastap, Aýstrııanyń Gras qalasyndaǵy «Impuls» atty halyqaralyq kompozıtorlar men zamanaýı mýzyka oryndaýshylary akademııalarynyń turaqty qatysýshysy.
Besinshiden, daryndy kompozıtordyń klassıkalyq tylsym shyǵarmalaryn óz elimizde de, kórshi elderde de, Batys áleminde de áıgili solıster, kameralyq ansamblder jáne sımfonııalyq orkestrler oryndap júr. Sosyn onyń shyǵarmalarynyń álemdik premeralary Praga, Parıj, London, Vena, Gras, Mıýrsýshlag, Berlın, Baıroıt, Maındaǵy Frankfýrt, Mıýnster, Detmold, Sıbıý, Los-Anjeles, Beıjiń, Seýl, Ankara, Ystanbul, Máskeý, Tom, Rogashke-Slatına, Bergamo, Arkeı, Alıkante, Teýlade-Moraıra, Kaır, Aleksandrııa, Amman, Astana, Almaty qalalarynda anshlagpen ótkeni de aıtýǵa turarlyq dúnıe.
Sheteldik synshylar Rahat-Bıdi «naǵyz qazaq keremeti, qolynda erekshe qýaty bar, órshil nysanaly vırtýoz pıanıst» dep ataıdy. Ol – P.I.Chaıkovskııdiń mýzeı-úıindegi jeke roıalynda oınaý qurmetine ıe bolǵan qazaqstandyq biregeı óner ıesi. Mine, sondyqtan Rahat-Bıdiń tek qazaq tyńdarmandaryn ǵana emes, kúlli álemge áıgili mýzyka óneriniń sańlaqtaryn (olardyń ishinde Nobel syılyǵymen marapattalǵan irgeli ǵalymdar da bar) da qosa tańdandyryp kele jatqandyǵyn eske ala otyryp, óz basym Rahat-Bıdi poezııa ǵaryshkeri Muqaǵalıdyń:
«Týady, týady áli naǵyz aqyn,
Naǵyz aqyn bal men ý tamyzatyn.
Jesirdiń aıyrylmas syrlasy bop,
Jendettiń kózinen jas aǵyzatyn.
Týady, týady áli naǵyz aqyn!
Jyr sózderi jaı bolyp atylǵanda,
Atylǵanda, aspannan oqylǵanda,
Mylqaýlarǵa til bitip, kereń estip,
Janar paıda bolady soqyrlarǵa», deıtin ǵajap poetıkalyq shýmaǵynyń bas keıipkerine balaımyn. О́ıtkeni Muqańdaı sheksiz daryn ıesi bolashaqta óz ónerleriniń jasyndaı qýatymen tyńdarmandar álemin áp sátte baýrap alatyn Rahat-Bı sekildi biregeı talant ıeleriniń týatynyna záredeı kúmándanbaǵan ǵoı. Osyny moıyndaı otyryp, qaıran qalasyń da, kóripkel aqynnyń talantyna tushyna súısinip, qudiretti poezııasynyń aldynda eriksiz tize búgip, basyńdy ıesiń.
Altynshydan, Rahat-Bıdiń shyǵarmalary Bah, Gaıdn jáne Mosarttan bastap qazirgi zamanǵy avtorlarǵa deıingi álemdik klassıkanyń jaýharlary jınaqtalǵan Ońtústik Illınoıs ýnıversıtetiniń (AQSh) «Discography» orkestriniń súıemeldeýimen fortepıanoda oryndalatyn shyǵarmalardyń dúnıejúzilik qoryna da enip úlgerdi. Sonymen qatar onyń partıtýralaryn búgingi tańda eýropalyq jáne reseılik baspalar da jarııalap júr. Máselen, 2022 jyly áıgili «Verlag Neue Musik Berlin» baspasy Rahat-Bıdiń sımfonııalyq orkestrdiń ár aspabyna arnap jazǵan shyǵarmalaryn qamtıtyn «Selected Solo Works» («Tańdaýly jeke shyǵarmalar») atty arnaıy jınaǵyn da shyǵardy. Rahat-Bıge deıin mundaı aýqymdy jobany tek uly ıtalıandyq kompozıtor Luciano Berio ǵana júzege asyrǵany belgili.
Jetinshiden, 2018 jyldyń 9 sáýirinde Rahat-Bıdiń Parıjde fransýz fleıta orkestriniń 24 fleıta aspabyna arnalǵan «Des pensées de loin» («Alystan jetken oılar») atty shyǵarmasynyń premerasy da óte sátti ótip, bul sımfonııalyq shyǵarmany fransýzdar óz repertýaryna birden qosyp alsa, 2021-2023 jyldar aralyǵynda Germanııanyń «Kreuzberg records» syndy aty álemge áıgili dybys jazatyn fırmasy Rahat-Bıdiń úsh fortepıanolyq CD-dıskilerin shyǵarǵan-dy. Olardyń biri – «Rakhat-Bi Abdyssagin plays Chopin and Liszt», ekinshisi – «Rakhat-Bi Abdyssagin plays Viennese Classics: Haydn, Mozart, Beethoven», al úshinshisi – «Rakhat-Bi Abdyssagin plays Beethoven» atty úlken taralymmen jaryqqa shyqqan týyndysy bolatyn.
Segizinshiden, mýzykalyq shyǵarmashylyqpen qatar Rahat-Bı ǵylymı-zertteý jumystarymen de belsendi aınalysady. 14 jasynda ol qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde «Matematıka jáne zamanaýı mýzyka» atty eńbegin jarııalady. Ol týyndysy 2013 jyly Máskeýde ótken VII Halyqaralyq ǵylymı jobalar baıqaýynda 1-orynǵa ıe boldy. Sondaı-aq onyń «Granı garmonıı», «Desıat prıkosnovenıı k zvýchashemý kosmosý», «Bojestvennyı pýt» atty shyǵarmalar jınaǵy da joǵaryda aıtylǵannyń aıqyn dálelderi. Sondaı-aq talantty kompozıtordyń Ulttyq ǵylym akademııasy men ýnıversıtetter jýrnaldarynda da birneshe ǵylymı maqalalary jarııalanǵan bolatyn. Jáne ol 13 jasynan bastap, Almaty qalasynyń oqýshylar saraıynda, Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde, Qazaq ulttyq konservatorııasynda, sol sııaqty Italııanyń Bergamo qalasyndaǵy Santa-Chechılııa mýzyka akademııasynda «Mýzyka joldary», «Matematıka jáne mýzyka» atty dáris-konsertterin de ótkizip keledi. Sosyn zerdeli ǵalym retinde Rahat-Bıdiń búgingi tańdaǵy avangardtyq mýzyka boıynsha «Eń jańa kompozıtorlyq jáne oryndaýshylyq tehnıkalar» atty alǵashqy oqý quralyn ázirlep, jarııalaǵan ǵalym-avtor ekenin de atap ótýdiń jóni bar.
«Kisi bolar kisiniń kisimenen isi bar» demekshi, Rahat-Bıdiń bıik dárejeli kásibı maman retinde qalyptasýynyń biregeı syry onyń qazirgi zamannyń álemge áıgili kompozıtorlarynyń sheberlik sabaqtaryna qatysyp, taǵylymdy dárister alýynda jatyr. Ol kompozıtorlardyń ishinde Italııanyń, Reseıdiń, Fransııanyń, Shveısarııanyń, Aýstrııanyń, Ulybrıtanııanyń jáne óz elimizdiń tanymal tulǵalary bar.
Sonymen qatar Rahat-Bıdiń fortepıanoda oınaý sheberligin belgili otandas pedagogter Irına Vıhnovskaıa, Gúlnar Qurambaeva, Svetlana Massover, sol sııaqty sheteldik Konstantın Bogıno (Italııa), Nına Igýdesman (Aýstrııa), Elena Ivanova (AQSh), Vladımır Ovchınnıkov (RF) syndy kásibı mamandar da barynsha jetildirdi. О́z kezeginde onyń kásibı sheberliginiń osylaısha ushtalýy onyń úlken jetistikterge qol jetkizýine irgetas boldy. Sol nátıjeleri Rahat-Bıdi búgingi tańda tek óz elimizde ǵana emes, búkil álemde tanymal etti. Mýzyka teorııasy boıynsha Rahat-Bı sonymen qatar mýzykatanýdyń ondaǵan kórnekti qaıratkerleriniń dáristeri men semınarlarlaryna da belsendi qatysty.
2017 jyldyń kúzinde Rahat-Bı halyqaralyq irikteý nátıjeleri boıynsha Italııanyń úsh joǵary oqý ornynyń doktorantýrasyna qabyldanady. Olardyń biri – Italııa astanasy Rımdegi joǵary mýzykalyq bilim beretin Santa-Sesılııa ulttyq akademııasy bolsa, ekinshisi – Italııanyń Padýa qalasynyń Chezare Pollını atyndaǵy memlekettik konservatorııasy. Birinshisinde ol qazirgi zamannyń kórnekti kompozıtory Ivan Fedeleniń synybynda oqysa, ekinshisinde áıgili pıanıst, Halyqaralyq mýzyka Akademııasynyń dırektory Konstantın Bogınonyń tobyna tústi. Rahat-Bı sonymen qatar Italııanyń Mılan qalasyndaǵy Djýzeppe Verdı atyndaǵy konservatorııasynyń doktorantýrasyndaǵy jańa mýzykanyń iri ókili Alessandro Solbıatıdiń synybyna da qosa qabyldandy. Ol 20 jasynda osy atalǵan Eýropanyń mýzyka salasyndaǵy eń abyroıly úsh joǵary oqý ornyn úlken nátıjemen aıaqtap shyqty.
«Bir til bilgen – bir adam, eki til bilgen – eki adam» demekshi, Rahat-Bı bolsa, qazaq tilinen bólek orys, aǵylshyn, ıspan jáne ıtalıan tilderin de qosa meńgerip alǵan polıglot.
Dál osy tusta Rahat-Bıdiń kez kelgen partıtýrany jatqa oınaıtyn daryndy pıanıst qana emes, onyń Batys Eýropa elderinde, onyń ishinde ásirese Italııa, Fransııa jáne Ulybrıtanııa ǵulamalarynyń arasynda da ǵalym-kompozıtor retinde óte bıik bedelge ıe bolǵanyn elemeı ketsek, syn bolar edi. Máselen, ótken kóktemde Ulybrıtanııadaǵy ǵylymı qoǵamnyń shaqyrýymen Rahat-Bı Oksford pen Kembrıdj ýnıversıteterinde bolyp qaıtqan-dy. Ol Oksford ýnıversıtetiniń Volfson kolledjinde «Kvanttyq fızıka jáne avangardtyq mýzyka»taqyryby boıynsha novatorlyq ǵylymı baıandama jasady. Sol baıandamasynyń mánin Rahat-Bıdiń ózi bylaısha túsindiredi: «Fızıka da, mýzyka da álemdegi máńgilik úılesimdilikti izdeıdi. Klassıkalyq mýzyka nemese I.S.Bah, G.F.Gandel, K.V.Glıýkten, I.Gaıdn, V.A.Mosart jáne L.Van Bethovenge deıingi klassısızm dáýiri búkilálemdik tartylys zańyn ashqan Isaak Nıýtonnyń klassıkalyq mehanıkasy paıda bolǵannan keıin ǵana bastaldy. Al avangardtyq mýzyka bolsa, XIX-XX ǵasyrdyń basynda, ıaǵnı ǵylym áleminde irgeli jańalyqtar ashylǵan kezde paıda boldy. Jáne bul bizdiń ǵalamnyń qurylymy týraly túsinigimizdi de túbegeıli ózgertti. Máselen, Ernest Rezerfordtyń atomdy ydyratýyn alsaq, mýzykada bul kezeń mýltıfonıkanyń paıda bolýymen qatar, dybystyq spektrge degen sony kózqaraspen, sonymen qatar oryndaýshylyq pen kompozıtorlyq tehnıkalarǵa basqasha kózqarastardyń týyndaýymen aıqyn kórindi. Munyń syrtynda ol dáýir Albert Eınshteınniń salystyrmalylyq teorııasy men Maks Plank, Nıls Bor, Ervın Shredınger, Verner Geızenberg, Volfgang Paýlı, Enrıko Fermı, Pol Dırak jáne basqa da ǵalymdardyń kvanttyq mehanıkasy ashylǵan kezeń bolatyn. Sol ǵylymı teorııalardy eskere otyryp, men-daǵy óz baıandamamda fızıka men mýzykanyń damý hronologııasyna kóńil aýdardym. Ásirese olardyń arasyndaǵy metaforalyq korrelıasııaǵa kóbirek nazar aýdara otyryp, Shtokhaýzen men Keıdjdiń tańdaýly mýzykalyq shyǵarmalarynan fızıkadaǵy Geızenbergtiń «belgisizdik qaǵıdatynyń» qandaı da bir uqsastyqtaryn izdep tabýǵa tyrystym. Sosyn fızıkadaǵy Paýlıdiń «tyıym salý qaǵıdatyna», ıá bolmasa mýzykadaǵy Shoenbergtiń dekafonııasyna qatysty izdenister de óte mańyzdy. Bul tek bastamasy ǵana. Alaıda mýzyka men fızıka arasyna teńdik belgisin qoıýǵa bolmaıdy. Biraq solaı bola turǵanymen, olardyń ekeýi de ǵalam týraly bilim. Al Nobel syılyǵynyń laýreaty Verner Geızenberg bolsa, óziniń «Fızıka jáne fılosofııa» syndy kitabynda óner men ǵylymdy adamzattyń Ǵalamdy sıpattaıtyn erekshe tilderi dep túıindeıdi. Men bul pikirmen tolyq kelisemin. Osy oraıda Kembrıdj ýnıversıtetinde fızıka salasy boıynsha Nobel syılyǵynyń ıegeri atanǵan professor Braıan Devıd Djozefsonmen kezdeskenmin. Baıqap qarasam, sol ǵulama ashqan ǵylymı tehnologııalyq jańalyq ǵylymnyń ártúrli salalaryna belsendi engizilipti. Mysaly, álgi tehnologııa medısınada MRT apparattarynyń paıda bolýyna negiz bolǵan eken. Sonymen qatar professor Djozefson – «Mýzyka adamnyń aqyl-oıy týraly ne aıta alady?» atty ǵylymı maqalanyń avtory. Sondaı-aq men álgi ǵalym-tulǵanyń ózimniń ǵylymı jumystarymmen de jete tanys ekenine jáne mýzykalyq shyǵarmalarymdy da qosa tyńdap júrgenine óte qatty tańdandym. Ol professor sonymen qatar maǵan Kembrıdj ýnıversıtetiniń Trınıtı kolledjin jáne aty ańyzǵa aınalǵan «Wren» kitaphanasyn da kórsetti. Sonyń arqasynda álgi kitaphanada Isaak Nıýtonnyń qoljazbalarynyń túpnusqalarymen tanysý baqytyna da ıe boldym. Endi, mine, dál búgingi tańda men Oksford ýnıversıtetiniń arnaıy shaqyrylǵan zertteýshi ǵalym statýsynda kóptegen daryndy fızıktermen qatar jumys isteý múmkidigine de ıe bolǵanymdy jasyrmaımyn», dep aǵynan jarylady.
Osy aıtylǵandarynyń bir dáleli retinde Rahat-Bı 2018 jyly sol kezdegi elimizdiń energetıka mınıstri Qanat Bozymbaev bastaǵan Úkimet delegasııasynyń quramynda Shveısarııa men Fransııanyń shektes aımaǵynda ornalasqan Eýropanyń ıadrolyq zertteýler ortalyǵynda, odan da dálirek aıtqanda, búkilálemdik ınjenerlik mıdyń kindigi sanalatyn ári jer betinen 100 metr tómende ornalasqan, perımetri 27 kılometrge teńeletin Iаdrolyq zerteýler ortalyǵynda (halyqaralyq ataýy – CERN) bolyp, ǵajap áser alyp, sheksiz shabyttanǵandyǵy sonshama, munyń sońy óziniń «Bólshekterdiń qudiretti álemi» («The Sacred Universe of Particles») atty týyndysyn jazýǵa serpin alǵanyn eske alady.
Qudiretti nemese kıeli álem demekshi, kıeli kitaptardyń biri Táýrattyń bastapqy betteriniń birinde adamnyń jaratylysy jóninde mynandaı túıindeme tur: «Adam – Aspan men Jerdiń jaratylysy. Dálirek aıtqanda, Qudiretti Qudaı adamdy mıkroálem retinde jaratty, oǵan makroálemderdiń de, qarapaıym materııanyń da barlyq elementterin jınady. Aspan áleminen tabýǵa bolatyn kúlli dúnıe men Jer betindeginiń bári de adam boıynan kórinis tapqan». Bul túıindeme – naǵyz shyndyq. О́ıtkeni makroálemdegi kúlli materııanyń atom bólshekterinen turatyny sekildi Mendeleev tablısasyndaǵy kúlli element ataýlynyń barlyǵy da adam aǵzasynan tabylatynyna eshbir kúmán joq. Dál osy turǵydan keler bolsaq, jer betindegi 8 mıllıardtan asyp jyǵylatyn adam balasynyń bári de, onyń ishinde búgin tilge tıek bolyp otyrǵan sol mıllıardtardyń biri ári uly Abaıdyń tolyq adam konsepsııasyna laıyqty tulǵa Rahat-Bı de ózinshe bir mıkroálem ekeni daýsyz. Jáne munyń naqty dálelin ǵalym-kompozıtordyń myna bir fılosofııalyq oı-túıinderinen de tabamyz. Ol bylaı deıdi: «Ádette adamdy muhıttyń bir túıir qıyrshyq qumyna teńeıdi. Al shyndyǵynda, adam – bir túıir qumdaǵy muhıttyń dál ózi. Sondaı-aq ol bylaı deıdi: «Ádette adamdar ýaqyt ótedi deıdi, al shyndyǵynda ýaqyt emes, adam ótedi». Bul da shyndyq. О́ıtkeni ýaqyt pen keńistik – máńgi myzǵymaıtyn makroálem. Al adam balasy bolsa, sol máńgilik makroálemge kelip-ketip turatyn mıkroálemniń ókilderi.
Maqala sońyn tuıyqtaı kele, ony elimizdiń mýzyka ónerin súıetin qaýymǵa jetkizetin súıinshi habarmen túıindecek artyq bolmas. Alla buıyrtsa, 2024 jyldyń basynda Rahat-Bıdiń «The Bruce» atty (organ aspaby, hor jáne solısterdiń qatysýymen orydalatyn) jańa operasynyń tusaýy Eýropa tórinde – Ulybrıtanııa quramyndaǵy Shotlandııanyń birneshe qalasynda, onyń ishinde bas qalasy Edınbýrgte kesileıin dep otyr. Naqtyraq aıtsaq, daryndy komozıtordyń óziniń tikeleı súıemeldeýimen organ syndy ǵajap mýzykalyq aspaptyń tylsym úniniń aýanynda Shotlandııa halqynyń ulttyq maqtanyshy ári 1274-1329 jyldar aralyǵynda ómir súrgen, aldaǵy jyly týǵanyna 750 jyl tolatyn batyr da ataqty Koroli Robert Brıýstiń tarıhı taǵdyry kórinis tabady. Zamanaýı operanyń betashar premerasynyń qoıylymdary kelesi aqpan aıynyń 17-si men 24-i aralyǵynda Glazgo soborynda (Glasgo Cathedral), sonymen qatar Áýlıe Djaılz soborynda (ST Gile’s Cathedral), sol sııaqty Áýlıe Endrıýs ýnıversıtetinde (Unversty of St Andrews) jáne naýryzdyń úshi kúni Danfermlın abbattyǵynda (Dunfermlne Abbey) ótetin bolyp otyr. Bul súıinshi jańalyqtyń dáleli retinde atalǵan operanyń avtory Rahat-Bıdiń atyna joǵaryda atalǵan soborlardyń jetekshilerinen kelip túsip jatqan resmı qujattardy aıtsaq ta jetkilikti.
Tarıhı jáne lıngvıstıkalyq turǵydan dál osy tusta german tobyna jatatyn nemisterdiń de, aǵylshyn-saksondyqtardyń da, tipti skandınavııalyq vıkıńgterdiń de túpki tamyry saqtardan bastaý alatynyn eskersek, Rahat-Bıdiń joǵarydaǵydaı tarıhı taqyrypqa barýynyń jaıdan-jaı emes ekenin de túsiný qıyn bola qoımas degen oıdamyn. Endeshe, elimizdiń betke ustar azamaty ári onyń óz sózimen aıtqanda, kindigi qazaq topyraǵyna baılanǵan ultjandy Rahat-Bıge: «Jolyń bolsyn, batyr! Osy ýaqytqa deıin asqan asýlaryńnan keler bolashaqta alatyn asaý shyńdaryń bıik bolǵaı!» dep aq batamyz ben shynaıy tilegimizdi jetkizelik, aq nıetti aǵaıyn.
Ádil Ahmet,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq joǵary mektep ǵylym akademııasynyń akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
