Jetisýda orys pen uıǵyrdan bólek, dástúri erekshe koreı etnosy basym. Jalpy sany – 9551-di quraıdy. Jer jánnatyna qonystanǵan káristerdiń munda kelgenine júz jyldan asqan. Árıne, az ýaqyt emes. Sonaý XX ǵasyrdyń basyndaǵy zobalań kezinde osy topyraqqa tabany tıgen ata-babasy alysqa uzamaı, jergilikti jurtpen tatý-tátti ǵumyr keshedi. Táýelsizdik alǵan jyldardan keıin qoǵamdyq jumystarǵa belsene aralasyp, elimizdegi ultaralyq tatýlyqty nyǵaıtýǵa óz úlesin qosady.
Negizinde óńirdegi áýelgi etnomádenı ortalyqtar ótken ǵasyrdyń 80-90 jyldarynda irge qalaıdy. Sóıtip, Assambleıanyń protatıpi retinde Jetisý halqy assosıasııasy atty birlestik qurylady. Budan keıin kóp uzamaı oblystaǵy barlyq etnomádenı ortalyq Assambleıanyń quramdas bóligine aınalady. Búginde olardyń sany 40-tan asady. Mundaǵy QHA hatshylyǵy oblys ákimdiginiń bólimi bolǵanymen, Assambleıanyń jumysyn qamtamasyz etý úshin 2008 jyldan beri «Dostyq úıi – qoǵamdyq kelisim ortalyǵy» jumys atqaryp keledi. Sol aıaýly shańyraq 15 jyldyń belesinde san alýan etnos ókilderiniń tilin taýyp, qazaq halqynyń baýyrmal qasıetin álemge máshhúr etýde. Muny úshtóbelik Edýard Kım de jasyrmaıdy.
«Toqsanynshy jyldardyń basynda mundaǵy týystarymyz Koreı mádenı ortalyǵyn ashty. Sol tusta Taldyqorǵan oblysy endi aıaqqa turyp kele jatqan edi. Arnaıy quryltaı ótip, onyń jetekshisi bolyp Valentına In saılandy. Koreıler kóp qonystanǵan Taldyqorǵan, Tekeli qalalarymen Qaratal, Kóksý aýdanynda atalǵan ortalyqtyń bólimsheleri ashylyp, jergilikti jerlerde ultaralyq tatýlyqty damytý maqsatynda óz jumystaryn bastady. Maqsatymyz elimizdegi ultaralyq tatýlyqty nyǵaıtý boldy», deıdi Edýard Kım.
Onyń aıtýynsha, mádenı uıym halyqaralyq baılanystardy damytýda erekshe ról atqarǵan. Oǵan dálel jyl saıyn Ońtústik Koreıa eliniń bilikti medısına mamandary Taldyqorǵanǵa kelip, dárigerlerge keńes beredi. Osy kúnge deıin júzdegen operasııa jasap, qarapaıym halyqty medısınalyq tekserýden ótkizip keledi. Álemniń úzdik emdeý ortalyqtarynyń bizdiń elge kelýi ejelgi baýyrmashyldyǵymyzdyń nátıjesi. Jetisý jerin ekinshi atamekeni sanaıtyn Hıonde gospıtali dárigerleri bıyl 33 operasııa jasaǵan.
«30-jyldary Qazaqstanǵa jer aýdarylyp kelgen koreı halqyna ashtyq kezinde qazaqtar úlken kómek kórsetti. Qazaqtarǵa alǵys bildirý, eki el arasyndaǵy dostyqty nyǵaıtý úshin biz jyl saıyn kelip, dárigerlermen tájirıbe almasyp, tegin tekserýler men operasııalar jasaımyz», dedi gospıtal dırektory Kım Bý Sop.
Erkindikke qol jetkizgennen keıin jas memleketimiz biraz ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa tap boldy. Áýeli aýyl sharýalyǵy salasyn ilgeriletý mańyzdy edi. Osy rette koreıler egin egýde bilek sybana kiristi. Kúrish, arpa daqyldaryn ekken olar jetisýlyqtardy eginshilikke qyzyqtyrdy.
1995 jyly Koreı mádenı ortalyǵynyń taǵy úlken jıyny ótedi. Bul basqosýdaǵy basty jańalyǵy – sol tustaǵy Almaty oblysyndaǵy koreı ortalyǵynyń respýblıkalyq «Qazaqstan koreıleri» qaýymdastyǵyna birikkeni. Sonyń aıasynda koreıler tili men tól mádenıetin damytýǵa kúsh saldy. Munyń jemisi retinde ómirge «Achımnoýl» ansambli keldi. Ansambl jaıynda sóz qaýzaǵanda Tatıana Nam birden eske túsedi. Nege deseńiz, ol Jetisý jerinde ǵana emes, búkil respýblıkaǵa koreı ónerin pash etti. Eki el arasyndaǵy mádenı baılanysty nyǵaıtty. Tipti el ishindegi talaı festıvalda top jaryp, álemdik sahnalarda óner kórsetýge múmkindik aldy.
«Achımnoýl» ansambli Tegý, Pýssan, Boratola, Seýl, Phenıan, Sýanbo, Máskeý, Krasnoıarsk, Tashkent, Dýshanbe, Berlın syndy dúnıe júziniń iri qalalarynda óner kórsetip, koreı halqynyń mádenıetin nasıhattady. Kezinde KSRO men KHDR arasyndaǵy dostyqty nasıhattap, Phenıan qalasynda óner kórsetken el osylar. Al sońǵy ret 2010 jyly Almaty oblysynyń Ońtústik Koreıa memleketindegi kúnderi aıasynda Sývon qalasynda óner kórsetip, meımandos qazaq halqynyń ózge ult ókilderiniń óneri men mádenıetin dáripteýge barynsha jaǵdaı jasap otyrǵanyn «Achımnoýl» ansambliniń ónerpazdary óz ónerlerimen dáleldep qaıtqan edi», deıdi Koreı mádenı ortalyǵynyń ókili Anatolıı Son.
Mine, jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt sheńberinde dańqty óner ujymy qos eldiń rýhanı kelbetine ár berip keledi. Tili men dini bólek bolsa da bir shańyraq astynda emin-erkin máýeli mádenıettiń juldyzyna aınalyp otyr.
«Qazaqstan – Koreıa qoǵamdyq dostyǵy» aımaqtyq qoǵamdyq birlestigi qurylǵannan keıin jergilikti koreıler qazaqtyń salt-dástúrine qanyqty. Sol uıymnyń bastamasymen jyl saıyn Koreı mádenıeti kúnderin uıymdastyryp, koreı halqynyń salt-dástúri keńinen nasıhattaldy. Tipti óńir kóleminde poezııa keshteri shamyn jaqty. Qyzyǵy sol, rýhanı sharada qazaq, koreı, orys, uıǵyr, dúngen, ýkraın, grek tilderinde óleńder oqylyp, tyńdarmandardyń qulaq quryshyn qandyrdy.
Búginde Qaratal aýdanyna qarasty Úshtóbe qalasyndaǵy R.Qoshqarbaev atyndaǵy orta mektepte koreı etnosynyń synyby jasaqtalǵan. Mundaǵy tarıhı estelikter Qazaqstan jerine koreılerdiń qalaı kelgeni jaıynda syr shertedi. Jetisýlyq koreıler jastardyń oı-sanasyna koreı halqynyń tarıhyn, basynan ótkergen zobalańyn, qýǵyn-súrgin jyldary qazaq halqy jer aýdarylǵan koreılerdi qalaı qarsy alǵanyn sińirýde.
Jergilikti koreıler júregi myńǵa ortaq qazaq halqynyń dospeıil nıetine dán rıza. Osy kúni ultqa bólinbeı, bir týdyń astynda mamyrajaı ǵumyr keshýde. Tipti qazaq otbasymen qudandaly bolyp jatqandary qanshama? Qazaq tilin jetik biletin koreı balalary joǵary oqý oryndaryna qazaq tili men ádebıeti pániniń mamany retinde túsip, úzdik bitirip, qazir mektepte sabaq berip te júr.
2012 jyly Qazaqstandaǵy koreı qaýymdastyǵy koreılerdiń qazaq jerine jappaı deportasııalanǵanyna 75 jyl tolýyna oraı Qaratal aýdanyna qarasty Bestóbe aýylynda qazaq halqyna alǵys retinde «Qazaq halqyna myń alǵys» eskertkishin ornatqan edi. Osy arqyly elimizdegi koreıler memlekettiń negizin quraýshy qazaq ultyna osylaısha iltıpatyn jetkizgen. Baıtaq qazaq dalasy kimge de bolsa qushaǵy ashyq, kóńili darııa. Muny Jetisýdaǵy myńdaǵan etnos ókili moıyndaıdy.
Jetisý oblysy
