Aýyl balasy qaıtse sapaly bilim alady?

Bir muǵalim birneshe pánnen beredi

Bilim berý salasyndaǵy birqatar iri jobanyń jetekshisi Raýan Kenjehanuly elimizdegi aýyl mektepteriniń túıtkil­deri ártúrli ekenin, tıisinshe máselelerdi sheshýdiń joldary da áralýan bolý keregin jetkizdi.

– Aýyl men qala mektepteri arasyn­daǵy bilim sapasynyń aıyr­­mashylyǵy bizge ǵana emes, kóp elge tán. Kez kelgen elde bilim sapasyn jaqsartýdyń bir tetigi – dál osy aıyrmashylyqty joıý. Qazir qabyldanyp jatqan kóp qujatta sapaly bilim qoljetimdi bolýy kerektigin aıtyp júrmiz. Al endi ony júzege asyrý joldary – ár óńirde ártúrli. О́ıtkeni jerimiz keń jáne ár óńirdiń óz ereksheligi, ózine ǵana tán ózekti máseleleri bar. Aıtalyq, Túrkistanda úsh aýysymdy mektepter máselesi kún tártibinen túspeı tur. Soltústikte kerisinshe aýyldardaǵy shaǵyn jınaqty mektepterde bala tapshy. Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy orta bilim berý uıymdarynyń 85 paıyzy – shaǵyn jınaqty mektepter. Mundaı mektepterde tolyq quramda muǵalim ustaý qıyn. Aıtalyq, shaǵyn jınaqty bir mektepte 40 bala oqıdy desek, 40 muǵalim ustaý múmkin emes. Sol sebepti mamandyǵy kelsin-kelmesin, bir muǵalim 2-3 pánnen sabaq beredi. Osynyń saldarynan oqýshylar bilimdi jetkilikti túrde ala almaı otyr. Sondyqtan ár óńirdegi aýyl mektepteriniń máselesin sheshetin jeke strategııa kerek. Bárine ortaq talappen tyǵyryqtan shyǵa almaımyz, – dedi R.Kenjehanuly.

Onyń pikirinshe, ár óńir óz aýma­ǵyna beıimdelgen, laıyqtalǵan, ózine tán máselelerdi sheshýdiń joldary qarastyrylǵan bilim berý strategııa­syn qalyptastyrýy qajet. Ekinshi úlken múmkindik – tehnologııalar. Qazirgi IT quraldarmen, jańa tehnologııanyń kómegimen barlyq balanyń úzdik ustazdardyń qolymen jasalǵan álemdegi eń ilgeri ádistemelik jetistikterdi eskeretin qormen (oqýlyq, baǵdarlama, ádistemelik quraldar, materıaldar) bilim alýǵa múmkindik jasasaq, onda úsh aýysym­dy mektepte de, shaǵyn jınaqty bilim oshaǵynda da sapa birdeı bolady.

Anglııa amaly

Rasymen, qala men aýyl mektepteriniń bilim sapasyndaǵy, qarastyrylǵan múmkindikter týrasyndaǵy teńsizdik máselesi ózge elderde de bar. Damyǵan memleketter bul túıtkildiń túıinin qalaı tarqatty? «Anglian Learning Multi Academy Trust» negizin qalaýshy-bas dırektory, anglııalyq pedagog Keıt Evans Ulybrıtanııada aýyl men qala mektepteriniń múmkindikterin teńestirý 90 jyl buryn bastalǵanyn jetkizdi.

«Anglııadaǵy qalalyq mektepte de, aýyldyq bilim ordasynda da ju­mys istedim. Keıingi 12 jylda aýyl mek­t­e­biniń dırektory bolyp qyzmet etip kelemin. Menińshe, aýyl men qala mektebi arasyndaǵy búgingi jaǵdaı qarjy­landyrý men ǵımarattardyń túri, mate­rıaldyq aspektileri jaǵynan óte uqsas. Biraq árdaıym bulaı bolǵan emes. Árıne, tarıhı turǵyda qalalardaǵy jáne aýyldyq jerlerdegi mektepterdiń múm­kin­dikteri men kórsetkishteri arasynda alshaq­tyq boldy. Demek bul – ózgergen nárse. Keıbir aıyrmashylyqtar áli de bar jáne aýyldyq jerdegi balalar úshin teń múmkindikterdi qamtamasyz etý Uly­brı­ta­nııadaǵy basymdyq bolyp qala beredi. О́zim dırektor bolyp jumys isteıtin mektep «aýyl kolledji» (joǵary mektepti meńzegen bolýy kerek – red.) dep atalady. Bul – Ulybrıtanııanyń bir bóligindegi Kembrıdjshırde damyǵan mekteptiń erekshe túri. Aýylǵa qatysty atalǵan jumys 90 jyl buryn bastalǵan. Ol kezde aýyl men qala mektepteriniń múmkindikteri arasyndaǵy aıyrmashylyq óte úlken edi. Aýyl kolledjin qurý ıdeıasy «Qaı jerde turatynyna qaramastan, barlyq balaǵa birdeı múmkindik bolýy kerek» degen oıdan shyqqan. Bul aýyl kolledji qozǵalysynyń bastaýy boldy», dedi K.Evans.

Brıtanııalyq spıkerimizdiń sózine súıensek, aýyl kolledji ıdeıasy aýyl adamdaryn, búkil qoǵamdastyqqa mektepti olardyń da menshigi retinde sezindirýden turady. Iаǵnı kúndiz oqýshylar oqysa, keshki ýaqytta eresekterge oqýǵa, ózin damytýǵa múmkindik beriledi. Barlyq nysan, sport ǵımarattary, kitaphanalar – qoǵamǵa ortaq. Osynyń nátıjesinde oqýshylar jergilikti qaýymdastyqpen emen-jarqyn aralasady, jergilikti qaýymdastyqtyń da óz menshigi sezinetin mektepke demeýshilik jasaýyna yqpal etedi. Jergilikti qoǵamdastyqtyń ınves­tı­sııasy arqyly mektep jańartylyp, jaqsaryp, jańǵyrtylady.

«Búginde másele burynǵydaı ótkir turmasa da, keıbir qaladaǵy nátıje keıbir shalǵaı aýdandarǵa qara­ǵanda áli de jaqsyraq ekeni ras. Buǵan sebep bolatyn keıbir máseleler bar. My­saly, óte shalǵaı, oqshaýlanǵan óńir­ler­ge muǵalimderdi tartý qıyn. Sonymen biz adamdardy qalaı ynta­lan­dyrýǵa, tartýǵa, olardyń óz úlesin qosýǵa bolatynyn qarastyrýymyz kerek edi. Alaıda másele túbegeıli sheshilmedi, bul qıyndyq áli kúnge deıin bar. Biraq burynǵydaı emes. Desek te ózekti másele jetkilikti. Atap aıtsaq, Anglııada muǵalimdikten ketip jatqan adam kóp, bilim salasyna kelip jatqandar az. Bul – ulttyq problema. Negizinen shalǵaıdaǵy aýyl mektepteri kóbirek zardap shegip jatyr. Cizderdegideı bizde de muǵalimderdi alys óńirlerge tartýǵa baǵyttalǵan ártúrli joba boldy. Solardyń biri – «Oqytý – birinshi» dep atalatyn júıe. Bul oqytýǵa qyzyǵýshylyq tanytpaıtyn óte bilikti túlekterdi tartýǵa baǵyttalǵan. Osy júıe boıynsha úzdik túlekter balalardy oqytýmen eki jyl boıy aınalysady, keıin olar joǵary sapaly daıyndyqpen birshama oqshaýlanǵan oryndarǵa, shalǵaı aýyl­dar­ǵa jiberiledi», deıdi K.Evans.

Onyń aıtýyna qaraǵanda, «Oqytý – birinshi» júıesi boıynsha bilim berýde eki jyl ǵana bolǵandar da aıtarlyqtaı úles qosyp, keı nárseni ózgertýge kómektesedi. Biraq júıe tolyqtaı minsiz emes. Budan bas­qa da qarjylyq stıpen­dııalar arqy­ly júzege asyrylatyn baǵyttar ju­mys istedi. Olardyń ózindik áseri, yq­pa­ly bolǵanymen, turaqty nátıje kórsetpegen.

Qus ósirýshi bastamasy

Anglııadaǵy júıe boıynsha aýyl adamdary mektep jaǵdaıynyń jaqsy bolýyna múddeli. Bul júıeni bizge engizýge kele me? О́zi de qalaǵa kóship ketkisi kelip, sharýasy shatqaıaqtap turǵan aýyldaǵylardyń mektepti jabdyqtaý týraly oılaýǵa murshasy bar ma? Buǵan bilim salasynyń reformatorlary jaýap izdeı jatar. Ázirge bizdiń elde bastalǵan júıege oıysaıyq.

Jalpy, elimizdegi árbir mektep úzdik jaǵdaıǵa jetý úshin bıznes-qaýymdastyq ta múddeli bolǵany asa qajet. Osy oı bir­tindep iske asyrylyp keledi. Sebebi tek memlekettiń qarjysyna jaqyn arada barlyq balany jaıly mek­tep­­pen qamtamasyz etý múmkin emes. Aýyl mektebi dese, búginde osy ataýmen iske asyrylyp jatqan joba oıǵa ora­la­dy. Aýyldaǵy mektepterdi ınfra­qu­ry­lym, qural-jabdyq, muǵalim­der­diń biliktiligi jaǵynan joǵary sapaǵa kó­te­rýge baǵyttalǵan bul joba qus sharýa­shy­lyǵymen aınalysyp otyrǵan kádimgi kásip­kerdiń bastamasy ekenin kópshilik bile bermes. Aýyl balalarynyń qamyn oılap, ıgi isti júıeli túrde júzege asyryp otyrǵan otandyq kásipkerdiń eńbegi ózge­lerge úlgi bolsa deısiń. «Aitas» hol­dın­giniń ıesi Serik Tolyqbaev «eldiń tu­raq­ty damýy aýyldardyń órkendeýine baı­la­nysty» degen kózqaraspen aýyl mek­tep­terine júıeli túrde jaǵdaı jasap júr.

«Serik Tolyqbaev osy ıgi isin óziniń týǵan jeri Katonqaraǵaıdan bastady. Sol aýdanda Aýyldyq aımaqtardy turaqty damytý qoryn qurdy. Bul qor tutas bir aýdannyń aýyldaryn jan-jaqty (medısına, bilim berý, áleýmettik jaǵdaı) damytýǵa baǵyttaldy. Biraq túptep kelgende aýyl adamdarynyń ádette balasyna sapaly bilim izdep qalaǵa kóshetinin bilip, qor qurý arqyly aýyl mektepteriniń jaǵdaıyn jaqsartý kózdeldi. Osylaısha, bul oı bilim berý salasyndaǵy myqty reformatorlardyń biri Kúlásh Shámshıdınovaǵa jetti. Ol «Aýyl mektebi» jobasyn bastaý­dy usyndy. «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» derbes bilim berý uıymy aýyl mektepteriniń biraz pedagogin oqyt­qanymen, olardyń úırengenin is júzinde qoldanýǵa bilim oshaqtaryndaǵy jabdyqtalý jaǵdaıynyń tómendigi múmkindik bermedi. Sol sebepti aýyl mektepterin qaıta jańǵyrtý qajet­tigi týyndady. Sóıtip, 2019 jyly Aqmola, Shyǵys Qazaqstan oblys­tarynan 3 mektepti tańdap alyp, qor oqý oshaǵyn tolyq jabdyqtaýmen, jańǵyrtýmen aınalysty. Al Nazarbaev zııatkerlik mektepteri sol mektepterdiń muǵalimderin oqytty. Nátıjesinde, 3 aýyl mektebi qaıta túlep shyǵa keldi», deıdi Bilim berý salasyn turaqty damytý qorynyń dırektory Danııar Toqtarbaev.

Jumysy júıelengen qor 2020 jyly ár aýdanǵa ondaǵy birneshe shaǵyn jı­naq­­ty mektepti biriktiretin bir tirek mek­­tebin qurýdy, sol arqyly aýdanǵa re­sýrs­tyq ortalyq jasaqtaýdy, aýyl men qala mektepteriniń arasyndaǵy bi­lim sapasynyń aıyrmashylyǵyn joıýdy­ min­det etip aldy. 2022 jylǵa deıin 5 mek­tepti qatarǵa qosty. Byltyr taǵy 4 mek­tepti tańdap alýdy kózdep, túrli demeý­shimen kelissózder júrgizip jat­qanda, sol ýaqytta jańadan qurylǵan «Qa­zaqstan halqyna» qorynan usynys túsip, «Aýyl mektebi» jobasy qoldaý tapty.

«Qazaqstan halqyna» qorynyń qol­da­ýy­men byltyr 17 óńirge 17 ti­rek­ mek­tebin qurýdy bastadyq. Bul jer­de bir nárseniń basyn ashyp alý kerek: «Qazaqstan halqyna» qory 17 mek­tep­ti kózge kórinetin, qolmen ustaýǵa kele­tin zattarmen jabdyqtaıdy, Nazar­baev zııatkerlik mektepteri sol mektep­ter­diń muǵalimderin oqytady, al biz­diń qor kózge kórinbeıtin, ıaǵnı sol oqy­tý kýrstarynyń, semınarlardyń, aka­d­e­mııalyq, ákimshilik, uıymdas­ty­r­ý­shy­lyq shyǵyndaryn jaýapkershi­ligine ala­dy. Byltyr 17 mekteptiń nátı­­je­sin kórsetkennen keıin 2023 jyly 63 mek­tepti keshendi jańǵyrtýmen aına­­lys­­­tyq. Keler jyly 200 mektepke jet­­ki­zý­di josparlap otyrmyz», dedi D.Toqtar­baev.

«Tasbaqa-ınternet»

Iá, aýyl mektebi muǵalimderiniń noýt­býk arqalap, qyrǵa shyqqan kórinisi áleýmettik jelide kóp tarady. Mundaı jaǵdaı elimizdiń ár túkpirinde áli kúnge deıin jalǵasyp keledi. О́ıtkeni aýyl mek­tepterinde ınternettiń aty ǵana bar. Tehnıka men tehnologııa qarysh­tap­ damyǵan zamanda tasbaqanyń jyl­dam­dyǵyndaı ınternet mektepti tas ǵa­sy­rynda qalyp qoıǵandaı kúıge túsi­rip otyr. Buǵan pandemııanyń kezin­de­gi qashyq­tan oqytý barysynda kóz jet­kiz­genbiz. Álginde aıtylǵandaı, tirek mek­­tep­­terdi qurýdyń óz tıimdiligi bar. О́ıt­ke­ni onlaın oqytý arqyly bir pánniń muǵa­limi kórshiles jatqan 2-3 aýyldyń mek­te­binde jumys isteı alady. Bul ár pán­nen arnaıy mamannyń sabaq berýin qam­ta­masyz etedi. Biraq ınternet bolmasa, bar bolǵannyń ózinde jyldamdyǵy tasba­qa­nyń júrisindeı bolsa, qaıtip sabaq beredi?

Oqý-aǵartý vıse-mınıstri Aıbat Ilııasov ótken aıdyń sońynda mektep­ter­degi ınternet jyldamdyǵyna qoıylatyn talap­tar bekitilgenin aıtty.

«Jyl basynda mektepterdiń 19 pa­ıyzy ǵana talapqa saı bolǵan edi, búginde elimizdegi bilim oshaqtarynyń 65 pa­ıyzynda ınternet jyldamdyǵy arttyryldy. Bıyl bizdiń vedomstvo Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligimen birlesip, mektepterdegi ınternet jyldamdyǵyna qoıylatyn talaptardy bekitti. Barlyq mektep boıynsha joǵary jyldamdyqty ınternetpen qamtamasyz etý jáne oqý úderisinde sıfrlyq sheshimderdi tolyq paıdalaný úshin ınternet jelilerine qosylý tehnologııasyna ınventarızasııa júr­gizildi. Nátıjesinde, Starlink tehnologııasyna qosylý úshin ınternet jyldamdyǵy tómen bilim oshaqtarynyń tizimi túzildi. Qanatqaqty joba aıasynda 2024 jyldyń maýsymyna deıin bul mektepterdi Starlink tehnologııasyna kezeń-kezeńimen qosý josparlanyp otyr», dedi Aıbat Ilııasov.

Vıse-mınıstrdiń habarlaýynsha, Almaty, Aqmola jáne Qaraǵandy oblys­ta­ryndaǵy 10 aýyl mektebi qanatqaqty re­jimde Starlink tehnologııasyna qo­syldy. Eger buryn ondaǵy ınternet jyl­dam­dyǵy 4 Mbıt/s aspaıtyn bolsa, endi jyldamdyq 150 Mbıt/s deıin jetti. 2024 jyldyń maýsymyna deıin 2000 mektepti SpaceX ınternetine qosý josparlanǵan.

Josparlaǵan jaqsy ǵoı, biraq istiń nátıjesi mańyzdy. Ári bul nátıje balalarǵa tap qazir qajet. Sebebi egemen el bolǵanymyzǵa 30 jyldan assa da, áli kúnge deıin myńdaǵan oqýshy alys jerdegi mektepke qatynap oqýǵa, bolmasa jaqyn mańdaǵy peshpen jylytylatyn oqý oshaqtarynda bilim alýǵa májbúr. Mundaı jaǵdaıdyń bilim sapasyna qandaı áseri bar dersiz? Bul másele joǵary jyldamdyqty ınternet, jaqsy jabdyqtalǵan kitaphana men kabınetter, bilikti muǵalimder máselesimen birdeı mańyzdy. О́ıtkeni ózińiz oılańyz, durys jylytylmaıtyn synypta oqyǵan, qystyń borandy kúnderi 100-200 metr jerdegi ájethanaǵa qatynaıtyn balalar jıi sýyqtap aýyryp qalady. Densaýlyǵy nashar balanyń oqýǵa da zaýqy soqpaıtyny anyq. Bilim sapasy degenimiz osy. Bilim sapasyn kóterý, shyn máninde, dál osyndaı qarapaıym qajettilikterdi oryndaýdan, laıyqty jaǵdaı jasaýdan bastalǵanda ǵana nátıjeli bolady.