‒ Darhan Qadyrbaıuly, árbir qarjylyq daǵdarys ózimen birge syn-soqpaǵyn súıreı keledi. Onyń izi azamattardyń kirisiniń kemýinen, tóleý qabiletiniń tómendeýinen baıqalady. Bilýimizshe, Bank ombýdsmeniniń qyzmeti qaryz alýshy jeke tulǵaǵa kásibı kómek berýge, bank sharttaryndaǵy qarama-qaıshylyqtardy túzetýge baǵyttalǵan. Is júzinde bul tetik qanshalyqty tıimdi?
‒ Bank ombýdsmeni ınstıtýty 2011 jylǵy aqpanda «Bankter jáne bank qyzmeti týraly» zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdiń nátıjesinde paıda boldy. Osy arqyly memleket qaryz alýshylarǵa qarjy uıymdarymen kelispeýshilikterdi sheshýge kómektesetin táýelsiz oıynshyny engizip, oǵan birqatar ókilettik berdi. Ony qurýdyń shuǵyl qajettiligi ıpotekalyq nesıeleý salasyndaǵy kóptegen problemaǵa, atap aıtqanda nesıelerdi qaıtarý jaǵdaıyna baılanysty. Bank ombýdsmeni qyzmetiniń 12 jylynda ondaǵan myń azamatqa kásibı kómek kórsetildi, qaryz alý barysynda týyndaǵan túrli jaǵdaılar oń sheshimin tapty. Azamattardan túsip jatqan ótinishter Bank ombýdsmeni qyzmetiniń tıimdiligine, mańyzdylyǵyna dálel.
Búgingi tańda respýblıkamyzda qarjy qyzmetterin tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etýmen Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi, bank jáne saqtandyrý ombýdsmenderi, túrli quqyq qorǵaý jáne qoǵamdyq uıymdar aınalysady. Biraq Bank ombýdsmenine ıpotekalyq qaryzdardan týyndaıtyn daýlardy sotqa deıingi retteý quqyǵy zańdy túrde berilgen. Sondaı-aq onyń sheshimderi ekinshi deńgeıdegi bankter úshin mindetti. Bul rette Bank ombýdsmeniniń qyzmetteri tegin usynylatynyn atap ótkim keledi.
‒ Qarjylyq qyzmetti tutynýshylar banktermen qaryz sharttaryn jasasý kezinde taraptardyń teńsizdigine jıi shaǵymdanady. Bul bankter aldymen óz paıdasyn oılap, klıentteriniń quqyǵyn ekinshi orynǵa qoıatynyn bildire me?
‒ Bank ‒ tabys alý úshin qurylǵan kommersııalyq uıym. Kez kelgen bıznes sııaqty bankter de óz kapıtalyn, salymdaryn barynsha qorǵaýǵa tyrysady. Sonymen qatar taraptardyń biri qajet bolǵan kezde nesıe alýǵa erikti bolsa, ekinshi tarap ony belgili bir sharttarmen berýge daıyn. Biraq bul jerde qarjy uıymdary birjaqty áreket etip, qaryz alýshyny tuqyrta almaıdy. Olardyń qyzmetin retteıtin Azamattyq kodeks, «Bankter jáne bank qyzmeti týraly», «Mıkroqarjylyq qyzmet týraly» zańnamalar, Ulttyq banktiń, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń normatıvtik aktileri bar. Olar ár taraptyń quqyqtary men mindetterin retteıdi, qaryz sharttaryn jasasýdyń tártibin belgileıdi. Sondyqtan kelisimshart jasasý kezinde qaryz alýshynyń quqyqtaryna nuqsan keltiriledi deý – negizsiz. Al qaryz alýshylar sol qaryz shartynyń talaptaryn muqııat oqı ma, joq pa, másele – sonda.
‒ Bank ombýdsmeni bankpen kelissózderde qaryzdy óteý kestesin qaryz alýshy paıdasyna ózgertýge nemese shartty eki tarap úshin de qolaıly etýge qalaı kómektesedi? Bank ombýdsmeniniń sheshimderi qandaı mártebege ıe? Taraptardyń biri onyń sheshimimen kelispegen jaǵdaıda qaıta shaǵymdana ala ma?
‒ Bank ombýdsmenine qoıylatyn talaptarǵa toqtalsaq, ol qarjy ınstıtýttarynda tájirıbesi bar, ekonomıka, zań salalarynyń bilikti mamany bolýy shart. Iаǵnı bul qabiletter bank ombýdsmenine qarjy ınstıtýttarymen durys kelissózder jelisin qurýǵa múmkindik beredi. Taraptar arasyndaǵy túıtkil tólemder kestesin ózgertýge, kepilderge, qosalqy qaryz alýshyǵa, óteý esebine aqshalaı qarajatty ýaqtyly esepten shyǵarýǵa, paıyzdardy nemese aıyppul sanksııalaryn esepteýge qatysty bolýy múmkin. Ár aryzdanýshynyń óz tarıhy bar. Olardyń árqaısysynyń ótinishi jeke-dara qaralyp, sheshiledi. Bank ombýdsmeni ‒ qaryz alýshy men qarjy uıymdary arasyndaǵy daýlardy sotqa deıin qaraıtyn apellıasııalyq satynyń bir túri. Ol arqyly klıentter banktiń is-áreketine shaǵymdana alady. Bul rette Bank ombýdsmeni qaryz alýshy men qarjy uıymy arasyndaǵy tarazy sekildi eki taraptyń da múddesin qanaǵattandyratyn beıtarap, ádil sheshim izdeıdi. Naqty ótinishterdi qaraý barysynda onyń qyzmetine aralasýǵa jol berilmeıdi. Qaryz alýshy Bank ombýdsmeniniń sheshimimen kelisse, bankter men qarjy ınstıtýttary ony oryndaýǵa mindetti. Sondaı-aq bankter ombýdsmen sheshimin qaıta qaraýǵa sotqa shaǵymdanýǵa quqyly. 12 jylda Bank ombýdsmeni ınstıtýtynyń sheshimi eki ret qana qaıta qaraldy. Eki jaǵdaıda da sheshim ózgerissiz qaldy.
‒ Ipotekalyq qaryzdardy qaıta qarjylandyrý baǵdarlamasy qaryz alýshylardyń jalǵyz baspanasyn saqtaýǵa, qaryz júktemesin azaıtý men ıpotekalyq qaryz alýshylardyń valıýta baǵamdarynyń aýytqýyna táýeldiligin boldyrmaýǵa qanshalyqty yqpal etti? Osy ýaqytta jeke tulǵalardyń problemalyq turǵyn úı qaryzdary azaıdy ma?
‒ Qaıta qarjylandyrý baǵdarlamasy 2015 jyldyń sáýirinde iske qosylyp, 8 jyldan asa ýaqyt boıy sátti júzege asyrylyp keledi. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi jarııalaǵan statıstıkaǵa sáıkes 2004-2009 jyldary ıpotekalyq qaryz alǵandardyń jalǵyz turǵyn úıin saqtaýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamanyń birinshi bóligi sheńberinde bıyl 1 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha bankter 196,8 mlrd teńge somasyna 32,2 myń qaryzdy qaıta qarjylandyrdy. 2016 jylǵa deıin berilgen valıýtalyq ıpotekalyq qaryzdardy aıyrbastaýǵa, ıa qaıta qarjylandyrýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamanyń ekinshi bóligi sheńberinde bankter 137,1 mlrd teńge somasyna 14 myń valıýtalyq ıpotekalyq qaryzdardy aıyrbastaýdy, qaıta qarjylandyrýdy júrgizdi. Baǵdarlamanyń úshinshi bóligi sheńberinde bıylǵy 1 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha bankter halyqtyń áleýmettik álsiz toptaryna jatatyn 10,6 myń qaryz alýshyǵa 74,7 mlrd teńge somaǵa qosymsha qarjylyq qoldaý sharalaryn kórsetti.
Memleket ıpotekalyq qaryz alýshylarǵa kómek kórsetý úshin orasan zor jumys júrgizdi, qaryzdardy qaıta qarjylandyrý barysynda týyndaıtyn máseleler statıstıkasy negizinde baǵdarlamaǵa kóptegen ózgeris pen tolyqtyrý engizildi. Baǵdarlamanyń áserin Bank ombýdsmenine júginý statıstıkasynan da baıqaýǵa bolady. Eger baǵdarlamany iske qosýdyń alǵashqy kezeńderinde osy qujattyń, ony iske asyrýdyń sharttary týraly suraqtar men ótinishter kóptep aǵylsa, qazir olardyń sany aıtarlyqtaı azaıdy. Árıne, áli de birqatar másele bar. Degenmen baǵdarlama operatory, ıaǵnı Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi banktermen, qoǵamdyq birlestiktermen, qaryz alýshylarmen birlesip bul baǵyttaǵy jumysty jalǵastyryp jatyr.
‒ Memleket basshysy azamattardyń shaǵymdary ombýdsmenderdiń jáne arnaıy mandaty bar ýákilderdiń tikeleı qatysýymen sheshilýi qajettigine, ol úshin ókilettiler júıesi ózin tolyq aqtaýy tıistigine árdaıym nazar aýdaryp keledi. Ádiletti qoǵamnyń negizin quraıtyn bul bastamany júzege asyrýda nendeı oń ózgeristerdi atap óter edińiz?
‒ Qazaqstanda bank ombýdsmenimen qatar adam quqyqtary jónindegi ýákil, balalar quqyqtary jónindegi ýákil, saqtandyrý ombýdsmeni, bıznes ombýdsmeni sátti jumys istep jatyr. Sondaı-aq tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ýákil de paıda bolýy múmkin. Sońǵy úderisterge sáıkes qarjy naryǵy men bank ombýdsmeni ókilettikterin keńeıtý jaıy da talqylanbaq. О́ıtkeni qazirgi ýaqytta ol bankter úshin tek ıpotekalyq nesıeler boıynsha mindetti sheshimder qabyldaı alady.
Memleket ómirdiń barlyq salasynda azamattardy barynsha qorǵaýǵa mańyz berip otyr. Azamattardyń quqyqtary men múddeleri tıimdirek qorǵalatyn qoǵam ǵana neǵurlym ádil, jaýapty jáne ashyq bolmaq. Bul rette ombýdsmender ınstıtýty azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýda, múddeleri men bostandyqtaryn qamtamasyz etýde zor ról atqarady. Memlekettik organdar men mekemeler qyzmetiniń ashyqtyǵy halyqtyń senimin nyǵaıtady.
‒ Prezıdent óz Joldaýynda naqty sektorǵa beriletin nesıe azaıyp jatqanda bankter tutyný nesıesimen áýestenip ketkenin, bul azamattardyń shekten tys qaryzǵa batýyna ákep soqtyrǵanyn synǵa aldy. «Jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly» zań bul máseleni retteýge qanshalyqty áser etti? Ahýaldy túbegeıli túzeý úshin nendeı sharalar qabyldaý qajet?
‒ Nesıe rásimdeýde ár tarap osy nesıeni qaıtarýmen baılanysty ózine mindetteme alyp, qandaıda bir táýekelderdi qabyldaıdy. El turǵyndarynyń qarjylyq, quqyqtyq saýaty ashylmaı, barlyq jaýapkershilik pen quqyqtyq saldar eskerilmeı, problemalardyń sheshilýi ekitalaı. Sondyqtan aradaǵy qaıshylyqqa qarjylyq saýattylyq qana qalqan bola alady.
Azamattardyń júktemesin azaıtý úshin «Jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly» zań der kezinde qolǵa alynǵan qajetti qural bolǵany sózsiz. Degenmen atalǵan zań bolashaqta qaryz alýshy men qarjy uıymy úshin sabaq bolýǵa tıis. Qaryz alýshy úshin zańnyń birqatar teris saldary bar. Ony ómirde qoldaný qandaı nátıje beretinin ýaqyt kórsetedi.
‒ Áleýmettik shıelenister kóbine osy quqyqtyq saýatsyzdyq saldarynan týatyny belgili. О́ıtkeni kópshilik óz múddelerin qorǵaý, qoldanystaǵy quraldardy paıdalaný týraly bile bermeıdi. Sondaı-aq shalǵaı aımaqtarda aqparattyq resýrstar men zań kómegine qoljetimdilik shekteýli. Osy rette óńirlerde ombýdsmender ókildigi quryla ma?
‒ El turǵyndarynyń qarjylyq jáne quqyqtyq saýatyn kóterý memlekettiń aldyńǵy kezektegi mindeti bolýǵa tıis. Problemalyq qaryzdar az bolǵanyn qalasa, bank naryǵy da osyǵan áreketteskeni abzal. Qaryz alý men kelisimshart jasaýda qaryzdyń barlyq sharty, syıaqy mólsheri, artyq tólem jáne nesıeni qaıtarmaýdyń saldary kórsetilgen negizgi bettiń bolýy mindetti. Alaıda búgin sıfrlyq tehnologııalardyń damýymen nesıe alý bank qosymshasyndaǵy bir túımeni basý arqyly júzege asyrylady. Bul jaǵdaıda qaryz alýshyǵa táýekelderdi baǵalaý, sharttyń talaptarymen, óz quqyqtary men mindetterimen jete tanysý qıynǵa soǵady.
Qazirde Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi fingramota.kz jobasymen qarjylyq saýattylyqty arttyrý boıynsha aýqymdy jumys júrgizip jatyr. Onda túrli salalardyń mamandaryn tartýmen tikeleı efırler, kóshpeli dárister men jeke qabyldaýlar ótkiziledi. Paıdaly aqparattardy Bank ombýdsmeni saıtynyń qarjylyq saýattylyq bóliminen de tabýǵa bolady. Sonymen qatar Bank ombýdsmeni saıtynda naqty hat almasý rejiminde «Jivo Site» arqyly keńes alýǵa, ótinishti elektrondy poshta arqyly jiberýge bolady. Al Almaty qalasynyń turǵyndary jeke qabyldaýǵa jazyla alady. Búginde Bank ombýdsmeni qyzmeti búkil eldi qamtyp otyr. Sondaı-aq óńirlerde ókildikter ashý máselesi de qaralyp otyr.
Áńgimelesken –
Botagóz ÁBDIREIQYZY
«Egemen Qazaqstan»
