Ata (Esse)

Esim atam el ishinde bedeldi boldy. Nege deseńiz, ol kisi alalamady, basy artyq sóz aıtpady, oǵash minezben kózge túspedi. Atam týraly jaqsy sózderdi bala kezimnen jıi estip óstim, olar – sanamdaǵy arhetıpter. Búginde jurt aýzyndaǵy atam týraly estelik sózderdi saralap otyrsam, ol kisiniń rasynda óz ortasynda tulǵalyq, aqsaqaldyq dárejege jetkeni anyq eken.

Ol kisi: «Adamnyń minin betine bas­pa», dep otyratyn. Osyndaı minez baılyǵy ózim ustaz sanaıtyn akademık Zeınolla Qabdolovqa da tán edi. Zaman jeli qoıynnan da, qonyshtan da soqqanda bir aǵaıyndar Zekeńniń ústinen joǵarǵy jaqqa «domalaq qaǵazdar» jiberip, onyń ábden mazasyn alǵan eken, keıin osy jaǵdaı sóz bolǵanda marqum Zekeń:

– Qaıtesińder ony aıta berip, ondaılardy aıaý kerek, – dep kelte qaıyryp tastaǵany esimde.

Aýyl, el ishi bolǵan soń, áńgime-aıan, jel sózder bolmaı turmaıdy, keıde sondaılardyń bir «qapshyǵyn» býyp-túıip jınap atamnyń aldyna ákep, «qap aýzyn» sheship, ishinen neshe túrlilerdi shyǵarǵysy kelgen aǵaıynǵa:

– Qaraǵym, sóz terip qaıtesiń, kimniń bolsyn jaýap berer jeri bar emes pe, adamnyń adamǵa sot qurǵany durys bolmas, – dep tıyp tastaǵany esimde.

Atam zamandastarymen birge birinshi jahandyq soǵysqa qoldaryna kúrek, qaıla alyp qatysty. Mınskiniń túbinde qara jumysta (okop qazýda) boldy. Sonda júrip Álıhan Bókeıhanmen júzdesip, suhbattasty. Osy kezdesýdi atam erekshe leppen aıtatyn. Bala kezimizde bizge «tóre degen jaý» degendi ábden sanamyzǵa shegelep tastaǵandyqtan, atamnyń áńgimesine tiksinip qalatynmyn. Jany shýaq, meıi­rim­di meniń súıikti atamnyń aýzynan ma­ǵan­ túrpideı tıetin «Álıhan tóre» degen sóz shyǵatynyna tańǵalatynmyn. Tarıh páni muǵaliminen osy bir tóre týraly suraýǵa talaı oqtaldym, suramadym, atama degen súıispenshiligime kúdik túse me degen ishteı qaýpim bolsa kerek.

* * *

Atamnyń adamdardy alala­maı­ty­ny­nyń talaı kýási boldym. Ol shejireshil edi, biraq, onyń shejiresi adamdardy bir-birinen alystatpaı, kerisinshe, týystyryp, túptiń túbinde «qarǵa tamyrly qazaq» degenge bastap ákeletin. Bul shejire mádenıeti. Sirá, meniń «bar qazaq – bir qazaq» dep júrgenim, osy otbasyndaǵy qalyptasqan shejire mádenıetinen ósip-ónse kerek.

Atamnan taǵy bir qalǵan sóz «qaraq­ta­rym, nege qazaqsha sóılemeı­siń­der», deıtin. Men tańǵalatynmyn, bári qazaqsha, biraq ol:

– Bul qazaq tili emes, – dep til tazalyǵyn ári sóz mánisin bura sóılegenderge kóńili tolmaıtyn. Ol kisi sózdiń ulaǵaty, sózdiń máıegi bolady dep otyratyn. Bala bolyp kóp sózderine mán bermedim, tipten uǵyna almadym, biraq «sóz ulaǵaty» degen esimde qalypty.

Birinshiden, bul ǵylymı leksıkadaǵy, sirá, sóz semantıkasyna qatysty másele, ekinshiden, sózdiń obrazdylyǵyna, úshinshiden, «dóń astynan» tuspaldap sóıleý tásiline qatysty bolsa kerek.

Atam áıel zatynyń «tiline» jetik edi. Áldenege qınalyp kelgen kelinderiniń atamnyń keńesinen keıin rıza bolyp tarqasqandaryn talaı kórdim. Ne aıtty, tolyq bile bermeımin, áıteýir otbasyn saqtaýdy úlgili is degenine kúdigim joq. Ol kelinderdi madaqtap, qolpashtap otyrǵandy unatatyn.

Úıge tipten bir kelgen adam bolsa da:

– Qaraǵym, úıdegi kelin táýir bala eken, – deıtin.

Ol:

– Aqsaqal, kelinińizdi kórgen joqsyz ǵoı, – dese:

– Kórip qajeti joq, men ózińdi kórip turmyn ǵoı, kelinniń jaqsylyǵyn senen ańǵarýdamyn, – deýshi edi bııazy minezine túsip.

Kelgen qonaq dán razy bolatyn. Bylaı qaraǵanda sál nárse sekildi, istiń astaryna úńilsek, uıysqan otbasynyń kórinisi shynynda da túzde júrgen er adamnyń tula boıynan, kıim-kıisinen ańǵarylmaı ma?

Taǵy birde ol kisiniń áıel jaqsyny da, jamandy da kóbinese kúıeýinen alady, sodan ony balalaryna úlestirip beredi, sonda keı balaǵa jaqsylyqtar, qaısybirine keleńsizdikter «egilip» ketpek, sodan keıin bir ata, bir anadan qalaısha bulaı boldy dep jatamyz degeni esimde qalypty.

Men ár adamdy da ot demekpin. Otsyz adam joq. Ot azaısa adam qartaıady, ot sónse adam tirlikten qalady. Tárbıe degen adam boıyndaǵy otty óshirip almaý nemese shamadan tys órshitip almaý, ekeýi de qaýipti. Ottyń ot qalpynda janýyn men adamshylyq órisi deımin. Ot lapyldap ketkende ekstremıster, terrorıster, revolıýsıonerler, soǵysqumarlar ósip shyqpaq. Grek mıfologııasyndaǵy qudaılardyń otty adamdarǵa bermegendiginiń mánisi de osy bolsa kerek. Qudaılar bermegen otty urlap alǵan Prometeı beınesi revolıýsıonerlerdiń sımvoly bolǵany da kóp máseleni ańǵartady. Qazaq dúnıe­tany­myn­da sabyr degen uǵym bar. Sabyrly bolý – aqyldylyqtyń, zııalylyqtyń belgisi. Parasatty adam sabyrly bolady. Atamda minez sabyrlyǵy mol edi.

* * *

Bizdiń aldymyzdaǵy úlkenderdiń deni ótirik aıtty, bizdi aldady, sanamyzdy jalǵan ilimmen ýlady, eki júzdi boldy, al, Esim atamnyń atalary ondaı iske barmaǵan syńaıly, olardyń tabıǵaty bólek, senimi, dini taza, ata-baba ósıetterine adal boldy, olar jastardy jalǵandyqqa, ótirikke úıretip, sanalaryn ýlamady. Bizdiń urpaq, qazaq bolǵanymyzdy «kiná» etip taqqan zamanda ǵumyr keshti. Baı – nadan, bı – aldaýshy, qazaq bolyp ǵumyr keshý artta qalýshylyq, qazaq mektebinde bilim alý – saýatsyzdyq, alda – «jarqyn bolashaq kommýnızm». Munyń bári bizdiń tabıǵatymyzdy, boıymyzdaǵy otymyzdy buzdy, rásýa etti. Sol shuńqyrdan endi-endi shyǵyp kelemiz.

О́tirigi mol qoǵamda sabyr degen óz maǵynasyn joıyp alady eken. Mundaǵy sabyr degen aıtqanǵa kón, aıdaýǵa júr degen – quldyq sana shyrmaýy. Tózimdilik durys shyǵar, biraq nege bolsyn tózý, ol – tulǵanyń erkinen aıyrylǵany, adamnyń «meniniń» joıylǵany. Keńes zamany bizdi osylaı tárbıelep, boıymyzdaǵy otymyzdy «muz-senim» kommýnızmge aparyp óshirdi.

Hakim Abaıdyń qaıǵy shyǵar ilimnen deıtini osy. Ilim degen shaıtandyq, al shaıtanda sabyr bar dep kim aıtty?

* * *

Atam «ısi qazaq» degen sózdi jıi aıtýshy edi, sonda oılaıtynmyn, qazaqtan ózge ıis shyǵyp tura ma dep. Ras, qazaqtyń ózine tán «ısi» baryna kóp keıin ǵylymı izdenister arqyly jetip, ony ǵylymda «mentalıtet», «dil» dep aıtyp, jazyp júr. Teginde, ol kisi «ısi qazaqtardy» ǵana emes, kúlli ózi kórip, bilip júrgen adam balasyn teń sanaıtyn. О́tken ǵasyrdyń qyrqynshy jyldary alapat soǵys bastaldy. Fashıstermen soǵys maıdanyna atamnyń tórt uly: ákem, inileri Jálel, Qaný, Ádııat aralasty. Úlken uly aqyn jandy, sýretshi Sátjan «halyq jaýy» bolyp túrmede qaıtys boldy. Elde qatyn-qalash, buǵanalary bekimegen bala-shaǵa shýyldap qaldy. Kúnde maıdannan «qara qaǵaz» kelip, jurt azan-qazan, sonymen birge qaı maıdannan bir kem emes ujymshar tirligi. Turmys degen áıteýir ólmestiń kúni, ashtyq, jalańashtyq degender órt bolyp turǵan kez. Onyń ústine bir artyq aýyz sóz bolsa, sen «halyq jaýy» bolyp «ıt jekkenge» kete barǵanyń. Bir ýys bıdaı urlaǵannyń kúni 15 jylǵa sottalý. Hal osylaı, biraq kún kórý, ómir súrý, bolashaqtan kúder úzbeý kerek. Barǵa táýbe etkennen ózge amal joq. Osyndaı jaǵdaıda Lebıaji aýdanynyń keıbir eldi mekenderine Kavkazdan cheshenderdi jáne Edil boıynan nemisterdi tasyp ákele bastady. Ol kezde ómirde joqpyn, estige­nimdi aıtamyn. Kúnderdiń bir kúni Jal­tyr kóli jaǵalaýynda otyrǵan shaǵyn aýylǵa ujymshar jumysyna salý úshin eki-úsh cheshen otbasy ákelgen, olar ja­dap-júdegen, ash, atam olarmen aman­dasýǵa baryp, halderin kórip, basqarmaǵa:

– Qaraǵym, mynalardy men úıime alyp ketip eki-úsh kún tamaqtandyraıyn, musylmandar eken, – dese, basqarma:

– Eseke, bul jaýlar, nemisterge satyl­ǵan, bularǵa aıaýshylyq bolmasyn degen nusqaý bar, – dep qamshysymen joǵarǵy jaq­ty kórsetedi. Atam aıtqanynan qaıt­paı:

– Qaraǵym, óziń qamshymen kórsetip turǵan joǵarǵy jaǵyń, bir Alla. Bárimiz Alla Taǵala aldynda teńbiz, bular musyl­man­dar, sózimdi tyńda, – deıdi.

Úsh-tórt kún erkindikte cheshender táp-táýir bolyp, esterin jıyp alsa kerek. Bul meniń estigenim, al endi kórgenimdi aıtaıyn.

Jaltyr kóli jaǵalaýynda otyrmyz, mektep jasyna ilikpegen kezim, úıge saý etip bir top cheshen túse qaldy, ishinde jıi qatynasyp júretin qazaqsha sýdaı cheshen bar, qalǵandary qazaqsha túsinbeıdi, maǵan áser etkeni keń qalpaqtary.

– Aqsaqal, myna kisiler Kavkazdan bizdiń turmysymyzdy kórgeli arnaıy kelgender, qadirli adamdar, olar sizdiń aýyr jyldary bizdi panalatqanyńyzdy estip, rahmet aıtýǵa jáne Kavkazǵa qonaq bolyp qaıtýǵa shaqyra kelip otyr, – dedi.

Kelgender ras, ras degendeı bastaryn ızesti. Atam:

– Meımandar qonaq bolsyn, seniń qonaǵyń bolsa, meniń qonaǵym, aıt, kisi kútý musylmandyq, men bar bolǵany paryzymdy oryndadym, – dedi.

Tanys cheshen aýdaryp jatyr, analar óz tilderinde shýlasyp ketti. Atam:

– Qudaı qalasa, baram Kavkazǵa, biraq keıinirek, – dedi.

Araǵa bir-eki jyl ótip, taǵy da Kavkaz­ǵa­ baryp qaıtýǵa shaqyryp cheshender kel­di. Qazaqtyń ana-myna jaǵdaıy bitýshi me edi, jol túspedi.

Edil boıynan shubyryp nemister keldi. Kórgenim joq, estýim, aýyr halde­ jet­kenge uqsaıdy. Soǵystyń naǵyz qyz­ǵan kezi. El ishin «qara qaǵaz» jaılap ket­ken. Nemis dese soǵys, nemis dese fashıst bolyp, yza-ashý betke shyǵyp turǵan mez­gil. Atam kelgen nemisterdi aralap júrip, áb­den dińkeleri quryǵan eki-úsh balaly otbasyn úıine alǵan. Kórshi-qolańdar:

– Esim, munyń ne, fashısterdi asyrap, – dep shý shyǵarǵanda:

– Bular fashıster emes, adam balasy ǵoı, bul beıbaqtardyń soǵysqa qandaı qatysy bar, – dep kónbepti.

Sonda atanyń kishi balasy Ádııattan «qara qaǵaz» kelgen kez bolatyn. Oılaı­myn, meniń atam aqyldy emes, kemeńger bolǵan adam. Áıtpegende, cheshender sııaq­ty nemister musylman da emes, tili, dini bólek, biraq adam balasy dep, olardy atam týys kórip qabyldaǵan. Bul beıbit, mamyrajaı zamanda aıtarǵa jeńil sóz. Taǵy da oılaımyn, «adamzattyń bárin súı, baýyrym dep», degen hakim Abaıǵa bar ǵylymı izdenisimdi arnaǵanym da osy ata tárbıesi bolar degen oıdamyn.

Batys Eýropanyń gýmanısti Albert Shveı­ser adamzat balasynyń aýyr ha­line Eýropa jurtshylyǵynyń kinási bar­ dep Gabonda ómir baqı dárigerlik qyz­met atqardy, sondyqtan meniń sanam­­da Napoleon, Gıtler, Stalın, t.b. qanqu­mar­lar­ǵa oryn qalmaǵan.

Ata tárbıesinde bolǵandyqtan men izgilik degen musylmandyq dep óstim. Atam Alla Taǵala jolyndaǵy kámil musylman edi, bárin bilýshi bir Alla!

Ol kisi áńgimeshil edi. Áńgimeleri taýsyl­maıtyn, túrlenip, nárlenip, qunar­la­nyp otyratyn. О́zi kelisti, kelbetti jan edi. Kóp adam kózine kózin tigip týra qaraı almaıtyn. At jaqty, dóńes qyr muryndy, tynys arnasy keń, biraq juqa bolatyn. Erni qalyń emes, juqalaı ma, qalaı? Eki betiniń joǵarǵy túsi qyzǵylt tartyp turatyn, ózi aqquba edi, mańdaıy qasqa, bıik, qulaqtary ádemi, dómbelshe, ol kisiniń otyrǵany keıbireýdiń túregep turǵanyndaı maǵan áser qaldyrýshy edi, óte qarýly edi. Jambasynyń astynda qylshyldaǵan ótkir baltasy, bákisi, ustarasy jáne aqshasy bolatyn, keı-keıde ekeýmiz otyryp sanap qoıatynbyz.

1916 jyly qara jumysqa, maıdanǵa barǵandaǵy áńgimesin aıtatyn.

– Kúni boıy okop qazyp, keshke qazaq­tar jınalyp dombyra tartyp, án salamyz, qalǵan ýaqytta men áńgime aıtamyn, qudaıdyń qudireti, bir aıtqan áńgimemdi eshqashan qaıtalamadym, – deıtin.

Atam Esim dúnıeden ótkende on alty jastamyn, ókinishti. Bul áli de «oıyn balasynyń» jasy, atamdy qazyna dep baǵalaıtyn kez emes edi. Onyń ústine atam ómiriniń sońǵy jyldary bizden jyraq Qazantaıda turdy, jıi qatynas bolmady. Sońǵy jyldary qolynda bolǵanymda birshama áńgimelerdi esimde saqtap qalar ma edim deımin. Ata men nemereniń jıi jolyǵyp turýy sabaqtastyq úshin asa qajetti shara, yntaly jasqa ata degen telegeı-teńiz aqparat arnasy emes pe?

Sonda da jadymda saqtalǵan birer sózderge toqtalǵandy jón kórip otyrmyn. Esim atam bes ýaqyt namazyn qaza qylǵan emes, biraq ádettegideı dindar emes edi. Din máselesine qatysty áńgime bola qalǵanda, ózinen eki jas kishi Álim atama jón siltep:

– Mundaı din isine qatysty sharıǵatty Álimnen surańdar, onyń oqýy tereń, – dep otyrǵanyn talaı estidim.

Kishi atamyz (bárimiz Álim atany solaı ataıtynbyz) shynynda da naǵyz ǵulama. Úıine qashan barsam da qolynda kitaby, sálem alyp, qysqasha jón surasqannan keıin qaıtadan óz kásibine ıkemdelgen soń, aqyryndap bóget jasamaıyq degen syńaımen shyǵyp ketetinbiz. Biraq aýyz úıde Bıǵaısha apamyz shaı jasap kútip otyratyn, jaryqtyq. Kishi atam shaıǵa keıde ǵana keletin, kóbinese apammen suhbattasyp, shaı iship úıden razy bolyp attanatynbyz. Sebebi men de, ózge týystar da kishi atamnyń úıin qasıetti dep sanaıtynbyz, bul bir, ekinshiden, bul Seksenbaı babamyzdyń shańyraǵy dep esepteletin. О́tken-ketkende kishi atamnyń úıine arnaıy baryp sálem bermeý, men úshin – ádepsizdik. Ákem osylaı dep meniń sanama ábden quıyp tastaǵan. О́z tarapymnan kishi atamdy erekshe jaqsy kóremin, ol arab, parsy tilderin jetik meńgergen ári kisi emdeıtin qasıeti bar erekshe jan. Men óz atam Esimniń inisi Álimniń qatar ómir súrgen kezderin, ǵumyrymnyń sáýleli kúnderi, jyldary dep anyq aıta alamyn. Sebebi olar zamanynyń kemeńgerleri edi. Bul – jurt pikiri, meniń oǵan alyp-qosarym joq. Aǵaıyndy ekeýi eldiń yrysy da, quty da edi. Jan jylytatyn sóz kerek bolsa, Esim atam, júıkesi tozǵan dertti nemese din isindegi túıtkil bolsa, kishi atam. Olar kisilik pen izgiliktiń úlgileri, eldiń jaqsy adamdary bolatyn. Lebıaji aýdany men selosyndaǵy sol kezdegi turǵyndary aqyl-keńes, qaıǵy-muńy bolsa, osy kisilerge kelip, jadyrap shyǵyp bara jatqandaryn bala bolsam da ańǵaryp qaldym.

Esim atamnyń aıtty degen sózderine oralsaq, ol kisi «Jelmen kelip, jelmen keter jel sózge ermeńder», dep otyratyn. Ras. Jasym ulǵaıǵan saıyn osy sózdiń maǵynasy ashyla bastaǵanǵa uqsaıdy. Jelmen ne kelmeıdi, jel bolyp ne ket­peıdi, sonda qalatyny ne? Ertedegi jyraý­­­lardyń sý túbinde jatqan sóz degen meń­zeý­leri de osy maǵynada aıtylǵan emes pe? Tilimizde ámbebap, ǵylymda «ýnıversal» degen túsinikti qoldanamyz. Zamannan zaman ósip-óngenmen, sý túbinde qalatyn qundylyqtar bolady, atam áńgimeni solar tóńireginde órbitetin. El ishinde adamdar minez-qulqyna, is-qımylyna qaraı san túrli bolatyny belgili jaı. Sondaı minezi alyp-ushyp turatyn «kóshe sózderin» jınap, otyrǵan jerinde olardy «jyr» etetin atamnyń bir zamandasy:

– Eseke, siz Áleke (kishi atamdy aıtady) bir ata, bir anadan týǵansyzdar, biraq minezderińiz múldem basqa. Álekeńe sálem bere barsam, sálemimdi alyp birer sózden keıin burylyp, kitabyna úńilip, meni jan dep esepke almaıdy, munysy qalaı, Eseke? – deıdi.

Atam birden jaýap bermeı, álgi adam taǵy ne der eken dep, oǵan kózin qadap bir sát otyrdy, ananyń degbiri qasha bastady. Atamnyń kózi ashyq jasyl, ótkir edi.

– Qaraǵym, Álim molda, din jolynda, ol jelmen keter sózge moınyn burmaıdy, renish qylma, onyń minezi tuıyq, – dedi.

Jel sóz dep otyrǵanym, «ósek sóz­der», keı-keıde osyndaı sózderdi tere­tin ájeptáýir bılik basyndaǵylardy kezdes­tirgende esime atam túsip, «átteń, shirkin, oqýyń bolǵanmen, tárbıeń shamaly bolǵan-aý», deımin ishimnen. Qazaq tárbıe degen sózdi «kórgen» degenmen bildirgen. Paryqsyzdaý jandy qazaq, onyń kórgeni joq eken dep jatady. Osy kórgeni joq degenge taǵy da Esim atama qatysty mysal.

Atam seksen besten asqan shaǵynda ata-baba zıratyna jaqyn Qazantaı degen aýylǵa qonys aýdardy. О́rimdeı suryptalǵan qaraǵaıdan keń úı saldyryp, sonda turyp jatty. Shaǵyn aýyl úshin atamnyń qonystanýy oqıǵa, aýyl-aımaq, kórshi-qolań tegis, jekjat-týys­tar, qudalar, kózkórgender, sol arada ósip-óngender. Qazaqy dástúr boıynsha, tegis sálem berip, qutty qonys aıtyp jatyr, erýlik degen odan keıin bolatyn sharýa, áýeli sálem. Ata dástúri úlkender bolǵanda buzylǵan emes. Aı ótken shamada bir úıden keıin turatyn kórshi azamat sálem bere kelip:

– Aqsaqal, sharýadan qol bosamaı keshtetip kelip otyrmyn, ǵafý etińiz, – depti ańǵal aǵaıyn.

Sonda atam kórshi azamattyń sózderin muqııat tyńdap alyp, bylaı depti:

– Qaraǵym, saǵan qandaı ókpe, jumys­bas­tysyńdar, bala-shaǵa qamy bar, sálem berip ata saltymen kelgenińe dán razymyn, aınalaıyn, men renjisem, anaý Súleı­menge ǵana renjımin ǵoı, qaraǵym, – depti.

Súleımen sálem berip otyrǵan azamat­tyń ákesi, atamnyń qurdasy eken, jibi túzý bol­ǵanymen, kisiliginde mini baryn el aıtady. Ákeń solaı bolǵanda sen odan asyp qaıda barasyń degen meńzeýdi áńgimege kýá bolyp otyrǵandar maǵan talaı
aıtyp berip:

– Esekeń kemeńger edi ǵoı, – dep tamsanatyn.

Ol kisi «Mekke – árkimniń óz úıi», dep­ otyratyn. Búgingi túsinikke salsam, týra aıtylǵan sóz. Otbasy urpaq ósetin, tárbıe alatyn azamattyq mektep, árıne, ol sondyqtan árkimge Mekke. Otbasyńdy Mekkedeı qadir tutpasań, Mekkege baryp ne tappaqsyń? Esim atamnyń ózinen sanaǵanda altynshy atasy Kenebaı bıdiń nemeresi Nurekeń qajy Mekkege toqaly ekeýi úsh jyl júrip baryp qaıtqan, ol baı, dindar adam, balasy dýanbasy polkovnık Túıte, onyń balasy Temirǵaly Nurekenov Reseıdiń II Memlekettik dýma­synyń depýtaty bolǵan, baı, ol da qa­jylyqqa barǵan. Qajylyq – otbasy­nyń áńgimesi tolyq, dáýlet bolǵan soń atqarylatyn musylmandyq is. Otba­syna, bala-shaǵaǵa, kúıeýine qaramaı Mek­kege týra shabatyndarǵa Esim atam­nyń «Mekke – árkimniń óz úıi» degen sózin aıt­qym keledi. Bul qazaq babam uqqan adam­ǵa «Kórpeńe qaraı kósil» degen emes pe?

* * *

Esimde anyq qalǵan oqıǵa. Nıkıta Hrýshev­tiń órlep, bet qaratpaı turǵan kezi. Ádettegideı, úlken astan keıingi áńgi­me saıasatqa aýysty. Stalındi jerden alyp, jerge salyp jatqan ıdeologııalyq naý­qan.

Atam partııa qatarynda bolmaǵan, sosıa­lızmdi janymen qabyldamaǵan, dini­nen aıyrylmaǵan, ata-dástúrin, tilin, oıyn taza saqtaǵan, kisilikti, parasatty adam deýime dálelderim jetkilikti, solar­dyń birazyn ǵana qaǵaz betine túsirip otyr­myn.

Áńgime qyza kele, túıindi sózdiń mezgili jetti-aý degende, Esim atam bir silkinip, tamaǵyn kenep:

– Esterińde bolsyn, bul ókimettiń ǵumyry uzaqqa barmaıdy, ony men kór­meı­­min, sen (ákemdi nusqap) shet jaǵasyn kóresiń, al mynaý (meni nusqap) sol zamanda ǵumyr keshedi, – dedi.

Otyrǵandardyń biri sál únsizdikten keıin:

– Eske, nege olaı deısiz, – dedi.

Atam:

– Olaı deıtinim, bular birin-biri jamandap jatyr. Basshylary birin-biri ǵaı­bat­­taǵan ókimettiń ǵumyry qysqa. Ondaı ǵıbrat ótken zamandarda bolǵan. Balasy áke­sine, inisi aǵasyna qarsy shyqqan pat­sha­­lar­dyń elderi ózgelerge jem bolyp otyr­ǵan, bul da sonyń kebi, – dedi.

Eshkim narazylyq bildirmedi, qabyl aldy, kelisti.

Búgin oılaımyn, netken kóregendik. Kemeńgerliktiń ózegi – kóregendikte. Atam aıtqandaı boldy. Stalınge qarsy shyqqan Hrýshev táltirektep baryp ólip tyndy. Bılikke Mıhaıl Gorbachev keldi, ol kezde ákem bar, táýelsizdikti kórip, ol kisi 1993 jyly dúnıeden ótti. Men bolsam, Esim atam aıtyp ketkendeı, múldem ózge zamanda ǵumyr keshýdemin. Tańǵalamyn. Saıasatkerler, keńes zamanynda basshylyq qyzmette bolǵandar:

– Biz KSRO-nyń ydyraýyn bilmeı qaldyq, – desedi. Al aýyldyń oqymaǵan aqsa­qaly HH ǵasyrdyń elýinshi jyl­darynyń sońynda álemdi túpkilikti ózgertetin geosaıası oqıǵany sezip-bilip, boljap aıtyp ketken. Sonda oqyǵan kim, kemeńger kim, saýattylyq degen ne?

Qadirli oqyrman, sanańyzǵa salyp oılaı berińiz, jalpy ısi qazaq aýylynyń aqsaqaldary tegis kóregen, kemeńger bolǵan, men solardyń birin ǵana baıandap otyrmyn!

Ǵarıfolla ESIM,

akademık