Júreginde kisinegen júz qulyn

Onyń azan shaqyryp qoıylǵan esimi – Saǵatolla. Saǵatolla Qurashuly Ábdý­ǵalıev. Aqyn taǵdyry ońaı bolmaǵan desedi jurt. Asaý minezi men aqyndyq qýaty onyń kúıki tirliktiń, taptaýryn ómirdiń, tasyrańdaǵan taǵdyrdyń talap-ısharasyna moınyn syndyryp, dárgeıine jyǵylýyna mursha ne ruqsat bermegendeı.

Saǵat – taǵdyrly aqyn. О́mir jolyna qarap otyrsań, ári-sári kúı keshesiń. Ol tipti ózi jazǵan óleńderiniń sanaly túrde tutqynyna aınalyp, ómirdiń bar mánin tek óleń ólkesinen izdep sharq uryp, otqa da, sýǵa da túsken qurbandyq sekildi. Jazǵan jyrlarynan ǵana janyna daýa taýyp, ondaǵy aıtylǵan ustanymdar men aýyr sharttardy oryndaý jolynda basyn báıgege tikkendeı de kórinedi.

Qashannan túıtkili teńdessiz tirshi­liktiń kónbis pen jýasqa tikenegi tóseýli, ór minezdi men qaırattyǵa, daryndy men talaptyǵa qaqpany qurýly emes pe... Aqyn muny túsinbedi deı almaımyz, túsindi. Biraq júregi ony qabyldaı almaǵandaı. Asaýdy jýasytyp, qıqardy tezge salyp, jasyq pen jaıdaqty qoısha ıirer ómirge jamandyq ataýlyny jaqyndatqysy kelmegendeı, sondyqtan da ol myna jal­ǵandy tek qyzyq pen shattyqtyń alańy dep uǵynǵandaı. Balań kóńilmen enip, alǵaýsyz peıilmen tabaldyryǵyn attaǵan ómiri ol oılaǵandaı bolmaı shyqty. Sodan kelip ómir men aqyn aıqasty. Kim jeńdi, kim jeńildi? Ony eshkim aıyryp bolmaıdy.

Onyń ómir men óleńi, tipti ólimi de ózgesheleý. Osy ózgeshelik aqynnyń shy­naıy taǵdyry edi. Jeke tirshiligi tuıyq­talǵanymen, jyr ǵumyry, jyr darııasy keleshekke qaraı kóshin, aǵysyn túzeýi osy ózgesheliktiń ishki máni ispettes. Aqynnyń «Lebiz» atty óleńi bar. Sonda:

«Aıqyndalar kimder jaby, kim tarlan,

Bolmysynan pende bolmas bultarǵan.

Júgiremin bir qumardy qýalap,

Jetkizbeıdi tirliktegi túlki-arman.

Qanattary qataımaǵan qyr qusyn,

Torabynda tosyp talaı turdy syn.

Tań aldynda daýysymdy estimeı,

Jer betinde meni joq dep júrmisiń?

Jantyq bolyp jorǵalamaı jurt aldyn,

Jalǵyz júrek izgilikke ińkár myń.

Keleshegiń kókjıegiń alda dep,

Tuıaǵynan ot shashady tulpar-kún».

Bul óleń joldary aqynnyń ishki jan dúnıesindegi alasapyrandy, tirshilikke degen shynaıy kózqarasyn anyq ańǵarta­dy. «Qanattary qataımaǵan qyr qusyn, Torabynda tosyp talaı turdy syn», deı­di Saǵat. Kóńili taza, júregi názik, bol­mysy bólekti ómir syny erkelete qoı­maıdy. Aqyn óz aldynda talaı syn kútip turǵanyn anyq sezedi, biraq ishki usta­nymyna berik. Qaımyqpaı alǵa júredi. «Máımóńkelep talaılardy maıda til, Paraqordyń kómeıinde paıda tur», degen aqyn aınalasyndaǵy qońyz tirshilikke, pendeshiliktiń tereń qapasyna qamalyp, sonysyna máz talaılarǵa jıirkene qaraıdy. Olardan boıyn aýlaq salǵysy keledi.

«...Jalǵyz uly atansam da ákeniń,

Jalpaq elge boryshy mol jigitpin.

O, tirshilik, janardaǵy jaryq kún,

Jaryq kúnnen jaraǵansha mán uqtym:

Ata-ananyń búıreginde búlk etpeı,

Júreginde qalý kerek halyqtyń!» deıdi aqyn.

Osy óleń joldary arqyly aqyn bir ákeniń ǵana emes, eldiń uly bolýdyń qanshalyqty qasıetti paryz ekenin tereń túsinedi. Halyqtyń júreginde qalýǵa umtylý izgilik jolyna bet burý ekenin meńzeıdi.

«Qaroıdaǵy tolǵanys» degen óleńinde:

«Aıaýly anań – aqıqat ta, Atań – kek.

Tórelerdiń tátti qanyn tatam dep,

Bórilermen bórilershe beldesken.

Sen menen de baqyttysyń,

Mahambet!..» deıdi sýretker.

Aqıqatqa jetý jolyndaǵy aıqastar, arpalystar keýdede kek tundyrmaı qoıa ma? Jınalǵan kek – ata kegi emes pe... Sol er jigitti tynysh uıyqtatpaıdy, kú­res jolyna bastaıdy. Ata kegin qýǵan Mahambetteı erlerdiń joryqty, jo­syq­ty joly Saǵat aqyndy qaıraıdy, qanat­tandyrady, alaıda aınalyp kelip sharasyzdyq sheńberinen shyǵa almaı ishteı tunshyǵady. Sondyqtan «Sen menen de baqyttysyń, Mahambet!» dep kúrsinedi.

«Senimge sıyný» degen óleńinde shıyrshyq atqan aqyn tórelikti tek óziniń júreginen izdep ah urady, órshelenedi, ókinedi, birde órekpip, birde basylady, áıteýir jan dúnıesindegi qym-qýyt dúrbeleńdi kesteli sózben sýretteıdi.

«Unatpaımyn úrdisterdi urty qan,

Abaılasań – adam ishi kil tuman.

Jany jaısań jigitterdiń, jarqynym,

Jalǵan sózder júgiredi syrtynan...

...Jol aýyry eńiregen erge syn,

Ezdigine enshileıdi el kesim.

Ajdaha ajal jarmasqanda jaǵama,

Kóńilimniń kúnin birge kómbesin.

Aqıqatqa tirep qoıyp at basyn,

Abyrjymaı shottyń shymyr qaq tasyn.

Bizdiń urpaq úrikpeıdi saıtannan,

Adamdardyń saıtanynan saqtasyn!..» deıdi aqyn.

Jany jaısańdy urty qan taǵdyr aıasyn ba? Adamnyń taǵdyryn shıyrlatyp, basyna synaq túsirer basqa emes, tap sol adamnyń saıtany emes pe... Aqıqat degen «aýylǵa» at basyn tireýdi ómirlik murat etkenderdiń jolyn tosar josyqsyzdar qaıda da qaptap júredi. Mine, osynaý suraqtarǵa jaýap izdegen aqyn «Ajdaha ajal jarmasqanda jaǵama, Kóńilimniń kúnin birge kómbesin», dep aınalasyndaǵy súreńsiz «ormanǵa» jutylyp ketpeý, suryqsyz ortada mort synbaý, senim týyn jyqpaý, kóńilin bıikten túsirmeý úshin baryn salǵandaı.

«Idıllııa» degen óleńinde aqyn qıyn­dyqta kúızelgenmen berilmeıtinin, kórpe­sine qaraı kósiletinin, alaıda pirádar bolyp kóringisi kelmeıtinin, ózinde de pendeshilik bar ekenin moıyndaı kelip:

«...Kókirekte kisinep barsha qulyn,

Jalǵyzdyqta saqtadym jan sabyryn.

Qýartpady kún nury kóktemeniń,

Qar astynan qyltıǵan qarsha gúlin.

Qatelikten qyzaryp betim-besin,

Esigińde tirliktiń jetildi esim.

Seriliktiń syıqy da soqyr tıyn,

Basyńnan baqa-shaıan sekirgesin.

Sheksizderge jatatyn sheti ulasyp,

Shapaǵatqa armannyń oty ǵashyq.

Krıstaldaı kirshiksiz degendi de,

Pendeliktiń júredi toty basyp...», deıdi. Aqyn óz ómirin kóktemede qar astynan qyltıǵan qarsha gúlge teńegendeı, kókireginde kisinegen qulyn júregin jan sabyryna orap saqtaǵandaı.

«...Tirshilikke yntazar taban-súlik,

Torabymdy sapardan tabam shyǵyp.

Jaqsylyqtyń jaǵasy jyrtylmaıdy,

Alty Alashqa aǵaıyn – adamshylyq!

Tepsinetin tabanda temirdi úzip,

Shyndyqty da moıyndar nebir buzyq.

Iri qylyp jaratyp áldekimdi,

Irilikti súımeıtin ómir qyzyq!

Qudaıshylar kútkende kókten shyraq,

О́mir degen – aǵytyp ótken sur at.

Qasyq qany qazaqtyń bolsa mende,

Shendilerden júrmespin shekpen surap...»

deıdi aqyn. Iá, iri bolyp jaralǵandy ómir súımeıdi. Buǵan oraı aqyn «ómir qyzyq» dep tańǵalady. Saǵattyń álemi, jan dúnıesi bólek. Ol óz qazaǵyn, alty Alashyn kúıki tirliktiń, pendeshiliktiń qara qazanynda qaınaǵanyn qalamaıdy, iri bolyp týyp, sol bıiginde qalǵanyn ańsaıdy. О́zi de sol bıikte qalǵysy ke­ledi. Qarańyz, «Jaqsylyqtyń jaǵasy jyr­tylmaıdy, Alty Alashqa aǵaıyn – adam­shylyq!» jáne «Qasyq qany qazaq­tyń bolsa mende, Shendilerden júr­mespin shekpen surap..» degen óleń jol­darynyń túsingenge túpki máni qoıý, maǵynasy tereń. Muny tápsirlep uzaqqa sozbaı, qysqasha túsindire ketsek, ómir irilikti súımese de, iri bolyp jaralǵandar ózgermeıdi, taǵdyryna ılenbeıdi, sol sııaqty qazaqtyń qany boıynda týlaǵan adam shendilerdiń aldynda ıilip-búgilip, pendeliktiń tabany astynda jatpaıdy. Osyny tereń uǵynǵan aqyn qazaq balasynyń aldyna úlken talap qoıady. Boıyńda qazaqtyń qany bolsa, ómir aldynda alasarma, ıt tirlikke kúıleme, eńseńdi bıik usta, eń bastysy adam bolyp qal deıdi. Muny aqyn poezııa tilimen tigisin jatqyza, kelistirip bergen. Sýretkerlik, sheberlik, fılosofııalyq tolǵam degen osy. Odan ári aqyn:

«Qasıetin tanytqan qaspaq bettiń,

Balalyqtan bastalar bastapqy ekpin.

Qýlyqtar men sumdyqqa kijingende,

Tirshilikti keledi tastap ketkim.

Tózimderdiń tozdyryp kók taǵasyn,

Jónsizdikten aıtamyz joqqa da syn.

Adam da bir májiǵun kóbelek qoı,

О́zi tyǵyp júredi otqa basyn!» degen aqyn qýlyq pen sumdyqqa kiji­nip júrip aqyrynda tirshilikti otyz alty jasynda tastap ketti. О́z erkimen emes, bálkim májbúrlikten... Bul – onyń taǵdyry.

«...Abyz Otan kórsetkesin ákelik,

Azamattar azbaıdy eken aty ólip.

Keleshekke qulshynyspen qol artyp,

Qatelikti eske alý da – qatelik...

...Sorlymyz ba ana sútin múlt emgen,

Úmit ózi jolaýshyǵa úlken dem.

Júrektegi kóp jaranyń qotyryn,

Báriń úshin óleńmenen súrtem men...» dep jyrlaǵan Saǵat aqynnyń óleńderine kezinde qazaqtyń kórnekti aqyny Qadyr Myrza Áli jyly pikir bildirgen eken. Osy jóninde tarata aıtar bolsaq, 1979 jyly Saǵat Ábdýǵalıevtiń jyr toptamasy baspaǵa usynylady. Bul «Qulynshaq kóktem» dep atalǵan toptamaǵa Qadyr Myrza Áliniń atalǵan jyly jazǵan pikiri qoljazba kúıinde saqtalǵan. Baspaǵa laıyqty dep usynylǵanymen, belgili-belgisiz sebeptermen jaryq kórmegen kitapqa jazylǵan álgi pikirinde Q.Myrza Áli: «Búginde óleńi shyqqan, jınaǵy jaryq kórmegen jas daryndar túgil, birneshe toptama, birneshe kitaptary oqyrman qaýymnyń qolyna tıip qalǵan az-muz tájirıbesi bar aqyndardyń ózine tushyrqana bermeısiń. Al myna Saǵat Ábdýǵalıevtiń jóni bir bólek. Ol – áde­bıetke ónerimen de, bilimimen de barynsha daıyn kelgen tulǵa. Taqyryp tańdaýynyń ózinde úlken talǵam, ony jup-jumyr etip jazýynyń ózinde úlken ádebı mádenıet jatyr. Mundaı jigitter, men bilsem, únemi úırenýge, únemi ósýge beıim. Olardy kóre bilý, qoldaı bilý ǵana kerek. Saǵat Ábdýǵalıevterge qyzmet etý túbinde áde­bıetke qyzmet etý bolyp shyǵady… Keı­bir óleńde, keıbir shýmaqta ketken usaq-túıek selkeýlerdi redaktor kórsete bilse, avtor jasaı alady, túzete alady dep senemin. Bir sózben aıtqanda, Ábdýǵalıev Saǵattyń «Qulynshaq kóktem» atty óleń­derin jeke jınaq etip jarııalaýǵa ábden bolady», dep jazypty.

Bir daryn bir daryndy birden, alǵash­qy aıaq alysynan tanyǵan. Sondyqtan da «Saǵat Ábdýǵalıevterge qyzmet etý tú­binde ádebıetke qyzmet etý bolyp shy­ǵady…» dep jazady. Qadyr aqynnyń bul sózi búgingi ádebıet zertteýshilerge arnalyp aıtylǵandaı.

Aqynnyń kózi tirisinde jınaǵy ja­ryq kórmedi. Desek te onyń óleńderi aýdan­dyq, oblystyq, respýblıkalyq basy­lym­darda, «Jalyn» almanaǵynda ba­sylǵan. «...Saırattyń qumbyl qus tilde, Janymnyń jaz aǵystaryn. Tilegim seniń ústinde, Kindik jurt – Qazaqstanym!» dep jyrlaǵan aqynnyń tuńǵysh jınaǵy 1992 jyly Batys Qazaqstan oblysyndaǵy Aqjaıyq aýdandyq (burynǵy Chapaev aýdany) gazet baspahanasynda «Kózaıym keleshek» ataýymen basylyp shyqqan eken. Arzanqol sary qaǵazǵa basylǵan bul shaǵyn kitaptyń jaryq kórýine Saǵat­tyń jıeni Gúlnár Jumabekova muryn­dyq bolsa, baspahana dırektory Aqsan Qurmanǵalıev, aýdandyq gazet redak­tory Bolat Esqalıev, baspahana qyzmet­keri Dámesh Ábýǵalıeva syndy janashyr jandar qolǵabys jasaǵan. Budan keıin de el ishindegi kóziqaraqty, aqynnyń shyǵarmasyn baǵalaı biletin azamattar onyń esimin jańǵyrtyp, shyǵarmalaryn nasıhattaýǵa atsalysty. Tarata aıtar bolsaq, aqynnyń 2008 jyly «Júregime júgi tústi jahannyń» atty tuńǵysh tolyq­qandy jınaǵy basyldy. Muny bard aqyn Tabyldy Dosymov uıymdastyrdy. Oralda «Aqjaıyq kitaphanasy» serııasymen 2009 jyly aqynnyń «Janymnyń jalǵyz bulbuly» degen kitaby shyqty. Saǵat Ábdýǵalıevtiń 60 jyldyǵyna oraı aqynnyń týǵan jeri – Taıpaq aýylynda eskertkish-bıýst ornatyldy.

Túrmeniń de dámin tatqan, aýrýhana tósegine de tańylǵan aqyn ólimi týraly kezinde marqum Tabyldy Dosymovtyń myna sózi osyndaıda sanada jańǵyrady: «Nebári otyz alty jasynda qazaq poezııasynan ózindik ornyn taýyp, kenetten bárin laqtyryp, artyna qaraılamaı kete barý – adam túsinbes dúnıe. Biraq ómir ketpesine qoıdy ma?! О́lmesine ret berdi me?! Oral, Aqtóbe, Jańaózen túrmeleriniń taqtaı tósegin áldeneshe jambastaǵan Saǵat eline ókpe aýrýyn jamap qaıtty. Endigi jerde Saǵat aqynǵa bul dúnıeni tárk etpeske jer qalmap edi. 1983 jyldyń jeltoqsanynyń sońǵy kúnderi. Kalmykov selosynan keshkilik úlken trassa joldy betke alyp shyqqan shaıyr bir saıdyń ańǵaryna qulaıdy. Sol túni qatty aıaz uryp, qalyń qar jaýǵan… 1984 jyldyń naýryz aıynyń bir jaımashýaq kúnderinde malyn aýyl mańyna óriske shyǵarǵan eki bala aqyn múrdesin tappaǵanda, Saǵatqa saıly jerden topyraq ta buıyrmaǵan bolar edi…». Iá, solaı bolǵan.

Saǵat 1965 jyly orta mektepti bitir­gen soń, Almatydaǵy QazMÝ-dyń jýrna­lıs­tıka fakýltetine oqýǵa túsken. Biraq eki kýrstan keıin oqýyn ári qaraı jal­­ǵastyrmaǵan. Almatyda ótken osy az ǵana ýaqyt ishinde Juban Molda­ǵalıev, Qadyr Myrza Áli syndy sóz zer­gerlerimen etene aralasady. Jarasqan Ábdirashevtyń: «Saǵat óleń oqyǵanda biz tek qana tyńdap, lázzat alatynbyz», degen sózi bar eken. Osydan-aq Saǵattyń aqyndyq qýatynyń qandaı bolǵanyn ańǵarýǵa bolar.

«Kindik jurtym – abyz ákem, tekti anam,

Quraq ushyp kógershiniń jetti aman.

Izdediń be uzaq jyldar joǵaltyp,

«Qaı tarapqa ketip qaldy? – dep, – balam».

O, saǵynysh, kisinegen júz qulyn,

Júregimdi kernep tur-aý izgi úniń.

Kóp alqyndym kókjıekke kóz tigip,

Ustaımyn dep tulpar-arman tizginin...

...Kindik jurtym – úzeńgi dos, óz qurbym,

Bala shaqtyń bazaryna kez qyldyń.

Shashyma da uryn keldi boz qylań,

Boz kódesi sııaqtanyp boz qyrdyń.

Kindik jurtym – ǵashyq qyzym, er inim,

Janaryma jaryq shashqan seri kún.

О́zim jaıly jyrlap berdi boztorǵaı,

Joqtaıdy dep júrýshi edim meni kim?»

Iá, búginde Saǵat aqyndy «Qaı tarap­qa ketip qaldy?» dep eli izdeıdi.

«Týdyryp pikirtalasyn,

Jaıym joq eldi ekshemek.

Bólmeımin qazaq dalasyn:

Jetisý, Jaıyq, Kókshe dep.

Dańqtan darqan dáýletim,

Shabyttyń shoǵyn shat ústep,

Bólmeımin baba áýletin:

Ońtústik, Shyǵys, Batys dep»,

jyrlaǵan aqyndy óz qazaǵy umytpaıdy.