Sýretti túsirgen – Tileýbek Shaıahmet
Kúni keshe atom elektr stansasyn salý jóninde О́skemen qalasynda jarııa talqylaý ótken. Shyǵys Qazaqstan oblystyq Azamattyq alıans zańdy tulǵalar birlestiginiń tóraǵasy Aıaýjan Áshimova uıymdastyrǵan sharaǵa energetıkter men atom salasynyń mamandary qatysyp, aýqymdy jobanyń tıimdi tustaryn tarqatyp aıtty. Iá, AES – eń áýeli elektr qýatyn óndiretin stansa. Mamandardyń pikirinshe, kún, jel kózderinen alynatyn qýat turaqsyz. Al tas kómirdiń shyǵyny kóp. Onyń ústine qoldanystaǵy stansalardyń 70 paıyzy tozǵan. Aınalyp kelgende, eń tıimdisi – atom desedi. Atom elektr stansasy salynǵan jaǵdaıda, qorshaǵan ortaǵa bálendeı keri áseri bolmaıdy eken. Tipti zııandy sáýlesi kúndelikti turmysta paıdalanyp júrgen zattarǵa qaraǵanda tómen. Salystyratyn bolsaq, jylyna tabıǵattan 2,5 mıllızıvert, turmystyq tehnıkalardan 0,001, medısınalyq apparattardan 1,4 mıllızıvert kóleminde radıasııalyq sáýle alady ekenbiz. Al atom energetıkasynyń sáýlesi jylyna 0,002 mıllızıvert ǵana. Eger ǵalymdardyń osynaý teorııasy ras bolsa, AES Qazaqstan úshin tıimdi bolmaq.
– Prezıdent Joldaýynda AES salyný-salynbaýy halyqtyń talqysyna túsedi dedi. Biraq talqylamas buryn halyqqa Qazaqstan úshin tyń salanyń tıimdi-tıimsiz tustary túsindirilýi kerek. Al ózimniń jeke pikirim, atom elektr stansasy qajet dep oılaımyn. О́ıtkeni energııa jaǵynan kórshi memleketterge táýeldi bolmaýymyz kerek. Ony sheshýdiń birden-bir joly – Qazaqstanda AES salý. Onyń artyqshylyǵy týraly mysal keltireıin: bir kılogramm ýrannyń energııa bólý syıymdylyǵy 100 tonna sapaly tas kómir nemese 60 tonna munaı jaǵýmen teń. Ekinshiden, ýran ónimin regenerasııadan ótkizip, ári qaraı da qoldana berýge bolady. Organıkalyq otyndardan qalatyn shlak pen kúldi qaıta paıdalana almaımyz. Atom elektr stansasynyń ekologııalyq turǵyda da artyqshylyǵy bar, – degen, D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıtetiniń sáýlet, qurylys jáne energetıka mektebiniń dekany Aıbek Muratbekuly AES-tiń tıimdiligin qarapaıym tilmen túsindirip berdi.
Tıimdiligin túsindirgenimen, kópshilikke AES degen sózdiń ózi qaýip tóndirip turǵandaı estiledi. Biraq zertteýshiler apat bolǵan Chernobyl, Fokýsımo-1 atom elektr stansalaryndaǵy reaktorlarǵa grafıtti eski tehnologııalar qoldanǵandyǵyn aıtady. Al qazirgi kezde burynǵy apattardy eskere otyryp jasalǵan jańa reaktorlar qoldanylady eken. Olardyń qaýipsizdigi óte joǵary desedi. Sondaı-aq joǵaryda atap ótkendeı ekologııalyq jaǵynan utymdy. Máselen, qazirgi tańda elimizde býly gazdyń kólemi shekti mólsherden shyǵyp ketkenge uqsaıdy. Organıkalyq otyn jaǵý kezindegi kómirqyshqyl gazynyń ózi 81 paıyzǵa jetipti. Metan 12,4 paıyz, azottyń shala totyǵy 5,6 paıyzdy quraǵan.
– Halyq kelisimin berse, AES salýdyń birneshe satysy bar. Aldymen orny bekitilip, jobalaý jumystary bastalady. Jobalaýdyń ózine 5 jyl ýaqyt qajet. Ázirshe turǵyndardyń kóbi paıdaly jaǵyn túsine qoıǵan joq. Biraq AES erteli-kesh elimizge keledi. Bizdiń taraptan atomnan óndiriletin energııa kózi, túsetin tabys, ekologııalyq jaǵynan zııanynyń bar-joqtyǵy saralanady. Munyń barlyǵyn «Atom týraly» zań aıasynda halyqpen talqylaımyz. Qoldaý taýyp, jobasyn jasap alsaq, qurylystyń ózi bes jylǵa sozylady, – dedi Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń atom-elektr ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Erbolat Qoıanbaev.
Onyń málimetinshe, Qazaqstanda bul jumysty oıdaǵydaı júzege asyratyn mamandar jetkilikti. Buǵan Kýrchatov qalasyndaǵy Ulttyq ıadrolyq ortalyǵynan mysal keltirdi.
Qazirgi tańda damyǵan birneshe memleket atomnan energııa óndirip otyr. Alaqandaı ǵana Chehııanyń ózinde – alty, Belgııada bes atom reaktory jumys istep tur. Sol sekildi tabıǵaty tórtkúl dúnıeni tamsandyryp otyrǵan Shveısarııada tórt birdeı reaktordan óndiriletin atom energııasyn paıdalanyp otyr. Mamandardyń mysal etip kórsetken álemdik kartaǵa zer salsaq, mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady.
– Elektr energııasy jaǵynan ózge memleketterge táýeldi bolmaýymyz úshin AES salynýy tıimdi. Máselen, osyǵan deıin kórshiles elden saǵatyna 426 mln kılovatt elektr energııasyn satyp alyp otyrdyq. Osyny ózimizde óndirýimiz kerek. Bizde tıisti zertteý reaktorlary jetkilikti, – dedi Energetıka mınıstrliginiń ókili Gúlmıra Mýrsalova.
Aıtqandaı, elimizde AES salý úshin eki oryn tańdalyp otyr. Ol týraly «Qazaqstan atom elektr stansasy» JShS dırektory Tımýr Jantıkın aıtyp bergen. Anyqtalǵandaı, AES salý úshin tórt memleketten tehnıkalyq-kommersııalyq usynys túsipti. Atap aıtsaq, Ońtústik Koreıa, Fransııa, Qytaı jáne Reseı elderiniń 6 vendory tájirıbesimen bólisýge ázir kórinedi. Eger halyqtyń talqylaýynan ótip, qoǵam bolyp qoldap jatsa, atom elektr stansalary Abaı oblysynyń Kýrchatov qalasyna jáne Almaty oblysynyń Úlken eldi mekeninde salynady. Sebebi bul aımaqtardyń geografııalyq ornalasý jaǵynan da áleýeti atom elektr stansasyn salýǵa qolaıly dep tapqan mamandar.
Qaýipsizdik úshin zamanaýı atom elektr stansalary eki tizbekti júıemen jumys isteıdi. Eki tizbek te bir-birinen gıdravlıkalyq túrde oqshaýlanǵan jáne tek jylý almastyrǵyshpen ózara baılanysady. Kontýrlardaǵy sý lastanyp ketpeýi úshin únemi baqylaýda bolady. Birinshi tizbek ıadrolyq reaktordy salqyndatýǵa jáne ondaǵy jylýdy tasymaldaýǵa arnalǵan. Ekinshi tizbek generatordyń rotoryn jumys istetip, birinshi tizbektiń jylýyn paıdalanady, sýdy býǵa aınaldyrady. Sodan soń ony týrbına qalaqtaryna beredi. Generatordyń rotory qozǵalǵan kezde elektr energııasy paıda bolady. Al kondensator týrbına býyn qaıtadan sýǵa aınaldyrý úshin qoldanylady. Balqash kóliniń sýy kondensatordy salqyndatý úshin ǵana qarastyrylǵan. Kondensatorlardy salqyndatýǵa arnalǵan sý tikeleı kólden emes, arnaıy toǵannan keledi. Sóıtip, halyqtyń áleýetin arttyrý úshin ári ekologııalyq tıimdi bolǵany úshin atomdy beıbit maqsatta qoldaný kózdelgen.
Árıne, jarııa talqylaý jıynynda el aýmaǵynda atom elektr stansalaryn salýǵa qarsylyq bildirip kelgen top ta boldy. Olardyń pikirinshe, qurylys jumystarynda sapa bolmasa, sońy úlken apatqa ákelýi múmkin. Dese de, atom, energetıka mamandary sheteldik tájirıbelerge súıenetindikterin jetkizdi.
Shyǵys Qazaqstan oblysy
