Túnjeliniń tarıhı qulpytastary

Túrkııanyń Túnjeli provın­sııa­syndaǵy qulpytastar Ana­do­lyǵa Túrkistannan kóship bar­ǵan túrki rýlarynyń dúnıe­tany­my men mádenıetin pash etip tur. Provınsııanyń ártúrli aımaǵynda búginge deıin jetken tarıhı qulpytastarda mádenı dástúrlerdiń sabaq­tastyǵy baı­qa­lady. Aımaqtaǵy qoshqar tá­rizdi qulpytastar Aqqoıly (Aq­qoıly nemese Aqqoıynly mem­le­keti – Anadolynyń shyǵysy men Iran­nyń batysynda 1378-1508 jyldary ómir súrgen memleket) dáýirin aıǵaqtaıdy.

Túnjeli aımaǵyndaǵy eski beıitter bıik jerler men tóbe­ler­de ornalasqan. Qabir tas­ta­rynan dinı-mıfologııalyq elementtermen qatar dástúrli ádet-ǵuryptardy da kórýge bolady. Qoshqar, qoı qulpytastary aıaq­tarynda tik turǵyzyl­ǵan. Qarapaıym ǵana jasalǵan mú­sin­­­derdiń keıbirinde túrki­ler­diń dombyraǵa uqsas mýzyka aspaby baǵlama, qylysh, pyshaq, qalqan, qanjar, toqyma quraldary, káýap pisiretin sha­nyshqy sııaqty buıymdardyń bederli fıgýralary, sondaı-aq ártúrli janýar men ósimdiktiń beıneleri keńinen qoldanylǵan. Bul sýretter tek sándik fıgýra ǵana emes, sol jerde jatqan adamnyń jynysyn, áleýmettik jaǵdaıyn jáne mamandyǵyn kórsetedi. Qylysh, qalqan, at, jebe, qoshqar, myl­tyq, pyshaq sııaqty pishinder beıit ıesiniń er ekenin, onyń erligin kórsetedi. Sham, tarazy, t.b. zattar dinı qyzmetkerlerdiń qulpytastarynda beınelengen. Ine, tutqa, monshaq sııaqty fıgýralar áıelderge tıesili qulpytastarda qashalǵan. Qumy­ra men naýa sııaqty fıgýralar – jomarttyqtyń kórinisi.

Tarıhı qulpytastar Tún­jeli­niń Uzundal, Eldegen, Gelınchık, Mazgırt-Kale, Kaıabaǵy, Chalyózú, Púlúmúr, Salqymózú, Bos­tanly, Obajyk aýdandarynda ornalasqan. Mysaly, bir ǵana Púlúmúr aýda­nyndaǵy Saǵ­lam­tash aýly zıratynda 11 qoshqar músini bar. Zertteýler kórsetkendeı, bul qulpytastar budan 300-500 jyl buryn jasalǵan. Salmaǵy 200-300 kg bolatyn músinder qabirdiń shetine qoıylǵan. Eski qabir tastary tirkelgen jáne qorǵaýǵa alynǵan.

Túnjelidegi qoshqar men qoı mú­­sinderi Kóktúrkiler kezeńine tán Mońǵolııadaǵy qaǵan­dyq ke­shen­­derinen ta­byl­­ǵan qoshqar músin­derin eske túsiredi. Bul uq­sastyq Altaı­dan Anadolyǵa de­ıin­ sozylyp jatqan birtutas Túr­ki órkenıetiniń aınymas bir dále­lin­deı bolyp, óz zert­teý­shi­lerin kú­tip­ jatyr.

Nurjanat ÁMETBEK,

PhD, halyqaralyq qatynas mamany