Elim dese eńbegin aıamaıtyn ultjandy azamat. Tulǵanyń tula boıynan ózim kórip, kýá bolǵan, tanyǵan qasıetterin tizbelegende aldymen oıyma oralatyny – onyń tektiligi. Tektilik topyraqpen, qanmen, ana sútimen keletin qasıet desek, batyr ulda osynyń bári bar. Kindik qany tamǵan, týyp-ósken óńiri Semeıdiń Qalba taýy ańǵaryndaǵy Jarma, Aqsháýli bıigi, Taskesken – elimizdiń ertedegi tarıhı mekeni. Qazaqtyń «topyraqqa, tekke tartpaı qoımaıdy» degen sózin rastaǵan jaıttar az emes. Qaı-qaısysynda bolmasyn dáıekti dálel bar. Tarıhı derekterge súıensek, batyr ul týǵan topyraqta kezinde Abylaı han joryq shatyryn tigip, Qarakereı Qabanbaı, Qanjyǵaly Bógenbaı bastaǵan batyrlarymen keńes qurǵan desedi. Qalmaq-qazaq soǵysynyń sheshýshi maıdany «Shorǵa shaıqasyna» daıyndyq bolǵan «Qyzylbulaq shaıqasy», «Qarakezeń qyrǵyny», «Tolaǵaı turysy», «Qalba qaqtyǵysy» – bir bólek áńgime. Buqar jyraýdyń ataqty tolǵaýynyń týýy da osy tarıhı óńirmen baılanysty. Osy shaıqasta el úshin opat bolǵan batyrlardyń máıiti jerlengen Qalba taýy bar syrdy búgip, tereń uıqyǵa ketken qarııadaı sulq jatyr.
Abylaı han men Buqar jyraýǵa, qalyń qoldy bastaǵan batyrlarǵa topyraǵy tósek, tasy jastyq bolǵan Aqsháýlide talaıy qyrylyp, qamalǵandyqtan, qalmaq zırattarynyń eń kóp tusy da osy jer degendi aıtady tarıhshylar. Asan qaıǵynyń batasyn alyp, án áýlıe qalyqtap, sóz óneri qonǵan qasıetti meken – Aqsháýlini naımannyń eń batyr jaýynger rýlary mekendegen eken.
Alpystan asqan shaǵynda bıiktigi eki jarym, eni jarty metr, 20-25 puttyq tasty bir ózi kóterip, qystaýyna ákelgen batyrdyń arǵy atasy Qasen aqsaqal – eren qara kúsh ıesi ǵana emes, Mekkege atpen eki ret baryp, musylmandyq paryzyn ótep, qajy atanǵan jan. Eki uly – Turlyhan men Aldajardy Semeıde oqytyp, bilimin ushtaǵan, qıyn-qystaý kezde elge pana bolǵan Qasen qajynyń jatqan jerine eldiń zııarat etip, ony áýlıe tutýy beker emes shyǵar.
Turlyhan atasy dúnıege kelgen Qandyǵataı taýynyń etegi, ol kisi oqyp, bilim alǵan, Alash azamattarynyń aıaýly mekeni bolǵan qart Semeı, óziniń kindik qany tamǵan Taskesken – barlyǵy ystyq, aıaýly.
«Uıamnan ushqan qyranmyn
О́sirgen óziń ulanmyn.
Qaıtpas qaısar qazaqpyn.
Halqymdaı men de azatpyn.
Sýysa sýyr, kún sóner,
Sýymas bizdiń júrekter.
Toqtasa toqtar júrgen jer,
Múdirmes biraq bizdiń el.
Sarqylar múmkin teńiz de,
Artylar bizdiń kúsh-jiger»,
dep jyrlap, úmitin óltirmeı, búginniń týaryna sengen, Alash arystarymen bir júrip, múddeles, tilektes, nıettes bolǵan Turlyhan Qasenuly, rasynda, qaıtpas qaısar qazaq bolypty. Áke ósıetin tyńdap, jyr-qıssamen sýsyndap ósken Qasen qajynyń uly aldymen aýyl mektebinde oqyp, sosyn Semeıdegi muǵalimder daıarlaıtyn segiz aılyq kýrsqa túsip, ony bitirgen soń aýylda muǵalimdik qyzmet atqarady. Semeıdegi qazaq pedtehnıkýmynda oqı júrip jumys istegen Turlyhan Qasenuly aýdandyq oqý bóliminde ınspektor, mektep dırektory, oqý bóliminiń bastyǵy, «Eńbek» jýrnalyn shyǵarýshy redaktor bolady. Zataevıch 13 ándi Turlyhannan jazyp alady. Belgili abaıtanýshy ǵalym, M.Áýezovtiń shákirti Qaıym Muhamedhanov «Meniń ustazym» atty esteliginde «Men besinshi klasqa oqýǵa tústim, mektep dırektory – Turlyhan Qasenuly. Ol naǵyz ónegeli ustaz edi. Meniń keleshekte qolyna qalam alyp, ádebıet jolyna túsýime ıgi áser etken, kóp taǵylym alǵan, alǵashqy ustazym Turlyhan aǵamyz boldy. Odan eki jyl sabaq aldym, sol eki jyl bir úıde turdyq», deıdi.
Ilııas Jansúgirov, Muhtar Áýezovtermen qoıan-qoltyq aralasyp, birge júrgen, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynań múshesi, aqyn, jazýshy, pýblısıst Turlyhan Qasenuly 1937 jyly keńestik ımperıalızmniń solaqaı saıasatynyń qurbany bolyp kete barady. Ustalǵan sátte jary Saraǵa 24 saǵattyń ishinde Almatyny tastap elge kóshýdi tapsyrady. Qos uly Murat pen Bolatty arqalaǵan ana solaı Semeıge, Aqsháýlige qaıtady. Qalamger 1942 jyly Tómengi Tagılde 40 jasynda qaıtys bolady.
Ákesi ustalǵanda bar-joǵy beste bolǵan Bolat 1957 jyly Turlyhan Qasenuly aqtalǵanǵa deıin halyq jaýynyń uly atana júrip, erjetedi. Márzııadaı adal jarǵa jolyǵyp, segiz ul, eki qyzdy tárbıelep ósiredi. Atasy Qasen qajydan beri jalǵasqan ımandylyqty adamdyq qasıetterge ushtastyrǵan ol oqý oqyp, joǵary bilim alady. Balalaryn belgili bir tártippen, sportqa, eńbekke baýlyp, rýhty, ójet, ór etip ósiredi.
Topyraqpen berilgen tektilik qasıeti ájesi men ata-ana tárbıesimen ushtasa jalǵasqan bizdiń batyr uldyń osal bolýǵa qaqysy da joq edi. Sara ájesiniń Turlyhan atasy týraly keńestik júıe estip qoımasyn degendeı sybyrlaı aıtatyn syrly áńgimeleri bala Dáýlettiń qulaǵyna quıylyp, júreginde umytylmastaı saqtalyp jazylyp qalyp jatatyn. Ásirese atasyn «halyq jaýy» dep tún ortasynda aldy-artyna qaratpaı alyp ketken túni órtengen atasynyń bir sandyq jazbasy, Qajymuqan babasynyń tuskıizge ilinip turatyn jeıdesiniń bir bóligi esine túskende jádiger muralardyń saqtalmaǵanyna ókinip, bala júrekpen, «shirkin-aı, sonda men bolǵanymda ǵoı!» deıtin. Sosyn keýdesin kere dem alyp, Qajymuqan balýanmen ıyq tirese qatar júrgen Turlyhan atasynyń kelbetin kóz aldyna elestetip, tátti qııalǵa shomatyn. Ájesi aıtqan ertegige bergisiz áńgimeler sanasynda qaıta jańǵyryp, kóz aldynda kınolentadaı syrǵyp ótetin. Atasy men Qajymuqan balýandaı bolýdy armandaıtyn.
Asqan dúleı kúsh ıesi Qajymuqan aqyn, ánshi, denesi kelisti balýan tulǵaly Turlyhan atasyn er minezdiligi men aq kóńildiligi úshin syılap, jaqsy kóripti. Aýylǵa kelgen kezinde áıelder yrym kórip Muńaıtpasovtyń jeıdesin bir-bir japyraqtan jyrtyp tábárik etip alǵanda, munyń atasy da balýannyń oń jeńinen alaqandaı etip jyrtyp alypty. Erekshe qurmetti sol jádiger Almatydan údere kóshkende tuskıizde qadaýly kúıde qalyp ketkeni áýlet úshin orny tolmas ókinish edi.
Áıtse de, balýan babasynyń arýaǵy jelep-jebegeni bolar, ákesi Bolat qazaqsha kúresten Qazaqstan men Orta Azııanyń chempıony bolǵanda túsinde sol tábárikti kóripti. Ony estigen Sara ájesi «Seni onda Qajymuqannyń arýaǵy qoldaǵan eken. Kim biledi, tórde ilýli tursa, úıdegi batyrlardyń bireýine balýandyq qonaıyn degen shyǵar» dep, kóńili bosapty. Osylaı degen áke áńgimesi ár kez «Shirkin, senderdiń bireýiń Qajymuqan atalaryńdaı qazaqtyń dańqyn asyrar balýan bolsańdar, bul jalǵannan armansyz óter edim» deýmen aıaqtalatyn. Bolattyń balalary sol sátte balýan bolsaq, ákemizdi qýantsaq dep qııalǵa shomatyn. Dese de ákeniń asqaq armanyn aqıqatqa aınaldyrǵan ul Dáýlet Turlyhanov boldy.
Men bilip tanyǵan Dáýlet – tez qımyldap, jyldam sheshim qabyldaıtyn, alǵyr da talapshyl, júırik oı ıesi. Onyń bul qasıetteri sporttaǵy jetistikteriniń alǵysharttary bola bildi desem, qatelespeımin. Onyń ushqyr qııaly men «arqadan asyra laqtyrý» dep atalatyn ákesi úıretken tól ádisi ony ózgelerden oqshaý, ozyq kórsetip turatyn. Bolat ákeıdiń jeti uly bir tóbe, Dáýleti bir tóbe ekenin ýaqyt ózi kórsetti. On eki jasynda sport mektep-ınternatyna ákesi jetektep ákelgen bala Dáýlet araǵa jyldar salyp batyr Dáýletke aınaldy.
Ol – KSRO-nyń jeti dúrkin chempıony, Eýropa, álem, Azııa chempıony, HHIV jáne HHV jazǵy Olımpıada oıyndarynyń kúmis jáne qola júldegeri. Bul – basty jeńisteri ǵana. Bulardyń ishinde osy saıystarǵa joldama alý úshin jan alyp, jan berisken, qanshama tókken ter, etken eńbek, qalǵan kóńil, setinegen senim jatyr. Sportty da saıasılandyrǵan sátterdegi saıystardyń ádiletsiz sheshimi saǵyn syndyra almaǵan batyr uldyń jigerin eshteńe de, eshkim de jasyta alǵan joq. Muńǵa toly janaryn silkip ashyp, namysyn qaırap, qaıta atqa qonyp, «e, arýaq» dep ata-babasyna syıynyp, jeńisti joldarǵa qaıta umtylatyn. Júldesiz qaıtpaıtyn onyń ár jeńisi otbasy úshin ǵana emes, eli úshin de, ony súıip, jankúıer bolatyn álem jurtshylyǵy úshin de úlken qýanysh edi.
Bolattyń ulynan halyqtyń ulyna aınalǵan er Dáýlettiń biz qyzyǵatyn kisilik qasıeti «ulyq bolsań, kishik bol» qaǵıdasyn ustanar qarapaıymdylyǵy. Dáýlettiń boıyndaǵy keńdikti, dostyqqa degen adaldyqty, senim men syılastyqty qaıtalaý múmkin emes. Bul qasıetter – jaratqannyń pendesiniń tabıǵatyna bergen erekshe tartýy. Onyń Atymtaı jomarttyǵy – óz aldyna bir bólek. Dáýlettiń qaıyrymdylyq isteri úlgi-ónege bolýǵa turarlyq.
Ol ata amanatyna adaldyq tanytty. Aıtpaı ketý ábestik bolar. Dáýlet Reseıdegi Tómengi Tagıl qalasyndaǵy túrmede 1942 jyly qaıtys bolǵan Turlyhan Qasenuly atasynyń basyna úlkendigi kıiz úıdeı qulpytas ornatty. Áli esimde, 2010 jyly aqpan aıynda sol jerge baryp, kezinde halyq jaýy atanyp, jazyqsyz ajal qushqan bozdaqtardyń rýhyna baǵyshtap quran oqydyq. Atasynyń basyna qoıylǵan alyp qulpytasty kórip, Dáýlettiń erekshe tulǵa, adal azamat ekenine kózim jetti. Bıik jerde, qalyń qaraǵaıly orman arasynda ornalasqan qorym zulymdyq pen qatygezdik mekenindeı ózgeshe surlanyp turdy. О́li tynyshtyqtan janushyra aıqaılaǵan zárli de ashy daýys estigendeı boldym. Tabıǵattyń sýyǵy emes, qasiretti jerdiń azaly aýrasy tońdyrǵan boıymdaǵy sol sýyq sezimnen áldeneshe ýaqyt boıy aryla almaı júrdim. Mundaı sýyqtyq pen jantúrshigerlik aýyr kúıdi osy ýaqytqa deıin sezinbegenmin.
Dáýlet FSB-nyń ruqsatymen GÝLAG arhıvine kirip, atasynyń búkil isqaǵazdarymen tanysyp, solardyń kóshirmesin, jazǵan óleńderin qurastyryp, Turlyhan Qasenuly týraly «Qaıtpas qaısar qazaqpyn» atty kitap shyǵardy.
Pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor ǵylymı dárejesin ıelengen Dáýlet Bolatuly – Reseı Federasııasy Qaýipsizdik, qorǵanys jáne quqyq qorǵaý problemalary akademııasynyń akademıgi, Koreıa Respýblıkasyndaǵy Seýl dene shynyqtyrý jáne sport akademııasynyń doktory, Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń professory.
Ol XII saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty, Parlament Májilisiniń birinshi jáne ekinshi shaqyrylymynyń depýtaty, Týrızm jáne sport agenttiginiń tóraǵasy, Mádenıet, aqparat jáne sport mınıstrligi Sport komıtetiniń tóraǵasy, «Samuryq-Qazyna – Astana» korporatıvtik qorynyń bas dırektory qyzmetterin abyroımen atqardy.
Onyń sporttaǵy jetistikteri men qoǵamdaǵy qaıratkerlik tulǵasy baǵalanbaı qalǵan joq. KSRO-nyń «Eńbektegi erligi úshin», QR-nyń «Eren eńbegi úshin» medalderimen, «KSRO-nyń eńbek sińirgen sport sheberi», «Qyrǵyz Respýblıkasynyń grek-rım kúresinen eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy», «Qazaqstan Respýblıkasynyń grek-rım kúresinen eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy», «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» qurmetti ataqtarymen, Qyrǵyzstanda olımpıadalyq qozǵalysty damytýǵa qosqan zor úlesi úshin «Dańq» medalimen, «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy týrızmdi damytýǵa sińirgen eńbegi úshin» tósbelgisimen, «Qazaqstan Respýblıkasy týrızminiń qurmetti qyzmetkeri» tósbelgisimen, «I Uly Petr» ordenimen, «Qurmet» «Parasat», III dárejeli «Barys» ordenderimen, Mońǵolııa Respýblıkasynyń «Dostyq ordeni» memlekettik nagradasymen marapattaldy.
Áli esimde. Reseı. Túmen qalasy. Qaqaǵan qys. Aqpan aıy. Osy Túmende Ivan Poddýbnyı atyndaǵy grek-rım kúresinen halyqaralyq dástúrli jarys ótti. Orystar muqııat daıyndalǵan. Shamamen oń myńnan asa jankúıer jınalǵan sport saraıy jarqyrap tur. Erekshe saltanat seziledi. Grek-rım kúresi áleminde bul jarysty balýandar arasyndaǵy kishi álem birinshiligi dep ataıdy. Bul shyndyq. Jarysqa qatysyp jatqandar – kileń yǵaı men syǵaılar. Kúrestiń naǵyz qyzǵan kezinde Olımpıada oıyndarynyń eki dúrkin chempıony, reseılik Aleksandr Karelın mıkrofondy qolyna alyp, «Qurmetti túmendik jerlester! Bizdiń aramyzda KSRO-nyń jeti dúrkin, álem jáne Eýropa chempıony Dáýlet Turlyhanov otyr. Sálem bereıik!», degende búkil kórermen oryndarynan turyp, uzaq ýaqyt dý qol shapalaqtap, aıryqsha qurmet kórsetti. Orystar óz balýandarynyń jete almaǵan jeńisine qazaqtyń qara balasy qol jetkizgenine bas ıdi. Ádil baǵa berdi. Osy sátte kózime jas keldi. Qazaq bolǵanyma maqtandym. KSRO-nyń birinshiligin qatarynan jeti ret jeńip alý – qaıtalanbaıtyn nátıje! Fantastıka! Mundaı azamat bir ǵasyrda bir ret qana týady. Endi Dáýletti er demegende kimdi er deımiz?!
Ol týraly túsirilgen derekti fılmder, jazylǵan esse, maqalalar, alynǵan suhbattar elimizdiń jáne sheteldiń buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanyp keledi. Q.Rysbekulynyń «Dáýlet», P.Matýshaktyń «Batyr ız roda Týrlyhana» atty kitaptar bar. Alaıda búgingi tańda elimizde Dáýlet fenomenin zerttep, is-tájirıbege engizýge arnalǵan zertteýler men uıymdastyrýshylyq naqty is-áreketterdiń joq ekenin moıyndaýymyz kerek. Bul olqylyqty joıý – bilikti mamandar men basshylarǵa amanat.
Alpystyń asqaryna shyqqan Dáýlet Bolatuly Turlyhanov – búginde VIII shaqyrylǵan Parlamenti Májilisiniń depýtaty, Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi. Aıaýly jary Gúlnármen alty balany tárbıelep, ósirip, olardan nemere súıip otyr.
Batyr ulyn halqy tóbesine kóterip, qurmetteýin toqtatqan emes. Kóz aldynda ósken balýan balalarynyń ár jeńisine qýanǵan qalyń qazaq álemniń ár túkpirindegi dostarynyń tilegin qoshemetpen qoldaıdy. Dáýlet Turlyhanovtyń júldesi úshin grek-rım kúresinen respýblıkalyq týrnırdiń dástúrli túrde úzilissiz ótýi de sol qurmettiń bir úlgisi bolsa kerek. Dese de, keıingi ýaqytta ınternet kózderinde birtýar azamatqa tas laqtyrýshylar paıda bolǵan sııaqty. Beker áreket. Bos áýreshilik. Usaqtaný alysqa aparmaıdy. Bárimiz meıirim men qamqorlyqqa muqtaj ekenimizdi umytpaıyq. Halyq «Adam tastaı berik, gúlden názik» dep beker aıtpaıdy ǵoı...
Bireý biledi, bireý bilmeıdi: Qazir Dáýlet Turlyhanov – «Azııa birikken kúres áleminiń» prezıdenti. Qytaı, Úndistan, Koreıa, Japonııa, Mońǵolııa, Iran, Pákistan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan taǵy basqa alyp memleketter ókilderi de bul qyzmetten úmitti. Qyzyǵa jáne qyzǵana qaraıtyny anyq. Sondyqtan biz baýyrymyz Dáýlet Turlyhanovtyń osy qurylymdy basqaryp otyrǵanyn maqtan tutamyz. Marqaıamyz.
Boıyna Alla bergen alyp kúshti eńsere bilgen Dáýlet bar bolǵany alpysty júgendedi. Bul jas – Dáýlet úshin tolysý merzimi. Alar úlken asýlar alda. Jemisti jetistikter – keleshekte. Biz oǵan senemiz!
Ońalbaı AIаShEV,
UǴA akademıgi,
pedagogıka ǵylymdarynyń
doktory, professor
