Orta dáliz (OD) retinde tanymal Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty (THKB) bizdiń elimizdi, Ázerbaıjandy, Grýzııany Qytaımen jáne Eýropamen baılanystyrady jáne Ortalyq Azııa men Kavkaz naryqtaryna shyǵarady. Keıingi geosaıası jaǵdaılar aıasynda bul dáliz 2022 jyly erekshe mańyzǵa ıe boldy. Eń aldymen, saýda baǵyttaryn ártaraptandyryp, Reseı aýmaǵy arqyly dálizderge táýeldilikti azaıtty. Degenmen júk jóneltýshiler bul baǵytty belsendi paıdalanyp, úlken kólemde júk tasymaldaı bastaǵanda, THKB múmkindiginiń shekteýli ekeni tez baıqaldy. Mysaly, Altynkól jáne Dostyq stansalary arqyly temirjol baǵyty boıynsha júk aǵynynyń múmkindikteri óz shyńyna jetti. Onyń jyldyq ótkizý qabileti 28 mln tonnany qurasa, osy jyly tasymaldaý kólemi 27 mln tonnaǵa jetedi dep kútilip otyr. Soǵan qaramastan shekaradan ótý, aýystyryp tıeý jáne úılestirý máseleleri tasymaldaýdyń óte úlken kidiristerine ákelip otyr. Máselen, statıstıka 2022 jyly Orta dáliz boıynsha konteınerlik tasymaldaý kólemi 2021 jylmen salystyrǵanda 33%-ǵa óskenin, biraq 2023 jyldyń 8 aıynda ol 2022 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 37%-ǵa qysqarǵanyn kórsetken.
Transkontınentaldy saýdada OD (orta dáliz) basymdyǵynyń tómen bolýy shekaralardy birneshe ret kesip ótýge, júk kóliginiń bir túrinen ekinshisine aýystyryp tıeýge jáne uıymdastyrý jumystarynyń tıimsizdigine baılanysty. THKB qazirde úılestirý men basqarýdyń nasharlyǵy, Kaspıı jáne Qara teńizderdegi porttardyń, sondaı-aq Kaspıı teńizi boıynsha teńiz tasymaldaryn paıdalaný tıimdiliginiń tómendigi, ótpeli temirjol ınfraqurylymynyń bolmaýy, ártúrli eldiń temirjol kóligi operatorlary ózara is-qımyl jasaıtyn shekaradan ótý pýnktterindegi kidirister, aqparattyq tehnologııalar salasynda taraptar qoldanatyn birkelki, ıntegrasııalanǵan zamanaýı sheshimderdiń joqtyǵy sekildi kóptegen problemany eńsere almaı otyr.
Orta dálizdiń mańyzdylyǵy men artyqshylyǵy ‒ onyń aımaqishilik saýda dálizi retinde bere alatyn paıdasynda bolsa kerek. Osy elder men Eýroodaq arasyndaǵy elaralyq saýdanyń 37%-ǵa jáne 28%-ǵa ósýin qosa alǵanda, Ázerbaıjan, Grýzııa, Qazaqstan, Eýropa arasyndaǵy saýdanyń keńeıýi ‒ suranystyń negizgi faktory sanalady. Aldaǵy 10 jylda dáliz kóp jaǵdaıda elder anyqtaǵan jáne kelisken ınvestısııalardyń qomaqty kólemin talap etedi (2022 jylǵy qarashada jol kartasyna qol qoıylǵan). Sonymen qatar qysqamerzimdi perspektıvada joǵary sapaly úılestirý, logıstıka jáne sıfrlyq tehnologııalardy engizý arqasynda tıimdilikti aıtarlyqtaı arttyrýǵa qol jetkizýge bolady.
Orta dáliz ‒ tek tranzıt qana emes, sonymen qatar THKB arqyly baılanysqan Qazaqstan, Grýzııa, Ázerbaıjan úshin saýda marshrýttary men qatynas múmkindikterin ártaraptandyrýǵa arnalǵan oryn. Sondyqtan sarapshylar 2030 jylǵa qaraı bul baǵyt boıynsha tasymaldaý kólemin úsh esege arttyrýǵa kómektesetin bes shartty usynyp otyr. Birinshiden, ony ekonomıkalyq dáliz retinde qarastyrý zor mańyzǵa ıe. Konteınerlik tasymaldar keńeıgen saıyn dálizde jańa qyzmetter, jergilikti kásiporyndar úshin múmkindikter paıda bolady. Elder osy úderisterge daıyn bolýy úshin jergilikti jáne ulttyq deńgeıde saıasat qabyldanýy zańdy. Ekinshiden, ártúrli port, temirjol men ákimshilik tarapynan qyzmetterdiń qazirgi bytyrańqylyǵyn joıý úshin biryńǵaı tarıfterdi, qyzmetterdi jáne qyzmet kórsetkishterin ázirleýdi qosa alǵanda, búkil dáliz boıynsha shoǵyrlandyrylǵan logıstıkalyq sheshimderdi qamtamasyz etetin biryńǵaı uıym qurý qajet. Úshinshiden, rásimderdi ońtaılandyrý jáne jeńildetý turǵysynan reformalaý qajettiligi seziledi. Tórtinshiden, ashyqtyqty arttyratyn jáne júkterdi jetkizý merzimin qysqartatyn sıfrlyq sheshimderdi engizý ózekti. Mysaly, naqty ýaqyt rejiminde júkterdi baqylaý múmkindigin qamtamasyz etý operasııalyq tıimdilikti arttyrady. Besinshiden, ınfraqurylymdy jetildirýdi jalǵastyryp, úsh el ınfraqurylymdyq jobalar boıynsha basymdyqtardy belgileıtin kelisimder jasaǵany jón. О́ıtkeni dálizdiń bir bóligi jumys istemese, búkil dálizdiń qozǵalysy toqtaıdy.
Dúnıejúzilik banktiń esepteýinshe, strategııalyq sheshimderdi júzege asyrý jergilikti jáne aımaqtyq ekonomıkanyń damýyna áser etip, jumys oryndaryn qurý, kómekshi salalarǵa suranysty yntalandyrý jáne bıznesti tartý arqyly halyqtyń keń tobyna paıda ákeledi.
