О́nerdi qadirleıtin óreli jora qaıda?

Máselen, siz otandyq bir sýretshiniń úzdik týyndysy aýksıonǵa qoıylyp, túgen mıllıon teńgege ótipti degendi estidińiz be? On jyldan astam óner men mádenıettiń aınalasynda júrgen biz estimeppiz. Sonda bizdiń ulttyq óner jaýharlarynyń jiligi tatymaı ma degen saýal kóldeneńdeıtinin nesine jasyraıyq? Shynynda elimizde otandyq ári sheteldik úzdik týyndylar aýksıony nege joq? Bul ondaı órege jetpegenimizdi bildire me? Múmkin myń qaralyq qundylyqtardy buldap satatyn aýksıonnan basqa óreli jorany ózimiz qalyptastyrýymyz kerek shyǵar. Jappaı eýrostandartty qaıtalap, kóshire bermeı. Qazaq dalasynda erterekte budan da zory bolǵan ǵoı?

Eki apta buryn Pıkassonyń «Saǵat taq­qan áıel» kartınasy 139 mln dol­la­ry­­na ótkende, biraz jurt jaǵasyn ustady. Kar­tınanyń qym­bat baǵa­ǵa satylǵany týraly jazbalarǵa áleý­met­tik jeli­ler arqyly pikir bildir­gend­erdiń kóbi «my­nany soqyr tıynǵa da almas edik» degen­deı maǵynada sóıledi. Rasynda da sýret bir qaraǵanda álgindeı áser qaldyrary sóz­siz. Alaıda maǵynasy da ártarapty, túrli oı salady.

Bizdiń kókeıde birden elimizde osyndaı qundylyqtar aýksıonǵa qoıylyp, osylaı buldana ma degen suraq týdy. Qanshama týyndylary sheteldik kórme­lerde qymbat baǵaǵa ótken sýretshi Al­pys­baı Qazyǵulov álemdik pandemııadan ke­ıin shyǵarmashylyq ónimderdiń saýdasy baıaýlaǵanyn aıtady. Ol: «Halyq óz basymen qaıǵy bolyp ketkende qaıda­ǵy óner? Odan keıin de álemde ártúrli jaǵdaılar áserin tıgizbeı jatqan joq. Bizde sýret, beıneleý óneri salasynda naryq qalyptaspady deýge bolmaıdy. Saýda ortalyqtarynda satylatyn óner týyndylaryna qaraǵanda solaı. Demek, halyq qajetsinedi, kartınalarǵa suranys bar, satyp alady. Áıtpese arnaıy býtıkterde samsaǵan sýretter turmas edi ǵoı. Kóptegen sýretshi, tipti barlyǵy desek bolady, sýretteriniń qanshaǵa ótkenin aıta bermeýi múmkin. Árkim ártúrli jolmen satady. Sońǵy kezde úzdik týyndylardy aýksıonǵa shyǵaratyn tájirıbe joq. Keıde qaıyrymdylyq aýksıondary ótedi, alaıda ol da sırek, anda-sanda. Sondyqtan ár qylqalam sheberi salǵan dúnıesin buldap ótkizýi ázirge ózine baılanysty», deıdi.

Bul jerde sýretshi Al­pys­baı Qazy­ǵulov­tyń jekelegen týyn­dylaryn Laı­ma Vaıkýle, Dıde Marýanı, Jerar Deparde, Patrısııa Kaas, Belgııa knıazi Loran sııaqty ataqty adamdar satyp al­ǵanyn qaperge sala ketken artyq emes.

Al bizdiń elde otandyq ári sheteldik úzdik týyndylar aýksıony nege joq? Bul ondaı órege jetpegenimizdi bildire me? Múmkin myń qaralyq qundylyqtardy buldap satatyn aýksıonnan basqa túr­lerin qalyptastyrýymyz kerek shyǵar, jappaı eýrostandartty qaıtalap kó­shire bermeı. Qazaq dalasynda erterekte budan da zory bolǵan ǵoı? «Shaqsham shaqsha-aq edi, shaqsha da bolsa jaqsy-aq edi, Ker buǵynyń múıizi – naqysy edi, Bir qysyraq istegen aqysy edi. Gaýhar men jaquttan salǵan kózi bar edi, Qol­qasyn kelesi jyly alarsyń degen sózi bar edi» degendeı áńgimelerdi «Sóz tapqanǵa qolqa joq» kitabynan jastaı oqyp óstik. Baıaǵyda ásemdep shaqsha istep bergeni úshin baılar qysyraqtyń úıirin aıdatqany týraly oqıǵany Aqseleý Seıdimbektiń aýzynan anyq estigenbiz. Kúmis shaqsha soqqan usta men baıdyń esi­min, turǵan jerlerine sheıin aıtqan, este qalmapty. Bala kezimde ólketanýshy Faızolla Nur­janov ustazymnan esti­genim esimde:

«Qulyn berseń sútinen kete almaıdy,

Taı berseń jerim alys jete almaıdy.

Qunan berseń jerime jetkizer edi,

Tiseý qunan kúzdi kúni et almaıdy.

Erdeke, ne aıdarǵa, ne qaıtarǵa,

Bolǵanda balańnan baıtal, sizden sáýrik –

Úıiri «Erden kóktiń» dep aıtarǵa», degen Shóje aqynǵa Sandybaıdyń Er­de­ni kók alaly qysyraqtyń úıirin aıdat­qa­nyn qa­zaq áli umyta qoıǵan joq. El ara­lap jú­rip Erdenge amandasa kirgen aqyn shy­ǵyp bara jatqanda myrza balasyna «my­na soqyrǵa bir baıtal jetektet» dep sybyr­laǵanyn estip qalǵanda týǵan áńgime – bul.

Erden kóktiń tuqymy jylqydan zııat janýarlar desedi jurt. Munsha baılyqty Erden myrza aqynnyń ónerin joǵary baǵalaǵandyqtan aıdatqany belgili ǵoı, ataqty aqyn Shójege. О́nerdiń qadirin biletin óreli joramyzdan nege jańylyp qara basqanymyzdy tarqatyp aıta bersek, áńgime uzaı beredi... Ult óziniń óristi jolymen damysa ǵana kemeldenedi.

«Qaıbir jyldary, erterekte, Ábilhan Qasteev atamyzdyń eńbekteri aýksıonǵa qoıylyp, bir týndysy kóp-kórim baǵaǵa ótkeni týraly derek esimde. Qatelespesem, 2016 jyldardyń aınalasynda Anglııa­dan bizdiń Ulttyq murajaıǵa keremet qun­dy sýretter men jádigerler ákelinip qo­ıyldy. Arasynda satylatyndary da bar edi. Biren-saran bolmasa, eshkim nazar aýdarǵan joq. Jarnamasy da jóndi jasalmaǵan sııaqty. Tipti halyq bildi me, joq pa, ol jaǵynan habarym joq. Al sondaı dúnıeler damyǵan órkenıetti elderde bolsa talap áketer edi. Aǵylshyndar ákelgen álgi kórme Ulttyq murajaıda tur­dy-turdy da qaıtty.

Elimizde sýret, beıneleý ónerin jo­­ǵary baǵalaıtyn óreli mádenıet qa­lyp­­tasa qoımaǵanyn moıyndaýymyz ke­rek. Jarnamasy jasala bermeıdi. Jar­na­masyn aıtamyz, beıneleý, keskindeme óne­rinde belgilengen baǵyt, júıe joq qoı. Elimizdiń «Mádenıet týraly» za­ńynda bir aýyz sóz joq eken, qarap shyq­tym. Kúndelikti jumys pen aı saıynǵy ne­sıeniń arasynda basy qatyp júrgen el­diń kórmege keletin murshasy bar ma ári-beriden soń? Siz aýksıondy aıtasyz...», deıdi belgili sýretshi, keskindemeshi Jeńis Kákenuly.

Sýretshi Alpysbaı Qazyǵulov «adamdar kartınany satyp almaıdy, ondaǵy energııany satyp alady» depti bir sózinde. Al Pablonyń bálen mıllıon dollarǵa satylǵan myna dúnıesinde qaıdaǵy qýat-kózi deýge qaqylysyz. Olaı emes qoı, biraq. 1932 jyly salynyp, bálen jyl turyp, aqyrynda qymbatqa baǵalanǵan munda ne gáp bar dep kóz toqtatyp oılanasyz. Adamnyń ishki qýatyn oıatýshynyń biri oı emes pe? О́nerdegi, tipti ómirdegi energııa sol oıdan bastalýy bek múmkin. Tanymal qylqalam sheberi Jeńis Káken­uly «Pıkassonyń kartınalarynyń deni kórip, aıtyp berý úshin emes, seziný úshin jazylǵan. Al sezgenińdi aıtyp berý­diń keregi joq-aý. Beıneleý ónerine jo­ǵa­ry kózqaras qalyptasqan elder kar­tı­­nalarǵa múlde basqa ólshemdermen qaraıdy. Sondyqtan avtordyń keı týyn­dysy belgili bir oı, maǵyna bermeýi de múmkin. Oǵan tańǵalatyn eshteńe joq. Amerıkalyq qaltalylardy ushyndyryp turǵan – sýretshiniń dańqy men daqpyrty. «Ata dańqymen qyz ótedi» degendeı, qazir Pıkassonyń qolynyń ushy tıip ketken shımaıynyń ózin aýksıonǵa shyǵarsa, bálen dollarǵa óte beredi», deıdi.

Kartınaǵa bir qaraǵanda bizdiń kózge birden О́tejan Nurǵalıevtiń «Soǵystyń sońǵy jazynda» jyrlanatyn basqarma áıelderiniń obrazy elestedi. Sonyń biri «Oramal» atty ballada bylaı bolatyn:

«Jalǵannyń da bolady ǵoı oraıy,

Shoshqanyń da bolady ǵoı toraıy,

Toraıdy da, oraıdy da bilmeıdi

Basqarmanyń kelinshegi Daraıy.

Jyltyraǵan nárse kórse halyqta,

Qatty uqsaıdy jem jemegen balyqqa:

Jyrymshylap, aldap-sýlap bopsalap,

Bazyna ǵyp qoıady ylǵı alyp ta.

Bizdiń úıde jaıyp turǵan qanatyn

Bir keremet qus oramal bolatyn.

Bizdiń úıge kelgenderdiń kózderi

Jyljyp baryp oramalǵa qonatyn.

Dambal bermek boldy maǵan Daraıy,

Kóılek bermek boldy maǵan Daraıy.

Qasarysyp kónbeı qoıdy jetim ıt –

Kelmeı qoıdy, kelmeı qoıdy oraıy», deıdi. Aqyn bul jerde «jetim ıt» dep ózin aıtqany. Jalǵyz uly soǵysqa attanǵan jetim kempirdiń qolynda qalǵan bes-alty jasar ǵana jetim bala – ózi. Anaý Daraıyńyz aýyl basqarmasynyń áıeli. Arasynda «bir aýyldyń Qudaıy ǵoı erim» dep kúpinetini jáne álgi oramaldy kempirden surap júrgeni týraly shýmaqtar bar. Alaıda biz ballada uzaqtaý bolǵan soń yqshamdap alyp otyrmyz.

«Aıtpaǵan sóz, atpaǵan oq qalmady,

Aqyry ol da oramaldy jalmady.

«Aýrý shesheń qumǵa túse barǵanda

Qozy soıyp bereıin» dep aldady».

Ákesi soǵysqa ketken, kári ájesi men aýrý sheshesine qarap qalǵan kóńili bos jetim kóılek-kónshekke qaramasa da, aýrý sheshesiniń emi degende «sylq ete» túseri anyq qoı... E-e, jalǵan-aı dep bir kúrsinip qoıasyz óleńdi túsinseńiz. Ári qaraı aqyn bes jasar jetim balanyń kózimen basqarmanyń, qazirgishe ákimniń áıeline búıdeıdi:

«Baıyń da bar... baýyryńda bala bar,

Bári boldy – kópten kútken joramal.

Bolmaı turǵan jalǵyz nárse – sulýlyq –

Bizdiń úıge jaraspaıtyn oramal...»

Myna jer tipten sumdyq túsingenge. Sha­ly joq jetim kempir. Jalǵyz uly so­ǵys­qa ketken, nemere taǵy jetim. Kelin je­sir ǵana emes, onyń ústine naýqas. Kil je­tim men jesirdiń úıinde jarqyraǵan jal­ǵyz nárse – kelgen adamnyń kózi túsetin jibekteı oramal. Qasiretti kórmeısiz be? Sony bolmaı aldyrǵany – aqyry kúıregeli turǵan shańyraq eken, oramal ne teńi degeni emes pe?..

«...Alyp kettiń sol nárseni uıalmaı,

Apam qaldy – ol da qyz ǵoı – qııa almaı –

Bir kezdegi baqyt syıǵan otaýǵa

Alaqandaı aq shúberek syıa almaı...

Qazir aıtsam bul jaǵdaıdy qııalap,

Sol kelinshek – qazir kempir – uıalad...

Jalǵyz sharshy oramal bop kóńilde

Jelbirep tur quıttaı ǵana qııanat...» dep aıaqtalady.

Balladany tolyq oqyǵan jan eger jú­regi bolsa, basyn shaıqaýmen bolady. Aqylǵa syımaıtyn haldi júrek keshi­rerine osyndaıda kóz jetedi. О́tejannyń balladasyndaǵy oramaldaı Pıkassonyń álgi sýretindegi jalǵyz ǵajap, bálkim azap – altyn saǵat. Ol jáne bar dúnıeni soǵan artyp, saǵatty erekshe belgilep turǵanyn kóremiz. Al anaý otyrǵan áıel­diń О́tejannyń Daraıysynan nesi kem, nesi artyq? Saǵat taǵylǵan bilek emes, súıkimsiz jalpaq taban ba dep qalasyz. Oǵan bitken saýsaqtar emes, baqaı, bashpaılar sekildi. Jáne áıeldiń árbir múshe­sin jeke sýret retinde qarastyrýǵa bola­tyny. Soǵan qaraǵanda shyn mánindegi saǵat keýdeńizde soqqan júrek qana degisi keledi avtor. Oılandyrady. Demek, keıip­kerdiń Qudaımen, Táńiriniń ólshep bergen ómirimen (ol da ýaqyt, saǵat), ondaǵy bas­ty nárseler – sana men rýhpen jumysy bolmaǵanǵa uqsaıdy. Bar gáp – saǵatta dedik jáne ol altyn ári jumyr basty pen­deniń qolynda. Sol altyn saǵatqa (dú­nıeýı baılyqqa) ǵana aldanyp, aqsha qýyp ýaqytyn (ómirin) zaıa ketirip aldy ma, joq óz sulýlyǵyna suqtanyp, qara basyn qyzyqtap júrip ýaqytyn ótkizip aldy ma? Bir qaraǵanda bıkesh ómir boıy aınaǵa qarap ótken adam sııaqty elesteıdi. Sondaı-aq sýretti qalaı aýnatyp qara­sań da dóńgelenip, belgili bir zat retinde kó­rine ketedi. Dúnıemen tuıyqtalǵan degen oıǵa shegeleıdi. Sýretke uzaq qarasa bıkeshtiń bas-aıaǵy, bar tulǵasy qorshaýda, aldy-artynyń bári ramkada. Jırendire otyra úlgi alýǵa shaqyrmaı ma?

Biletinder bul sýrettiń keıipkeri – Pablo Pıkassonyń súıiktileriniń biri, «altyn mýzasy» retinde tanylǵan fransýz modeli Marı-Terez Ýolter deıdi. Mýza mundaı bola ma, biraq? Árıne bolady. Bir kezdegi perishtedeı baldyrǵan sanasy men rýhyn shyńdamaı ýaqytyn ótkizip alsa, adam qasıetten de qalady. «Dámi qaıtpas, buzylmas tátti bar ma?» (Abaı). Ýaqyttyń qadirin bilmeý – ómirdiń mánin, Alla keýdeńe qondyratyn jannyń qudiretin túısinbeý degen sóz. Adamdyqqa, izgilik­ke umtylmaýdyń sońy nege soǵatynyn aıtady. Ol da Jaratqannyń jazasy. Bul týraly bir keremet támsil de bar. Erterekte bir sýretshi bolýy kerek, qate­lespesek, perishteniń sýretin salýdy oılap, aqyrynda izdeı-izdeı kóshede oınap júrgen jannan asqan súıkimdi balany taýyp ákelip, sonyń sýretin salady. Týyn­dy keremet shyǵady. Eldi sendiredi. Endi osyǵan qarama-qarsy qubyjyq­tyń ke­ıip­kerin izdeı bastaıdy. Arada kóp jyl­ ótse de kezdespeı-aq qoıady bir ja­ǵymsyz beıne. Qanshama jyl óte bir kúni kafeden eldiń bárin basa-kóktegen albasty­ǵa kózi túsedi. Asqan bir anaıy, ojar. Tula boıyn­da adamsúıer bir qylyǵy joq álgi barǵa kire aınala­syn qaǵyp-soǵyp, jırendirgeni bylaı tursyn, tórge ornalasyp araqqa bas qoıady. Eldiń bári túrpideı jıyrylyp, jırene qaraıdy. Sýretshi álginiń tamyryn basyp, tilin taýyp, sheberhanasyna ákelip, sýretin sala bastap ortalaǵanda, albasty-adam sýretshiniń kezinde salǵan «Perishtesine» qarap otyryp, eńkildep jylaıdy. Aldap-sýlap solyǵyn zorǵa basady qylqalam ıesi. Sóıtse, adamdyqtan ketken álgi «sen meni tanymadyń ba?» dep tańǵalady. Árıne «joq» deıdi sýretshi. «Mynaý qabyrǵada ilýli turǵan bala kúnim­degi men edim ǵoı, sen jetelep áke­lip sýretimdi salyp alyp qalǵanyń qa­laı esińde joq?» depti. Mine, izgilikke um­tylmaǵan ýaqyt pen ómirdiń baǵasy. Qubyjyqqa aınalyp ketpes úshin de mundaı sýretke kúnde bir kóz sýaryp otyrý artyq emes. Sulýlyqqa ińkár bolyp, jamandyqqa jırene qaraǵan saıyn adam rýhy shyńdala túspeı me?

Janry, oryndalýy basqa bolýy ká­dik, biraq dál osy taqilettes áserlerge, sezim­derge jeteleıtin Salvador Dalıdiń «Es­tiń turaqtylyǵy» nemese «Jumsaq saǵat­tar» atalatyn sýreti bar. Álem boıyn­sha asa tanymal sýretshiniń ataqty kartınasy. Bul týraly biz aıtýdan aýlaqpyz, bul týraly Talasbek Ásemqulov Asqar Súleımenov týraly baıanynda ejiktep jetkizedi. Oqıǵa Tólegen Toqbergenovtiń bólmesinde stýdenttermen pikirtalas retinde órbigen:

«Salvador Dalıdiń «Minsizdikten ­qo­ryq­pańyz. Siz oǵan jete almaısyz. Onyń ústine minsizdikte siz qyzyǵatyn­daı esh­teńe joq» degen sózi bar ǵoı.

Sol jyldary Tólegen aǵa, asa qymbat aqshaǵa Salvador Dalıdiń albomyn satyp alǵan. Suraq qoıǵan qyz albomnyń bir betin ashyp, Asqar aǵamyzǵa usynǵan.

– Sizdiń sýret synshysy ekenińizdi de bilemiz. Myna sýrettiń maǵynasyn túsinbedik.

Sýrette ár jerde ilingen saǵattar beı­nelengen. Saǵattardan… sý sorǵalap, kep­tirýge qoıǵan shúberekter sııaqty salaq­tap tur. Asekeń sýretke bir qarady da, qaıyryp berdi.

– Bul ólgen adamdardyń beınesi.

Otyrǵandar dý kúldi.

– Qalaı?

– Eger Salvador Dalıdiń ózi osyndaı ekssentrık bolmasa, men de durys pikir aıtar edim. Biraq Dalıdyń shyǵarmalary­na túzý pikir aıtý múmkin emes. Únemi qısyq sóılep otyrý kerek.

– Men myna sýretten eshqandaı adamdy kórip turǵan joqpyn, – dedi otyrǵan balalardyń biri. – Tek sýy sorǵalaǵan saǵattar.

– Ol sorǵalaǵan sý emes – ýaqyt, – dedi Asekeń kezekti shylymyn tutatyp jatyp. – Tiri jándikterdiń ishinde adam ǵana ýaqytty sezine alady desedi. Adam ǵana ómirdiń ótip bara jatqanyna qaıǵyra alady desedi. Dalı, ómiri taýsylǵan adamdy osylaı beınelegen. Onda ne tur? Pıkasso da adamnyń nebir shemalaryn jasaǵan ǵoı.

Asekeń ornynan turyp, sál oılanyp baryp til qatqan.

– Abaı atalaryńda «Sum dúnıe tonap jatyr, isiń bar ma», «Saǵattyń shyqyl­daǵy emes ermek» degen joldar bar…»

Bul jerde ǵulama Súleımenov Dalıdiń ǵana emes, Pablonyń jumbaǵynyń kiltin de usynǵan syńaıly. Osyǵan joǵaryda­ǵy Jeńis Kákenulynyń pikirin qosaqtasa­ńyz, Pıkassonyń tereńine úńilý qıynǵa soqpaıdy. Adam sol arqyly óz janyna jol ashady. О́zine ózi úńilip, syn kózben qaraýdan bastap talǵam óseri, sana sańylaýy ashylyp, túısik kózi ashylaryn ǵulamalar aıtyp ketken, aıtyp ta keledi. Áıteýir nemquraıdy bolmaýǵa úıretedi ulylardyń kartınalary.

P.S. О́kinishke qaraı, bizderde óner jádigerlikteri men shyǵarmalary satylatyn aýksıon joq, biz oǵan barar edik. Qymbat týyndyny satyp almasaq ta, kózqaras túzý úshin, pikir qalyptastyrý úshin. Álde bizdiń óner men mádenıetimiz aýksıonǵa shyǵarýǵa laıyq emes pe?