Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Elimizde alıment tóleýden jaltarǵan 6 myń boryshker jaýapqa tartylǵan. Aıtalyq, búginde prokýratýra organdary alımentterdi óndirip alý máselesine erekshe nazar aýdarady. Sondaı-aq úılestirý sharalarymen sot oryndaýshylary, polısııa, ákimdikter jáne basqa da ýákiletti organdardyń kelisilgen is-qımyldaryn qamtamasyz etedi. Osy baǵytta eki jyl ishinde prokýratýra 236 májilis, alqa jáne úılestirý keńesin ótkizgen. Quzyrly organ mamandarynyń aıtýynsha, alımentti tólemeýdiń negizgi sebebi – boryshkerlerdiń jumysqa ornalaspaýy men turaqty tabystyń bolmaýy. Sondyqtan jaǵdaıdy sheshý úshin turaqty tabysy joq boryshker ata-analardy jumyspen qamtýǵa kóńil bólingen. Bıyl da kásipkerlerdi tarta otyryp 200-ge jýyq bos oryndar jármeńkesi uıymdastyryldy. Budan basqa, jumyspen qamtý organdarynda 20 myń jumyssyz boryshker esepke alynsa, onyń 9,5 myńy jumysqa ornalasqan. Sonymen birge aksııa, reıd, áleýmettik rolık, bılbordtardy taratý sekildi 500-den asa túrli yntalandyrý sharasy ótkizildi.
Balasynyń aqysyn tóleýge áleýmettik jaǵdaıy kótermeı júrgenderden bólek, tabysyn jasyryp, qashyp júrgen jaýapsyz ata-analardyń da bary ras. Máselen, jaýapty organdar alıment óndirýden jaltarǵan osyndaı 6 myńǵa jýyq boryshkerdi ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilikke tartypty. Sondaı-aq 700 qadaǵalaý aktisi boıynsha 825 jeke sot oryndaýshysyna tártiptik jaza berilgen. Júıeli jáne keshendi sharalar qabyldaýdyń nátıjesinde problemalyq is júrgizýlerdiń sany úshten birge deıin qysqarǵan. Osylaısha, 140 myń balanyń paıdasyna 23 mlrd teńge qaryzy ótelip, boryshkerlerden 322 múlik óndirip alýshylarǵa berildi. Degenmen bala aldyndaǵy qaryz áli de 22 mlrd teńgeni qurap otyr.
«Neke jáne otbasy týraly» zańnyń 138-baby árbir ata-anany kámeletke tolmaǵan balalaryn kútip-baǵýǵa mindetteıdi. Qujattyń 60-babynda ár balanyń otbasynda ómir súrýge jáne tárbıelenýge, ata-analarynyń qamqorlyǵynda bolýǵa quqyǵy bar ekeni taıǵa tańǵa basqandaı kórsetilgen. Onyń ishinde balasynyń múddesin qamtamasyz etip, jan-jaqty ósip-jetilýine ata-anasy múmkindik jasaýǵa tıis. Áıtkenmen otbasy, urpaq aldyndaǵy jaýapkershilik degenge júrdim-bardym qaraıtyndardyń qýlyǵyna quryq baılaý qıyn bolyp tur. Jeke sot oryndaýshylary respýblıkalyq palatasynyń málimetinshe, balalarynyń nesibesin berýden jaltarýshylardyń sany ósip keledi eken. Eń soraqysy, perzenti aldyndaǵy paryzyn ótemeý úshin jalaqysyn jasyryp, endi biri balasynan bas tartyp, jaýapkershilikten attap ótýge asyǵady.
Ádilet mınıstrliginiń málimetinshe, elimizde 80 myńnan asa alıment alýshynyń kóbi – áıelder. Onyń biri, on jyl buryn kúıeýimen zańdy túrde ajyrasqan astanalyq turǵyn Ulbosyn Omarova balasynyń qarjylyq shyǵyndaryn jalǵyz ózi jabýǵa májbúr. Sebebi ulynyń ákesi alıment tólegisi joq ekenin aıtqan ol: «Burynǵy kúıeýimnen 2014 jyldan 2021 jylǵa deıin alıment óndirip alý úshin qýdalap kórdim. Zań bar bolǵanymen, bizdegi qujat qaryzdy ótetýge kelgende qaýqarly emes. О́ıtkeni jeke kásippen aınalysatyn burynǵy kúıeýim qujatta ózin jaǵdaıy joq etip kórsetse jetip jatyr. Sharýashylyq qojaıyny – qaıyn atamnyń kúıeýimniń jaǵdaıy joq ekenin, alatyn jalaqysy mardymsyz ekenin jazyp, qol qoıǵan qaǵazy qaryzdy qaıtartýǵa kedergi keltirip otyr. Osylaısha, balamnyń ákesiniń qujatta qarapaıym malshy bolyp isteıtini jáne aılyǵy shaılyqqa jetpeıtini kórsetilgen. Turǵylyqty jerdegi sot oryndaýshylary onyń turmys jaǵdaıy jaqsy ekenin bilse de, alıment óndirtip berýge shamasy kelmeıdi», deıdi.
Almaty oblysynyń turǵyny Mereılim Qonysbaeva da sot pen sot oryndaýshylarynyń tabaldyryǵyn tozdyryp 16 jyl boıy júgirgenimen, burynǵy kúıeýi týǵan qyzyna bir tıyn tólemegen. Alıment óndirtý úshin ákimdiktiń de esigin kúzetip, sot oryndaýshylarynyń sońynan qýǵanymen, aı saıynǵy aılyǵyn esepteý múmkin emes eken. Qyzy bir jasqa tolmaı alıment óndirtý týraly sotqa jazǵan talap-aryzy sol boıy oryndalmaǵan Mereılim de jalaqysyn jasyryp, «jumyssyzdardyń» qataryn toltyryp júrgen burynǵy kúıeýinen kúderin úzgen.
Shyndyǵy sol, balasynyń nesibesin bergisi kelmeıtinderdiń qıturqylyǵy kóp. Sondyqtan prokýratýra organdary boryshkerlerdiń esepke alynbaǵan jáne jańa kiris kózderin anyqtaý úshin jańa tásilder men algorıtmder ázirleýdi qolǵa alǵan. Endigi jerde «Iаndeks», «inDriver», «DiDi», «Uber» sekildi taksı qyzmetindegi mobıldi qosymshalary, býkmekerlik keńselerdegi stavkalary men elektrondyq ámııandaryndaǵy kiris kózine de tekseris jasalady. Al bul sot oryndaýshylarynyń da jumysyn jeńildetip beredi. Olar boryshkerlerdiń osyndaı tabystary týraly málimetterdi prokýrordyń sanksııasy arqyly alady eken. Mysaly, Qaraǵandy oblysynda prokýrorlar elektrondyq ámııandarǵa aqshasyn jasyrǵan 86 boryshkerdi anyqtady. Qazirdiń ózinde zańnamalyq túzetýler engizý týraly usynystar Ádilet mınıstrligi jáne Parlament depýtattaryna jiberilgen. Prokýratýra organdary alımentterdi óndirip alý jáne balalardyń quqyqtaryn saqtaý máselelerin turaqty baqylaýyna alyp otyr. Qashqyn ata-analardyń kiristerinen óndirip alýǵa múmkindik beretin júıe jemisin berse, jumyssyzdyqty syltaýratyp, jalaqy kólemin jasyryp, jıǵan-tergenin týysynyń atyna tirkep qoıatyndardyń aıaǵyna tusaý salynar kún alys emes.
