Kómirden – gazǵa: Almaty aýasyna keri áser azaıady: JEO kógildir otynǵa kóshirile bastady

Jylý elektr ortalyqtary, kómirmen jylytylatyn jeke sektor, avtokólik, sondaı-aq tıis­ti normalardy eskermeı saly­nyp, jeldiń tabıǵı aınalymyn bó­geı­tin qurylys ‒ qala aýasynyń las­tanýyna, sáıkesinshe, turǵyn­dar densaýlyǵynyń syr berýine áke­le­tin bultartpas faktorlar ekeni aıqyn. Jyl saıyn atmosferaǵa shamamen 125 myń tonna lastaýshy zattardyń shyǵaryndylary taraıdy. Qorshaǵan ortaǵa avtokóliktiń ‒ 55%, qalalyq JEO men óner­ká­siptik kásiporyndardyń ‒ 35%, sondaı-aq gazdandyrylmaǵan jeke úılerdiń ‒ 10% keri áseri tirkelgen. Osynyń bári qalanyń taza aýamen tynystaýyna barynsha kedergi keltirip otyr. Atmo­s­­fe­ralyq aýadaǵy (kólikten, qa­zan­­dyqtardan, JEO-dan jáne bas­qa kásiporyndardan) NO2 azot dıok­sıdiniń mólsheri shekti ruq­sat etilgen konsentrasııadan eki ese artyq. Aýa lastanýynyń  asqynyp ketýiniń negizgi sebebi – jylý elektr ortalyqtarynyń jáne jeke sektordyń kúli kóp kómirdi jaǵýy. Jyl saıyn jylytý maý­symynda 2-JEO shamamen 1,5 mln tonna kómir jaǵyp, 660 myń tonna kúl shyǵarady. Endeshe, ásem Almaty qoıý tumshaǵa bók­pe­ýi úshin ekologııalyq jaǵ­daı­dy saýyqtyrýǵa, túrli sala­­da táýe­kel­derdi azaıtýǵa ar­­nal­ǵan  baısaldy kózqaras, aqyl­­ǵa qo­nymdy is-qımyl qa­jet. Osy­ǵan baılanys­ty 2030 jylǵa de­ıin ónerkásiptik jáne jeke sek­tor­lar­ǵa gaz tartý kóz­de­lip, tıisti joba qalany damytý baǵ­dar­lamasynda jáne Almaty­nyń ja­ńartylǵan Bas josparynda beki­tilgen.

Almatynyń jylý men elektr energııasyna qajettiligin iri úsh jylý elektr ortalyǵy qamtamasyz ete­tini belgili. Búgingi tańda bar­lyq úsh stansada jańǵyrtý jáne gazǵa kóshirý jumystary qar­qyndy júrgizilip jatyr. Atap ótsek, jal­py qýaty 225 MVt-qa deıin bý-gaz qondyrǵylaryn ornatýmen stansany keńeıtýdi kózdeıtin 1-JEO jobasy 2025-2028 jyldary iske asyrylady. 2-JEO-da qýaty 557 MVt-qa jetetin bý-gaz qondyrǵysy bazasynda qorshaǵan or­taǵa áserdi barynsha azaıta otyryp, stansany jańǵyrtý jáne jańa stansa salý jumystary júrgizilýde. Al 3-JEO jobasy boıynsha jalpy qýaty 545 MVt bý-gaz qondyrǵylaryn ornatýmen stansany keńeıtý josparlanǵan.

Búginde Almaty 2-JEO belgi­len­gen elektr qýaty 510 MVt jáne jylý qýaty 1411 Gkal/saǵ birik­tirilgen óndirý boıynsha eli­mizdegi eń iri jylý stansasy sanalady. Stansa ortalyq­tan­dy­rylǵan jylýmen jabdyqtaý aımaǵy jylýynyń shamamen 70 paıyzyn jáne Almaty elektr ener­gııasynyń 50 paıyzyn qam­ta­­ma­syz etedi Barlyq jylý elektr ortalyǵy «Almaty elektr stan­sııalary» AQ-ǵa tıesili. Al­ma­ty JEO jańǵyrtý jobasyn «Sa­mu­ryq-Energo» AQ júrgizse, gaz ınfraqurylymyn salýmen «QazaqGaz» kompanııasy júıeli túrde aınalysady. Aıtýly joba qa­la­daǵy jáne qala mańyndaǵy eldi mekenderde aýanyń lastan­ý­yn azaıtý arqyly turǵyndardyń ómir sapasyn jaqsartýǵa, energııa tapshylyǵyn joıýǵa baǵyttalǵan. Sóıtip, shyǵaryndylardyń aına­la­ǵa keri áserin azaıtý maq­sa­tynda Ekibastuz kómirimen jáne mazýtpen jumys isteıtin JEO-2, JEO-3 kezeń-kezeńimen gazǵa aýystyrylady. Almaty qalasy ákiminiń orynbasary Asqar Ámrınniń aı­týynsha, tabıǵı gazǵa kóshý 2026 jylǵa qaraı lastaýshy zat shyǵaryndylarynyń kólemin jylyna qazirgi 37 myń tonnadan 3 myń tonnaǵa deıin tómendetýge múmkindik beredi. Gaz berýdiń qo­symsha kózi energetıkalyq qa­ýip­sizdikti saqtaýǵa jáne Alma­ty oblysy boıynsha, onyń ishinde JEO-2 jáne JEO-3 gazdandyrýdy eskere otyryp, Almaty energokesheni úshin gazdy senimdi jáne úzdiksiz tasymaldaýǵa ba­ǵyt­talady. Nátı­je­sinde, jalpyálemdik stan­dart deńgeıinde jetkilikti taza aýany qamtamasyz etýge qol jetkizilmek. 

«Samuryq-Energo» AQ-nyń 2017 jyly Almatydaǵy eń kóne 1-JEO-ny  ekologııalyq taza otyn­ǵa aýystyrýy qorshaǵan or­ta­ǵa zııandy shyǵaryndylar kóle­min aıtarlyqtaı tómendetýge yqpal etti. Mysaly, 2013 jyly atmosferaǵa zııandy zattar shyǵa­ryn­dylarynyń kólemi 3 myń tonna bolsa, 2019 jylǵa qaraı kórsetkish 0,8-ge deıin azaıǵan. Bul rette JEO-da elektr energııasy men jylý óndirý úshin kómirdiń janýy kezinde paıda bolǵan kúl-qoj qaldyqtaryn joıýǵa múmkindik týdy. «AlES» AQ de­regine qaraǵanda, gaz tárizdes otyn­ǵa kóshý kezinde ony paıdalaný tıim­diligin arttyrýǵa qol jet­kizildi. Sonymen birge tabıǵı gazǵa kóshýmen qazandyqtardyń ju­my­syndaǵy tehnologııalyq aýyt­qý­shylyqtar da azaıdy.

Sonymen birinshi kezeńge bir avtomattandyrylǵan gaz taratý stansasynyń qurylysy jáne «Almaty-Baıserke-Talǵar» men «Qazaqstan-Qytaı» magıstraldyq gaz qubyrlaryn biriktiretin TIR-04 jalǵastyrǵysh qubyry gaz esepteý stansasymen kirdi. Batys jylý kesheni avtomattandyrylǵan gaz taratý stansasyna (AGTS) jóndeý jáne qalpyna keltirý jumystary da júrgizildi. «Memleket basshy­synyń tapsyrmasy boıynsha «QazaqGaz» Almaty jylý elektr ortalyqtaryn gaz ınfra­qurylymyna aýystyrý jumystarynyń birinshi kezeńin merziminen buryn aıaqtap otyr. Budan bólek, biz  jylý elektr ortalyǵyn gazǵa kóshirýdiń kelesi kezeńine ótý úshin «Almaty-Baı­serke-Talǵar» magıstraldyq gaz qubyrynyń ekinshi jelisin salýdy bastadyq», dep atap ótti gaz mamandaryn aýqymdy jobanyń júzege asyrylýymen quttyqtaǵan «QazaqGaz» basshysy Sanjar Jarkeshov.

Av­tomattandyrylǵan gaz taratý stansasy 2-Jylý elek­tr ortalyǵyn  tabıǵı gazben qam­ta­masyz etýge arnalǵan. Onyń ónim­diligi – 250 myń m3/saǵat. «Mem­leket basshysy «Samuryq-Qazyna» qory, «QazaqGaz» ult­tyq kompanııacy men Almaty qalasynyń ákimdigine atalǵan jobany jedeldetýdi tapsyrǵan bolatyn. Jalpy, elimizdiń energetıka salasy, Almaty qalasynyń ekologııasy, orta jáne shaǵyn bıznesi úshin óte mańyzdy joba dep aıtsam qatelespeımin. Almaty qalasynyń ındýstrıaldyq aıma­ǵynda ornalasqan bıznes sýbek­ti­lerine úlken kómek bolady», dedi «Samuryq-Qazyna» AQ Strategııa jáne aktıvter boıynsha teń bas­qa­rý­shysy Eljas Otynshıev.

Sondaı-aq «Qazaqstan-Qytaı» jáne «Almaty-Baıserke-Talǵar» magıstraldyq gaz qubyrlary arasyndaǵy TIP-04 jalǵastyrǵysh gaz qubyry gaz esepteý stansasymen Almaty jylý elektr or­ta­lyǵyn ǵana emes, sonymen birge Almaty jáne Almaty obly­synyń turǵyndaryn da turaqty gazben qamtamasyz ete alady. Gaz qubyrynyń jalpy uzyn­dyǵy – 9,6 km, al ónimdiligi ‒ 1 mln m3/saǵatty quraıdy. Budan bólek, «Batys jylý kesheni» avtomattandyrylǵan gaz taratý stansasy «Almaty» ın­dýs­trııalyq aımaǵynda iri óner­ká­siptik jáne óndiristik bız­nes-jobalardy iske asyrý úshin gaz jetkizedi. «Batys jylý kesheni» avtomattandyrylǵan  gaz taratý stansasynyń qurylysyn 2016 jyly jeke merdigerlik uıym júrgizgen, biraq sol kúıi paı­da­la­nýǵa berilmegen. 2023 jyly «QazaqGaz» bul olqy­lyq­ty jo­ıyp, nysandy óz qa­ra­jaty esebinen jańǵyrtty. AGTS ónimdiligi 140 myń m3/saǵ quraıdy, onyń ishinde stan­sa­nyń  eki jelisi – Almaty tur­ǵyn­daryna saǵatyna 90 myń tekshe metr jáne ındýstrııalyq aımaqqa saǵatyna 50 myń tekshe metr gaz taratady. «Almaty qalasy men Almaty oblysy tur­ǵyndary úshin bul jobanyń ma­ńyzy erekshe. Prezıdenttiń óńirlerdi gazdandyrý jónindegi tapsyrmasynyń aıasynda Almaty qalasynyń 2-Jylý elektr orta­lyǵyna arnalǵan avtomatty gaz taratý stansasy (2-JEO AGTS) qu­ry­­lysynyń aıaqtalýy bar­ly­ǵymyzǵa ortaq sátti qa­dam dep sa­naımyn. Almaty obly­sy­­nyń Qarasaı, Ile, Talǵar aýdan­darynda ornalasqan jylý elektr ortalyqtaryn kógildir otynǵa aýys­tyrý, oblysymyzdyń birneshe eldi mekenderiniń ekologııasyn jaqsartyp,  birqataryn gazben qamtıtyn bolady. Atalǵan joba sonymen qatar  «G4 City» jobasy aıasynda salynatyn qalany gazben jabdyqtaıdy», dep atap ótti Almaty oblysy áki­­miniń orynbasary Nurjan Qudaıbergenov.

TIP-04 jalǵastyrǵyshy gaz esepteý stansasymen zamanaýı tehnologııalar boıynsha salynǵan. Qazirgi ýaqytta barlyq torap pen jabdyq tolyq qamtamasyz etilip, qurylys-montaj jumys­tary aıaqtaldy. «Intergaz Or­ta­lyq Azııa» AQ Almaty magıs­traldyq gaz qubyrlary bas­qarmasy fılıalynyń dırek­tory Rýslan Súıindikovtiń túsindirýinshe, re­zervtik jeliler qoldanystaǵy su­ranystarǵa tolyq sáıkes ke­ledi. Nysan bolashaq suranysty tolyǵymen jabý maqsatynda 20-30 jylǵa eseptelip salynǵan. Atap óterligi, «Intergaz Ortalyq Azııa» kompanııasy gaz salasyn jańartý men ártaraptandyrý boıynsha  mol tájirıbege ıe. Kompanııa el­diń tranzıtteý áleýetiniń jo­ǵary deńgeıin qamtamasyz etý maq­satynda respýblıkada orna­lasqan magıstraldyq jáne taratýshy gaz qubyrlarynyń barlyq júıesimen sapaly operatorlyq qyzmetti, bıznestiń áleýmettik ja­ýapkershiligin, sonymen birge jer­gilikti kadrlardy damytýdy tıimdi júzege asyryp keledi.

«QazaqGaz» basshysy S.Jarkeshov atap kórsetkendeı, gazdy jyl saıyn tutyný, ásirese ońtústik óńirlerde, Almatynyń shyǵys bóliginde, Talǵarda ósýde. Magıstraldyq gaz qubyrlarynda qysymdy qajetti deńgeıde ustap turý úshin bul kópir sheshýshi ról atqarady. Jalǵastyrǵysh ny­san jumysynyń negizgi qa­ǵı­dasy ‒ qysymdy tómendetý. О́ıtkeni «Qazaqstan-Qytaı» ma­gıstraldyq qubyry arqyly gaz joǵary qysymmen (100 kg) keledi. Al «Almaty-Baıserke-Talǵar» qu­by­ryna deıin jalǵastyrǵysh qubyrda qysym rettelip, eki ese tó­mendetiledi. Ol úshin jo­ǵa­ry teh­nologııaly arnaıy ólshe­ýish stansa jumys isteıdi. Sóı­tip, gaz árbir úıge jetkenshe qy­sym taǵy ózgertilip, tıisti qa­­­lypqa keltiriledi. Degenmen kóp­shilik qajetti qysymnyń bo­lýyna qaramastan, jylýdyń álsiz­digine shaǵymdanyp jatady. Aıta ketý qajet, qazirde qyzmeti eshkim­men rettelmeıtin jeke mekemeler qysymdy ustap turýǵa, tehnıkalyq qajet­tilikterge, qyz­met kórsetý sapasyn kóterýge ár kez qarjy bóle ber­meıdi. Soǵan qa­ramastan olar Kásipkerlik kodeks, báseke­les­tikti qorǵaý, mem­lekettiń bızneske qatysýyn azaıtý aıasynda jumystaryn erkin jalǵastyryp jatyr. S.Jar­ke­shov­tiń pikirinshe, mundaı kom­panııalardyń qyzmeti zańmen ret­telip, tıisti organdardyń ba­qy­­­laýyna alynýy qajet.

Sonymen qatar jylý elektr ortalyqtaryn gazǵa kóshirý sharasy jylý men elektr energııasynyń qu­nyna qalaı áser etetini de al­ma­­tylyqtardy tolǵandyrmaı qoı­­­maıtyny belgili. Bul rette ma­­mandar tarıfti Tabıǵı monopolııalardy retteý komıteti baqy­laı­tynyn, belgili bir ósim oryn  alǵanymen, bul baǵanyń kúrt qymbattaýyna ákelmeıtinin aıtady. Kógildir otyn turǵyndarǵa ishki baǵamen jetkiziletin bolady. Árıne, gaz kómirden qymbatyraq bolǵandyqtan, tarıftiń birtindep ózgere bastaıtyny, bul turǵyda qandaıda bir úderis aldaǵy jyldary 2-JEO-ny gazǵa kóshirý ju­mys­­tary belsendi júre basta­ǵan kezeńde naqtylanatyny túsi­nik­ti.    

Almaty