Sýretti túsirgen – avtor
Katonqaraǵaılyq aqsaqaldar buryn-sońdy estimegen jer-sý ataýlarynyń qaıdan paıda bolǵanyna ań-tań. Paıda bolǵany bylaı tursyn, jergilikti turǵyndar men týrısterdiń sanasyna sińisti etip jibergen.
Shyńǵystaı aýylynyń tusynan Marqakólge asatyn asýdy «Staroavstrııskaıa doroga» dep júr qazir. Ony aýyl turǵyndary álimsaqtan Irek deıtin. Birinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin aýstrııa-majar tutqyndary sol joldy qaıla-kúrekpen qashap shyqqanyn joqqa shyǵarmaımyz. Ol ras. Biraq tutqyndarǵa deıin de dál sol jerde soqpaq bolǵan. Aýyl malshylary jaılaýǵa shyqqan, Marqakól, odan ári Qytaı asqan. Taýdy qabyrǵalaı jatqan taý joly etekten ıreleńdep kórinip turady. Sol úshin de Irek atalǵan.
– Jer-sý ataýlaryna muqııat qaramasaq, san soǵyp qalýymyz múmkin. Bir jyldary N.Bloh degen maman «Katonqaraǵaı» ulttyq tabıǵı parkinde qyzmet istep júrgende Sarymsaqty baǵytyndaǵy jol baǵyt boıyna kileń oryssha at qoıyp, karta jasaǵan. Ol mamanmen men sotqa deıin bara jazdap, aıaǵynda qashyp qutylyp edi. Qazirde sondaılar qaıta shyǵa bastady. Bul jerde ulttyq parktiń qyzmetkerleri tııanaqty jumys isteý kerek. Meniń bilýimshe, budan birneshe jyl buryn parktiń mınıstrlikke jibergen kartasynda О́rel aýyly Orel bolyp ketken. Endi ondaı nemquraıdylyqqa jol berýge bolmaıdy. Burynǵy qatelerimizdi túzetetin ýaqyt keldi, – deıdi ardager jýrnalıst Jánibek Qyzyr. Altaıdyń eń bıik shyńy – Muztaý. Aıbarly shyń. Bıiktigi teńiz deńgeıinen 4 506 metr. Sol taýdyń bókterindegi úsh shyńǵa týroperatorlar bolsa kerek, «Vera, Nadejda, Lıýbov» degen aıdar taǵypty. Al Muztaýdyń etegindegi Qarakóldi «Iаzevaıa» dep kettik. Búıte bersek, Rerıhter men Sapojnıkovter qoıyp ketken ataýlardy qaıta tiriltip, tarıhı ataýlardan múldem aıyrylyp qalamyz. Jazýshy Álibek Asqarov aıtqandaı, Rerıhter О́r Altaıdyń qoıyn-qonyshyn zerttegende qazaqtyń qoıshysymen sóılespegeni anyq. Áıtpese, túpki ataýlardyń qaımaǵy buzylmas edi.
Sol sekildi túý bıikten qulap aǵyp, Rahman kóline quıyp jatqan sarqyramany «Kosa Vernoıkı» dep júr. Tipti kóldi keship ósken, radon sýyn iship ósken jergilikti jurt ta tilderin burap, Veronıkanyń burymyna teńegen. Veronıkanyń kim ekenine de bas qatyryp jatqandary shamaly. Shyntýaıtyna kelsek, geografııalyq ataýy – Rahman sarqyramasy. Ony beseneden bilemiz. Týrısterdiń tabany tıgen jerdiń ataýy jańaryp salatyny nesi? Bıylǵy týrıstik maýsymda ǵana Katonqaraǵaıǵa 119 myń saıahatshy kelipti. Demek osynshama týrısti joldan adastyrmasaq ta, jer-sý ataýlarynan adastyrdyq deı berińiz. Ulttyq ıdeologııa qaıda? Iá, aıtamyz, jazamyz. Tyǵyryqtan shyǵýdyń joly qaısy? Jas týrıster de bul másele shymbaıǵa batatyndyǵyn aıtqan. Sheshý jolyn da usynǵan.
– Týrızm salasynda serpilis bar. Degenmen Katonqaraǵaı, Marqakól, Kúrshim óńirlerinde ınfraqurylym óte baıaý damyp keledi. Joldyń jaǵdaıyn aıtyp, jazyp jatyr. Onyń bári ýaqyt óte túzeletin shyǵar. Biraq biz tarıhı ataýlardan aıyrylyp qalmaýymyz kerek. Sol úshin kóldiń kópshilik baratyn tusyna taıǵa tańba basqandaı etip, taqtaıshaǵa negizgi ataýyn jazyp qoıýymyz kerek. Eger naqty ataýy bolmasa, zertteıik. Týroperatorlar mamandardy da kýrstan ótkizý kerek, – deıdi jas saıahatshy Aıdana Altaıbekqyzy.
Usynys oryndy sekildi. Máselen, «Kosa Veronıkı» dep júrgen sarqyramanyń kórikti tusyna, kópshilik sýretke túsetin tusqa taqtaısha ornatyp, «Rahman sarqyramasy» dep qoısaq, eshkim basqa aıdar taǵa almas edi. Bul usynysty týrızm basqarmasy mamandary da qoldaǵan. Sol sekildi Qarakóldiń jarq etip kóringen tusyna da tabıǵatpen úndesetin dızaında durys ataýyn basyp qoıǵan jón. Aıtqandaı, Qazaqstannyń eń Shyǵys núktesinde Sháńgen kóli bar. Áp-ádemi qazaqsha ataý sekildi. Alaıda negizgi ataýy – Buqtyrma kóli. Buqtyrma ózeni de sol mańaıdan bastaý alady. Sháńgen sózi qaıdan shyqty deısiz ǵoı. Toqeteri 1745 jyly týǵan Reseıdiń saıahatshysy Petr Ivanovıch Shangınniń qurmetine oraı «Shangın» atalyp ketken. Biz ony tilge ıkemdep, Sháńgen dedik. Internettegi derekterge qarasaq, ol kisi Altaıdyń qoıyn-qonyshyn aralap shyqqan dáriger, geograf, zoolog, bıolog maman eken. Sondyqtan da budan bylaı kóldeneń ataýlardan arylyp, túp-tórkinin zerttep alsaq jón. Jalpy jer-sý ataýlaryna abaı bolmasaq, týrıstik operatorlar tabıǵatpen tanystyrýdy ǵana emes, úlken ıdeologııalyq jumys ta júrgizip júr.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Katonqaraǵaı aýdany
