Tabıǵat – ana ózgeshe bitim bergen jyrtqysh ańnyń sany álemde jyl ótken saıyn sırep barady. Jer betinde ilbister mekendeıtin 20 aımaq bolsa, sonyń ekeýi – Qazaqstandaǵy Jońǵar Alataýy men Ile Alataýy. Búgingi tańda álemde 4 myńǵa jeter-jetpes ilbis qaldy degen derek bar. Zoologııa ınstıtýty tek ilbisterdiń ǵana emes, sırek kezdesetin barlyq ań-qustardyń tirshiliginen habar beretin derekter bazasyn quryp, ony jan-jaqty jetildirýmen aınalysyp keledi.
«Ortaq derekter bazasy – janýarlar áleminen habar beretin biregeı alań. Belgili bir aýmaqta janýarlardyń qansha túri ómir súretinin, olardyń taralý aımaǵyn, bıologııalyq erekshelikterin, kóbeıý nemese azaıý faktilerin, joıylyp ketý qaýpine ushyraýy yqtımaldyǵyn ári olarǵa tóngen qaýipti sıpattaıtyn joba óz tıimdiligin kórsetip otyr. 2021 jyldan beri biz Soltústik Tıan-Shan janýarlar dúnıesi kadastrynyń elektrondyq bazasyn qurýǵa baǵyttalǵan jobamen jumys isteı bastadyq. Derekter bazasy joba barysynda jınalǵan muraǵattyq, ádebı jáne jańa derekterdi qamtydy. 2023 jyldyń qazan aıynda Elektrondy málimetter bazasy janýarlardyń 948 túrine arnalǵan 10 633 jazbany qurady. Jobanyń nátıjesinde, janýarlardyń 3 550-den asa túri týraly aqparat jınaldy – eń kishkentaı omyrtqasyzdardan bastap qustar men sútqorektilerdiń eń úlken túrlerine deıin. Mundaı aqparat janýarlar popýlıasııasynyń dınamıkasyn taldaý úshin, sondaı-aq bolashaqta faýnanyń ózgerý tendensııalaryn anyqtaý úshin mańyzdy», deıdi Zoologııa ınstıtýty bas dırektorynyń ǵylymı máseleler jónindegi orynbasary Marına Chırıkova.
Zertteý nátıjelerine sáıkes, ǵalymdar arqar sany artyp bara jatqanyn anyqtaǵan. Bir kezderi Soltústik Tıan-Shanda taralýy aıtarlyqtaı tómendegen qońyr aıýlardyń da sany arta bastapty. 1996 jyly Ile-Alataý ulttyq parki qurylyp, kúzet rejimi kúsheıgennen keıin aıýlar ejelgi mekenine sırek bolsa da bas suǵa bastaǵan. Osylaısha, birte-birte ólkeniń qaýipsizdigin sezgen janýarlar munda turaqtap qalǵan. Sarapshylar aıý sanynyń ósýi men taralý aımaǵynyń buryn ómir súrgen shegine deıin kóbeıetinin boljap otyr.
Keıingi 20-30 jylda túlki popýlıasııasy aıtarlyqtaı ózgeriske ushyramaǵanymen, Soltústik Tıan-Shan bókterinde paıda bola bastaǵan qorqaýdyń taralý aımaǵynyń keńeıýi baıqalǵan. M.Chırıkova jabaıy ańnyń osy túrleri arasynda básekelestik paıda bola bastaǵanyn aıtady. Zertteýshiler bul faktorlardy anyqtaýǵa zamanaýı tehnologııa múmkinderin paıdalaný arqyly qol jetkizgen.
«Negizgi mindetterdiń biri – kóptegen jyl boıy jınaqtalǵan janýarlar álemi týraly barlyq málimet pen jańa derekti birtutas derekqorǵa biriktirý. Biz sondaı-aq jaqyn arada ashylatyn jáne barlyǵyna qoljetimdi bolatyn elektrondyq portalda derekqorymyzdy kórsettik. Bul ýákiletti organdar úshin de, barlyq tabıǵat áýesqoılary úshin de tıimdi. Derekter bazasy Soltústik Tıan-Shanda janýarlardyń qandaı túrleri ómir súretinin, olardyń qaı jerde taralǵanyn jáne qandaı erekshelikteri bar ekenin bilýge múmkindik beredi», deıdi ol.
Bul turǵyda elimizdegi qar barysy popýlıasııasyn zertteý jáne qorǵaý úlken mánge ıe. Halyqaralyq tabıǵatty qorǵaý odaǵynyń (HTQO) qyzyl tizilimine engen bıiktikti súıetin bekzat ańnyń elimiz úshin sımvolıkalyq mańyzy da erek. Tiri jan tirshilik etpesteı kórinetin quzar shyńdar men taý muzdyqtaryn meken etken bul ańnyń tarıhyna qatysty ańyz-áfsanalar jetip artylady. Ejelgi parsy elinde barysty ańshylyq úshin qolǵa úıretken degen derek bar. Túrik tilinen tárjimalaǵanda «ırbız» sózi «qar mysyǵy» degen maǵynaǵa saıady. Halqymyz jyrtqyshtyń ómir súrý saltyna qarap «taý barysy nemese qar barysy» dep atap ketken. Mysyq tuqymdastar sanatyna jatatyn jyrtqysh ańnyń dene turqy – 125-135, bıiktigi – 60, quıryǵy metrge deıin jetedi. Shubatylǵan uzyn quıryǵy tym sezimtal ári asa saq janýardyń basqan izin jasyryp, qaýip-qaterden saqtaıdy. Ilbisti taý qabylanynan daralap turatyn da osy uzyn quıryǵy bolsa kerek. Irileriniń salmaǵy 30-40 kg tartady. Denesinde saqına tárizdi qara daqtary bar, júni qalyń jyrtqyshtyń túsi – teńbil-shubar, kók sur.
Eń ǵajaby, Soltústik Tıan-Shan faýnasy – sútqorektilermen qatar alýan túrli qustardyń, kemirgishterdiń, shópqorektilerdiń jáne jyrtqyshtardyń jaıly mekeni. Bul túrlerdiń árbirin qorǵaý – janýarlar dúnıesimen aınalysatyn ǵalymdar úshin jaýapty mindet.
ALMATY
