Turǵyn úı baǵdarlamasynyń tıimdisi qaısy?

Dáýlet Muqaev:

– Qarap otyrsaq, el-jurttyń tıimdi shart­tarmen baspana alýyna baǵyt kór­se­tip, qarjylyq saýat jóninde aıtyp júrgenime 5 jylǵa jýyqtapty. Menińshe, ıpotekaǵa úı alýdy kózdegenderge «Otbasy banktiń» paıyzdyq mólsherlemeleri tıimdi bolyp tur. Biraq ol banktiń sharttary boıynsha salymshy 50% aqshasyn 3 jyldan asa merzimde jınaýy kerek. Sonda ǵana tabys kózin rastamaı, 5% úı alýǵa múmkindik bar. Mysaly, «Otbasy bank» arqyly 15 mln teńgege úı alýdy jos­parlap, páterdiń jarty aqshasyn jıyp, baǵalaý kórsetkishin 16-dan asyrǵan kezde ústindegi tólemi shamamen 1 mln 200 myń teńgeniń shamasynda bolady. Negizi úı alar kezde ústindegi tólemin birge-bir qosatyn ekinshi deńgeıli bankter bar. Osymen salystyrsaq, «Otbasy banktiń» sharttary áldeqaıda tıimdirek. Alaıda kózdegen úıiniń 50% aqshasyn jınaýǵa kez kelgen salymshynyń shydamy jete bermeıtini bar.

Úı kezegine turǵan azamattardyń «Sha­ńyraq», «Baqytty otbasy» syndy baǵdarlamalar arqyly 10% bastapqy jar­namen úı alýǵa múmkindigi bar. Salys­tyr­maly túrde eseptesek, osy baǵdar­la­malar arqyly jylyna nebári 6-7 myńdaı ǵana páter beriledi. Bizdińshe bul – óte az. Sebebi úı kezeginde turǵan aza­mattar sany 600 myńnan asady. Qaıta qazir sıfrlandyrýdyń arqasynda kezekte turǵandardyń qatary kemip, 420 myńǵa azaıdy. Bul qalaı boldy deseńizder aıta­ıyn, kezekte turǵandardyń ishinde kezegin kútpeı-aq úı alyp qoıǵan otbasylar bar. Qaıtys bolǵandarmen qosa memlekettik qyzmetker retinde jumysqa ornalasqanda úı kezegine turyp, keıin túrli sebeppen basqa salaǵa aýysqandar kezdesedi. Qosh, endi qazir 420 myń adam úı kezeginde tursa, memleket qarastyryp otyrǵan ıpotekalyq baǵdarlamamen jylyna 6-7 myń ǵana úı beriletinin aıttyq.

О́kinishtisi, qazir jastarǵa arnalǵan birde-bir arnaıy baǵdarlama joq. Bul máseleni Parlamentke kelgeli shama-sharqymsha qaýzap júrmiz. Úıli bolýdy armandaǵan jastarǵa, jas otbasylarǵa basymdyq berý keregin aıtyp jatyrmyz. О́ıtkeni jastarǵa turǵyn úıdiń 50% aqy­syn jınaý qıynnyń-qıyny. Qýanysh­qa oraı, keler jyly kóktemnen «9-20-25» baǵ­darlamasy iske asqaly jatyr. Osy baǵ­dar­lamada ıpotekanyń paıyzdyq mól­sherlemesi bastapqyda 9%-dan bastalady. Keıin baǵalaý kórsetkishiniń deńgeıine baılanysty 5%, 4,5%-ǵa deıin tómendeýi múmkin. Munda bastapqy jarna 20% bolady. Jastarǵa, jas otbasylarǵa basymdyq beriledi. Parlamentte osy máseleni jarty jylǵa jýyq eskertkennen keıin baryp, Úkimet pen «Otbasy bank­tiń» basshylyǵy nazar aýdarǵanyn kórip otyrmyz.

Birneshe jyldan beri osy baǵytta ha­lyqqa keńes berip júrgenimizben, úı alarda ah uryp qalmas úshin qandaı shart­tarǵa mán berý kerek degen suraqqa kelgende tolǵanatyn boldyq. Sebebi ózim de qurylys kompanııasyna aqsha salyp, endi úıdi kútip júrgenime jyldan asyp barady. Sóz joq, qurylys qarqyndy bas­taldy. Kúmán, kúdik bolmady. Keıin baryp qurylys baıaýlady. Bolmasa, qu­jattary durys, eń senimdi degen beldi kompanııaǵa aqsha salǵanbyz. Olar osy kúnge deıin kóptegen úıdi ýaqtyly tap­syr­ǵan. Paıdalanýǵa bergen úılerdi sana­malasaq, sanynan jańylatyn shyǵar­myz. Ázirge osylaı, qarjy salǵan úıdiń qurylysy bir toqtap, bir jalǵasyp, jyldan asyp barady. Úıdiń kilti áli qolǵa tımedi. Almaty qalasynda da osyndaı keleńsizdik kezdesedi. Biz ózimiz halyqqa qurylysy endi bastalǵan úılerge aqsha aýdarmas buryn «Qazaqstan turǵyn úı kompanııasy» AQ kepildik bergenin rastaıtyn qujatty qaraýdy usynamyz. Biraq oǵan qaramastan qurylysy kesh aıaqtalatyn turǵyn úıler jetip artylady. Mysaly, Astana qalasyndaǵy «Baǵystan» turǵyn úı kesheniniń qujattary dup-durys bolsa da, úleskerler páter kiltin merziminen 2 jyl keshigip alyp jatyr. Uqqanymyz, qurylysy júrip jatqan úıden páter alý­dy oılastyrǵandar qalaı degende de táýekelge barady. Birinshi kezekte olar qurylys kompanııasynyń tarıhymen tanysyp, zertteýi kerek. Adal kompanııalardy anyqtaý óte qıyn bolyp tur. Myna úıden páter alǵan durys dep júz paıyz kepildik bere almaısyń. Sondyqtan árkim óz jaǵdaıyna qarap, oılanyp, jýyqta úıge kirýdi oılasa, ekinshi naryqtan úı qara­ǵany abzalyraq dep oılaımyn.

Eger men taǵy úı alýdy oılasam, onda «Otbasy bank» arqyly úsh jylda úı qu­nynyń 50 paıyzyn jınap, tabys kózin rastamaı, birden 5 paıyzben 6 jylǵa bólip tóleýge alǵan bolar edim. Sol kezde ústine qosyp tóleıtin aqsham da azyraq shyǵady.

Baspanaly bolýdy armandap júr­gen­der úshin bastapqy jarna tómendese, nur ústine nur bolady. Biz «7-20-25» baǵdarlamasynyń lımıtin alyp tastaý keregin aıtyp jatyrmyz. Ázirge bul qadamymyz nátıjesiz bolyp tur. Bálkim, keler jyly ózgeris bolyp qalatyn shyǵar. Úmit­tenemiz árıne. Ol baǵdarlamany sa­ǵyz­sha sozbaı, bólingen aqshany birden aýdaryp, baǵdarlamanyń ózin 2025 jyl­ǵa deıin sozý kerek pe edi degen oı kele­di. Bilseńizder, «7-20-25» baǵdarlamasy «Otba­sy bankte» joq, ol ekinshi deńgeıli bank­ter arqyly beriledi. Alaıda sol bank­­terge berilgen lımıt mınýttyń ishin­de túgesiledi.

Jastarǵa arnalǵan jaldamaly pá­ter­ler 2019 jyldan bastap Almaty, Astana, Shymkent qalalarynda berile bas­­taǵan edi. Bastapqyda 300 páter be­rilse, keıin 1000 páterge deıin jetti. Sol kezdiń ózinde jastardyń úı alýǵa 50 paıyz aqsha jınaıtyndaı múmkindigi bola qoımady. О́ıtkeni olardyń úıge kósh­ken kezi pandemııaǵa tuspa-tus keldi. Qymbatshylyq qysa bastady. Al sol 2019 jyldan berige deıin úıdiń baǵalary eki esege deıin ósken. Ásirese Astana, Almaty, Shymkent qalalarynda qatty baıqaldy. Árıne, jastarǵa aqsha jınaý qıyn. Jalaqy az. Endi arasynda 300 myń teńgedeı jalaqy alatyndar kezdesedi ǵoı, biraq barlyǵynyń tabysy mundaı emes. Tipti 300 myń teńge jalaqy alǵan kún­niń ózinde jınaý óte qıyn. Halyq ja­la­qynyń 55 paıyzyn azyq-túlikke jumsaıdy. Kúndelikti júrip-turǵanyń, kıim-keshek, balalardyń qajettiligi, bala­baq­sha shyǵyny taǵy bar. Sonda aqshany qalaı jınaýǵa bolady? Qoryta kele aıtpaǵym, jastarǵa 10 paıyzdyq ıpotekamen ári qaraı da ózderiniń úılerin alýǵa múmkindik jasaýy kerek. Olar tegin surap otyrǵan joq. Olar da ıpotekaǵa úı alyp, jaldamaly páterge emes, óz úıine aqsha salyp otyrýdy qalaıdy.

Danagúl Túsipova:

– Ipotekalyq nesıe uzaq merzimge be­ri­letin bolǵan soń, onyń paıyzdyq mól­sherlemesi barynsha halyqqa tıimdi bolǵany durys. Salystyrmaly túrde alsaq, qazir «Otbasy banktiń» paıyzdyq mólsherlemeleri tıimdi sanalady. Búginde bank salymshylary kóbeıip, 2 mln 700 myńnan asty. Biz úshin bul – óte táýir kórsetkish. Banktiń jumysy turǵyn úı jınaqtaý júıesine negizdelgen. Iаǵnı ıpotekalyq nesıe rásimdeý úshin aldymen «Otbasy bankten» depozıt ashyp, aqsha jınaqtaý qajet. Mindetti túrde alǵashqy jarna bolýǵa tıis. Eger naq «Otbasy bank» arqyly ıpoteka rásimdeýdi josparlasańyz, onda basqa emes, osy bank­ten depozıt ashqan abzalyraq. Sonda ǵana bolashaqta banktiń tıimdi sharttarymen ıpotekalyq nesıe alýǵa bolady. Tarqatyp aıtar bolsam, «Otbasy bankte» nesıeniń úsh negizgi túri qarastyrylǵan. Birinshisi, turǵyn úı zaımy dep atalady. Turǵyn úı zaımyna qol jetkizý úshin depozıt ashylǵan merzimnen bastap kem degende 3 jyl ótýge tıis. Sosyn depozıtte úıdiń jalpy qunynyń 50% jınaqtalýy shart. Osyǵan qosa, depozıtti baǵalaý kórsetkishi degen bolady. Ol kórsetkishti eń tómengi shekke jetkizý kerek. Baǵalaý kórsetkishi matematıkalyq túrde formýlamen esepteledi jáne ol kórsetkish úshin «Otbasy bankten» beriletin 2% syıaqy bar. Eger de salymshy óziniń depozıtine qarajatty ýaqtyly nemese aldyn ala jınaqtaǵan bolsa, sáıkesinshe baǵalaý kórsetkishi de joǵary bolady. Aıtalyq, salymshynyń shotynda eger mıllıon teńge jatsa, «Otbasy bankten» beriletin 2% syıaqy osy mıllıon teńgeniń ústine qosylady. Al eger tutynýshy shotyna 100 nemese 10 myń teńge salyp qoıyp, biraz ýaqyt kidirip, keıin qaıta jınaı bastasa, onda 2 paıyzdyq syıaqy shotta jatqan somaǵa ǵana qosylady. Mundaıda biz aıtyp otyrǵan baǵalaý kórsetkish óziniń shegine ýaqtyly jetpeıdi. Saldarynan salymshy ıpoteka rásimdeý úshin úı qunynyń 50% aqysyn jıǵan kúnniń ózinde taǵy biraz kútýine týra keledi. «Otbasy bankte» josparlaǵan somany ýaqtyly nemese aldyn ala aýdaryp otyrǵan durys deıtinimiz osydan. Kóp tutynýshy osy tusta qatelesedi. Mysaly, «Otbasy bankten» ıpoteka alýdy oılastyryp júrgenimen, óziniń aqshasyn basqa bank­terde jınaqtaıtyndar kezdesedi. Tıimdi sharttarmen úı alýdy oılastyrǵandar alǵashqy jarnaǵa dep saqtap otyrǵan qarjysyn «Otbasy bankte» ashylǵan depozıtte jısa, áldeqaıda tıimdirek bolady. Turǵyn úı zaımyna 3 jyl úzbeı aqsha aýdaryp, keıin 3,5%, 5% úı alýǵa bolady. Bul turǵyn úı zaımy elimizdiń kez kelgen azamatyna qoljetimdi. Munda tólem qabiletin rastaý da qajet emes. О́ıtkeni salymshy 3 jyl úzbeı aqsha jınap, onsyz da tólem qabiletin rastaıdy.

Bizdegi nesıeniń ekinshi túri – aralyq zaım. Munda tutynýshynyń 3 jyl kútetin ýaqyty bolmasa, ol jańa ashqan depozıtine birden alǵashqy jarnasyn salyp, kem degende alty aı kútedi. Sosyn, kóp kidirmeı nesıe rásimdeýine ábden bolady. Biraq, bul degenińiz, ýaqytsha beriletin nesıe. Munda úı alǵan tutynýshy 3 jylda depozıtke qatysty joǵarydaǵy úsh talap­ty oryndaǵan soń ǵana aralyq zaım tur­ǵyn úı zaımyna ótedi. Aralyq zaım­­­­da paıyzdyq mólsherleme 6%, 9% sheń­be­rinde bolsa, 3 jyldan soń turǵyn úı zaımyndaǵy sharttar boıynsha paıyzdyq mólsherleme tómendeıdi. Bul nesıeni alý úshin tutynýshy mindetti túrde tólem qa­bi­­letin rastaýy qajet. Tólem qabi­le­ti tul­ǵanyń jumys ornynan alatyn jala­qy­syna baılanysty esepteletinin biletin shy­ǵarsyzdar.

Bizdegi nesıeniń úshinshi túri – aldyn ala turǵyn úı zaımy. Munyń joǵaryda atap ótken nesıelendirýdiń eki túrinen aıyrmashylyǵy, alǵashqy jarna 50% bolýy mindetti emes. Tómen bolsa da jaraıdy. Osy aldyn ala turǵyn úı zaı­mymen biz kóbine-kóp memlekettik baǵdarlamalardy iske asyramyz. Iаǵnı baǵdarlama sheńberinde belgili bir sa­nattaǵy azamattarǵa alǵashqy jarnasy 10% nesıe beriledi. Sonymen qatar bıyl iske asqan «Jasyl ıpoteka», «Jańa bas­pana», «Almaty jastary» jáne áıel qaýymǵa arnalǵan «Umaı» baǵdarlamasyn aıtýǵa bolady. Bul baǵdarlamalarǵa qatysýdyń da arnaıy sharttary bar. Onyń barlyǵyn tutynýshylarǵa egjeı-tegjeıli túsindiremiz. Mine, «Otbasy bankte» osyndaı úsh túrli nesıe túri bar. Munda ár baǵyt boıynsha birneshe baǵdarlama qarastyrylǵan. Oraıy kelgende sol baǵdarlamalarǵa da az-kem toqtala ketkenim jón bolar. Mysaly, «О́z úıim» dep atalatyn baǵdarlamada «Otbasy bank» ár aımaqta qurylys kompanııalary salǵan úılerdiń qujattaryn saraptap, belgili bir turǵyn úı keshenin muqııat teksergen soń, kelisimshart jasaıdy. Osynyń esesine qurylys kompanııalary «Otbasy banktiń» salymshylaryna jeńildik qarastyrýy múmkin. Sosyn bıyl «Jasyl ıpoteka», «Umaı» baǵdarlamasy iske assa, naq qazir atalǵan baǵdarlamalarǵa ótinish qabyldaý toqtaǵan. Bul baǵdarlamalardyń qaıta jalǵasýy keler jylǵy qarjylandyrýǵa baılanysty bolyp tur. Taǵy bir aıta keterlik jaıt, bıyl «Otbasy bank» «Dı­p­lommen – aýylǵa!» baǵdarlamasynyń opreatory boldy. Onda paıyzdyq mól­sherleme tipti tómen – 0,01%. Alǵashqy jarna da talap etilmeıdi.

Qazir óńirlerde jergilikti ákim­dik­ter­men kelisimshart arqyly aımaqtyq baǵdarlamalar qolǵa alynǵanyn estigen bolarsyzdar. Osyǵan qosa mekemelerge arnalǵan korporatıvtik ónimimiz bar. Iri nemese orta kompanııalar óziniń ju­mys­shylaryna úı alýdy oılastyrsa, osy múmkindikti paıdalana alady. Munyń da arnaıy ereje-talaptary bar. «Otbasy bank» basshylyǵy qazirdiń ózinde Úkimet, qurylys kompanııalary jáne ákimdikpen kelissózder júrgizýde. Maqsat burynǵydaı, halyqqa meılinshe turǵyn úı alýdyń tıimdi joldaryn usyný bolyp qala beredi. Baıqasańyzdar, elimizde ár jyldary turǵyn úı baǵdarlamalarynyń túr-túri iske asyp jatyr. Sondyqtan úıli bolýdy oılaǵandar qazirden depozıtke aqsha jınasa, odan esh utylmaıdy.

Aıbar Oljaı:

– Elde turǵyn úı alýdyń birneshe tıimdi joly baryn bilemiz, habardarmyz. Biraq sonyń ishinde eń ońtaılysy – múmkindiginshe qarajat jıyp, alańsyz óz aqshańa úı alǵanǵa jeteri joq. О́zim úı alýdyń eń tıimdi joly osy dep esep­teı­min. Alaıda úıli bolýdy armandap júrgen el turǵyndarynyń 99 paıyzynda mundaı múmkindik joq. Nege deseńizder, bizde azamattardyń tólem qabileti óte tómen. Jumysshylardyń eńbekaqysy az. Turǵyn úı qymbat. Osy dısproporsııa páter alýdy oılap júr­gen­derdi de tolǵandyrady. Sosyn olar kór­pege qaraı kósilip, úı alýdyń basqa jo­lyn izdeýge májbúr. Ol joldyń biri retinde ıpoteka qarastyrylady. Ha­lyq­tyń shamamen 60 paıyzy osyǵan júginedi.

Keıin, ıpoteka rásimdeýge kelgende neni eskerý kerek, degen suraqqa bas qatyrady. Sharttaryna úńiledi. Ipoteka rásimdeıtin kezde eń áýeli alǵashqy jarna kólemine, ıpotekanyń jyldyq paıyzdyq mólsherlemesine jáne merzimine nazar aýdarǵan jón. Eń tómen paıyzdyq mólsherlememen usynylǵan ıpoteka eń tıimdi sanalady. Bul barshaǵa túsinikti shyǵar.

Bizde qazir bazalyq mólsherleme jo­ǵary bolyp tur. Munyń sebebi, ınflıasııamen kúresip jatyrmyz. Sáıkesinshe, ıpotekanyń da paıyzdyq mólsherlemesi joǵary. Sonda búgin joǵary paıyzdyq mól­sherlememen úı alsańyz, ýaqyt sáti­men oǵan óte kóp aqsha tóleısiz. Qar­jyger retinde aıtarym, aıma-aı tapqan-taıanǵanyńyz osy ıpotekany jabýdan artylmaýy múmkin. Sondyqtan úı alarda asyǵys sheshim qabyldamaı, múmkindiginshe tómen mólsherlememen ıpoteka rásimdegen áldeqaıda utqyr sheshim. Árıne, oǵan múmkindik bolyp jatsa deısiń...

Taǵy bir jaıǵa toqtalaıyn, ıpoteka naryǵy qysqarǵannan keıin qurylys kompanııalary bólip tóleýdi (rassrochka) qarastyratyn bolǵan. Kompanııalar satylǵan úıdiń aqysyn bir jyldan eki, úsh jylǵa deıingi merzimde óndirýge aqyryndap nazar aýdara bastady. Negizi qa­zir qurylys kompanııalarymen kóp másele boıynsha saýdalasýǵa, kelisýge bolady. Olar turǵyn úı naryǵynda kelisimder azaıǵandyqtan tutynýshymen sanasýǵa májbúr. Mysaly, men mundaıda endi alarmyn dep kózdep júrgen úıdiń jarty aqshasy qolda bolsa, qalǵanyn pa­ıyzben eselep qaıtarýǵa júginbeı, bólip tóleý ádisin qarap kórýge keńes berer edim. Qaryzdy óteımin dep kóbirek eńbek etip, ter tógip, tabysty únemdep, jyl qınalsańyz, esesine tolyq qutylasyz. Bolmasa, paıyzy joǵary ıpotekanyń aqysyn 10 jyl boıy tóleısiz. Eger ıpotekany annýıtıvti ádispen alsańyz, munda áýeli ústindegi paıyzyn, keıin baryp negizgi qaryzdy qaıtarasyz. Jo­ǵa­ryda aıtqandaı, úıdiń aı saıynǵy tólemi joǵary bolsa da bólip tóleý ádisi anaǵurlym tıimdirek. Qysqa qaıyrǵanda, úı alýdyń negizgi joldary osy. Al bylaı úı alýdyń basqa da túrli baǵyttary shyǵyp jatyr. Onyń barlyǵyna sene berýge bolmaıdy. Úı alamyn dep júrip, túrli kooperatıvke urynatyndar bar. Shyn mánisinde, onyń barlyǵynyń júıesi bir. Mysaly, alǵashynda on adam úı alýy múmkin. Olar álbette úı alǵanyn jarnamalaı bastaıdy. Biraq keıin kelgen 100-200 adam úısiz qalyp, aqyrynda aq­sha­dan qaǵylady. Munyń sońy sot úde­ri­sine ulasyp, qylmystyq ispen aıaq­tal­ýy múmkin. Qandaı da bir koopera­tıv­terdiń jarnamasyna senip, aqsha salsańyz, onda 99 paıyz ol aqshadan qaǵylasyz. Qo­ry­ta kele aıtar bolsam, birinshiden, úıdiń aqysyn tolyq jıyp, sosyn baryp qurylys kompanııasyna júgingenge jeteri joq. Ekinshi, resmı bankterdiń ıpotekasy arqyly nemese memlekettik baǵ­darlamalarmen úı alýǵa bolady. Úshin­shi, qurylys kompanııasy usynatyn bólip tóleý ádisine júgingen durys.

Nursulý Qojahmetova:

– Elimizde úı alýdy oılastyryp júr­genderge tıimdi turǵyn úı baǵdar­la­­ma­lary qarastyrylǵan. Sonyń negiz­gi­lerine toqtalǵanym jón bolar. Úki­met­tiń 2022 jylǵy 23 qyrkúıektegi qaý­lysymen turǵyn úı-kommýnaldyq ınfra­­qurylymdy damytýdyń 2026 jylǵa deıingi tujyrymdamasy bekitildi. Osy tujy­rymdamaǵa sáıkes, Astana qa­la­synyń kommýnaldyq turǵyn úı qo­ry­nan turǵyn úıge muqtaj azamat­tar­dyń tiziminde turǵandarǵa úı beriledi. Tarqatyp aıtar bolsam, birinshiden, úı kezeginde turǵan halyqtyń áleýmettik osal toptary úshin satyp alý quqyǵynsyz jalǵa beriletin páterler qarastyrylǵan. Ekinshi, kezekte turǵan azamattar úshin Astana qalasynyń ákimdigine baǵynysty áleýmettik sala bıýdjettik uıymdarynyń qyzmetkerleri páterdi «Qazaqstan turǵyn úı kompanııasy» AQ-men birlesip satyp alý quqyǵymen jalǵa alýǵa bolady. Úshinshi, 2% (Baqytty otbasy) jáne 5% (Shańyraq) syıaqy mólsherlemesimen «Otbasy bank» AQ-nyń jeńildikpen ne­sıelendiretin turǵyn úı baǵdarlamasy bar. Sondaı-aq «Halyqtyń áleýmettik osal toptary» sanaty boıynsha azamat­tar­dyń kiris sharttaryna sáıkes bas­tapqy jarnanyń bir bóligin jabý úshin Astana qalasy ákimdiginen 1,5 mln teńge mól­sherinde turǵyn úı sertıfıkatyn alý múmkindigi bar. Bıyl elordada úı kezeginde turǵandar úshin «Otbasy bank» AQ «Jasyl ıpoteka» (7-20-20) dep atalatyn jańa turǵyn úı baǵdarlamasyn bas­tady. Mundaı paıyzdyq mólsherleme tek kezekte turǵandar úshin qarastyrylǵanyn eskergeısizder.

Elorda jastaryn qoldaý maqsatynda 2019 jyldan bastap «Jumys isteıtin jas­tar úshin satyp alý quqyǵynsyz jalǵa beriletin turǵyn úı» baǵdarlamasy iske asyp keledi. Munyń ózi 35 jasqa tolmaǵan, resmı jumysqa ornalasqan elorda jastaryna jaqsy múmkindik boldy dep aıtýǵa bolady. Baǵdarlama sheńberinde turǵyn úı jastarǵa satyp alý quqyǵynsyz 3 jyl merzimge jalǵa beriledi. Munda úıdi jaldaýǵa ketetin páteraqynyń ortasha quny aıyna shamamen 5-10 myń teńge shamasynda shyǵady. Baǵdarlamaǵa qatysýshylar upaılyq júıe boıynsha irikteledi. Osyǵan qosa 2021 jyldan bastap úılesimdi iske asyp kele jatqan «Elorda jastary» je­ńil­detilgen nesıelendirý turǵyn úı baǵ­darlamasy týraly estigen bolarsyzdar. Baǵdarlama arqyly 35 jasqa tol­maǵan jastardyń 18 mln teńgege de­ıin jeńildikpen turǵyn úı qaryzyn alýǵa múmkindigi bar. Bul baǵdarlamanyń bastapqy jarnasy – 10 pa­ıyz. Sosyn turǵyn úıdiń aqysyn jyldyq 5 pa­ıyzben 25 jylǵa deıin bólip tóleýge bolady. Aıta ketý kerek, «Elorda jas­tary» baǵdarlamasy úmitkerler úshin barynsha keń tańdaý erkindigin usynady. Mysaly, olar paıdalanýǵa berilgen jańa ǵımarattardan, qurylys júrip jatqan úılerden, úlestik qatysýy bar obektilerden («QTúK» kepildigi bolǵan jaǵdaıda) páter ala alady. Baǵdarlamaǵa naqty qaı salanyń mamandary qatysa alatyny týraly aqparatty resmı saıttan kórip, bilip, tanysý qıyn emes. «Jeke turǵyn úı qorynda jalǵa beriletin tur­ǵyn úı úshin azamattardyń jekelegen sa­nattaryna tólemderdi taǵaıyndaý jáne júzege asyrý qaǵıdalaryn bekitý týraly» Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń buıryǵyna sáıkes «Kópbalaly otbasylar», «I jáne II toptaǵy múgedekter», «Múgedek bala­la­ry bar nemese olardy tárbıelep otyr­­ǵan otbasylar», «Jetim balalar» sanaty bo­ıynsha turǵyn úıge kezekte tur­ǵan azamattar jeke turǵyn úıdi jalǵa alǵany úshin sýb­sıdııalaý múmkindigin paı­dalanýǵa quqyǵy bar. Árıne, eger otbasynyń (aza­mattyń) sońǵy 6 aıdaǵy jıyntyq ta­bysy otbasynyń árbir mú­she­sine shaq­qanda eń tómengi kúnkóris deń­ge­ıiniń 1 ese­lengen mólsherinen (40 567 teńge) aspaı­tyn bolsa.

Jaldamaly turǵyn úıge ataýly kómek kórsetý qaǵıdaty boıynsha úıdiń 50%-yn memleket, qalǵan 50%-yn jalǵa alǵan azamat óz betinshe tóleıdi. Sýbsıdııany kezekte turǵan azamat memleketten jaldamaly turǵyn úı alǵanǵa deıin nemese joǵaryda atalǵan jeńildikter arqyly nesıelik baǵdarlamalar sheńberinde turǵyn úı satyp alǵanǵa deıin tólenedi. Bıyl jyl basynan beri halyqtyń áleý­met­tik osal toptary úshin «Satyp alý quqyǵynsyz jalǵa beriletin turǵyn úı» baǵdarlamasy boıynsha 110 páter berildi. «Satyp alý quqyǵymen jalǵa beriletin turǵyn úı» baǵdarlamasy sheńberinde kezekte turǵan bıýdjettik uıym­dardyń qyzmetkerleri úshin «QTúK»­ AQ arqyly 150 páter berildi. Son­­daı-aq «Baqytty otbasy» (2-10-20) jáne «Shańyraq» (5-10-20) jeńildetilgen ne­sıeleý baǵdarlamalary boıynsha 542 páter berildi. Jyl sońyna qaraı «Ju­mys isteıtin jastarǵa satyp alý quqy­ǵynsyz jalǵa beriletin turǵyn úı» baǵ­dar­lamasy sheńberinde taǵy 770 páter berý josparlanǵan.

Ulan Dáýletqalı:

– Negizi ıpoteka týraly aıtqanda «eń tıimdi ıpotekalyq baǵdarlama osy, kez kelgen otbasyǵa osydan artyǵy joq» dep short kesip baılam jasasaq qate bolar. Sebebi árkim qolyndaǵy bastapqy jarnasyna, áleýmettik statýsyna, aılyq ta­bysyna qaraı tıimdi ıpotekalyq baǵ­darlamany tańdaı alady. Ipotekalyq baǵdarlamalardy ekige bólip qarastyrýǵa bolady. Birinshi, eger siz turǵyn úı keze­ginde tursańyz, onda, árıne, úkimet tarapynan usynylǵan jeńildetilgen ıpo­tekalyq baǵdarlamalar arqyly bas­panaly bolǵan tıimdirek. Buryndary turǵyn úı kezeginde turǵandar úshin «5-10-20» dep atalatyn baǵdarlama bol­ǵan. Qazir tek ataýy ózgergenimen zaty sol qalpy. Iаǵnı turǵyn úı kezeginde bol­sańyz, bastapqy jarna retinde úıdiń jalpy baǵasynyń 10%-yn ǵana beresiz. Jyldyq ústemaqysy 2% nemese 5% shamasynda shyǵýy kerek. Endi bul paıyz kezekke baılanysty belgilenedi. Iаǵnı bul qatarda kópbalaly otbasylar, I, II top­taǵy múgedektigi bar jandar, múm­kin­digi shekteýli bala tárbıelep otyrǵan otbasylar, úkimettik uıym, bıýdjettik uıym qyzmetkerleri bar. Jalpy, turǵyn úı kezeginde turǵandar úshin eń tıimdi memlekettik baǵdarlama osy dep aıtar edim. Bul baǵdarlamalardy «Otbasy bank» úılestirip otyr. Iаǵnı kezekte tur­ǵandardyń «Otbasy bankte» depozıti bolýy mindetti.

Turǵyn úı kezeginde joq azamattar úshin dál qazirgi baǵdarlamalar tikeleı bastapqy jarnaǵa baılanysty bolyp tur. Mysaly, qolyńyzda 50 paıyz bastapqy jarna jáne «Otbasy bankte» depozıtińiz bolsa, onda tıimdi ıpoteka rásimdeýge bolady. «Otbasy bank» arqyly alǵashqy jarnany aýdarǵan soń, baǵalaý kórsetkishi 2,5 jetip tursa, ıpoteka rásimdeýge bolady. Bul – tıimdi. Sebebi siz o basta úıdi aralyq zaımmen alǵanyńyzben, ýaqyt sátimen sizdiń jyldyq ústemaqyńyz 5 paıyzǵa deıin azaıady. Demek sizde 50 paıyz jarna bolsa, onda «Otbasy bank» ıpoteka rásimdegen abzalyraq. Eger qo­lyńyzda 30 paıyz bastapqy jarna bolsa, onda «Otbasy banktegi» 30/70 ıpotekalyq baǵdarlamasyn usynar edim. Iаǵnı baǵalaý kórsetkishin 3,3-ke jetkizip, alǵashqy na­ryqtan 7 paıyzben úı alasyz. Bul qazir 7-20-25 baǵdarlamasynyń óte keremet analogy dep aıtar edim. Munyń bir ǵana kem tusy bar, siz tek qana «Otbasy bank­tiń» seriktes kompanııalarynan ǵana úı ala alasyz.

Eger sizde 30 paıyz bastapqy jarna bolmasa, onda 20 paıyz bastapqy jarnamen beriletin ıpotekalyq baǵdarlamalar qarastyrylǵan. Qazir mundaı múmkindikti «Frıdom Fınans Qazaqstan» banki usy­nady. Bul bank tek alǵashqy naryqtan páter alýǵa múmkindik berse, Altyn Bank arqyly ekinshi naryqtan da baspana alýǵa bolady. Eki banktiń jyldyq ústem­aqy­lary ártúrli. Al basqa bankterde standartty ıpotekalyq baǵdarlamalar qarastyrylǵan. Iаǵnı sol múmkindikpen ekinshi naryqtan páter alǵyńyz kelse, 18-19 paıyzben ıpoteka rásimdeısiz.

Qala, óńirlerde jumys isteıtin jas­­tarǵa arnalǵan jaqsy ıpotekalyq baǵ­­darlamalar bar. Mysaly, «Elorda jastary», «Almaty jastary», «Áýlıe­ata jastary», «Abaı jastary» degendeı jalǵasyp kete beredi. Osy baǵ­dar­la­ma­lar­dyń múmkindigin paıdalanýǵa bolady. Baıqasańyzdar, ıpoteka rásimdeý barysynda «jalpyǵa myna baǵdarlama ǵana tıimdi» dep qarystyrǵanymyz qate. Turǵyn úı baǵdarlamalarynyń ózi jıi ózgerip otyrady. Tıimdi baǵdarlamalardy bilgińiz kelse, únemi osy salany zerttep otyrý qajet. Bizdiń qazir aıtqan aq­pa­ratymyz eki aptadan keıin qajetsiz bolyp qalýy ábden múmkin. Ipoteka rásim­deýge sheshim qabyldasańyz, sol kezdegi usynylǵan baǵdarlamalar ishinen eń tıimdisine júgingen jón. Men úshin ıpoteka rásimdeý barysynda onyń tıimdiligin anyqtaıtyn bir ǵana negizgi talap bar. Ol bylaı, eger úıdiń aı saıynǵy tólemi jaldamaly páterdiń tólemimen shamalas bolsa, ol ıpotekalyq baǵdarlama men úshin qolaıly. Onyń ústemeaqysy eki ese bolady, sosyn 25 jylǵa alý degenge mán bermeımin. Sebebi eldegi ınflıasııa bar, sosyn bizdiń jalaqymyz jyl saıyn óse beredi. Páterdiń quny da qaqqan qazyqtaı emes, ósedi. Al bizdiń aı saıynǵy tóleıtin tólemimiz qaz-qalpynda ózgerissiz qalady. Sol sebepti jaldamaly páterge ketetin somańyz ıpotekańyzdy jaýyp tursa, úı ala berýge keńes berer edim. Odan keıin, árıne, aıaqty kókke kóterip jatpaı, eńbek etip, merziminen buryn ishinara óteý fýnksııasy arqyly ústemeaqyny 5-6 ese azaıtyp jaýyp tastaýǵa ábden bolady. Ol týraly óte kóp keńes aıtqanmyn. Mysaly, 25 jylǵa ıpoteka rásimdeseńiz, siz ony 25 jyl tólep otyrmaısyz. О́zim osyndaı ıpotekany 5-6 jylda jaýyp tastaǵandardy kórdim. Osydan 4 jyl buryn 1 bólmeli jaldamaly páter quny shamamen 90 myń teńge bolǵan. Iаǵnı ol kezde aıyna 90 myń tólep otyratyn ıpoteka rásimdegen bolsańyz, kúni búginge deıin sol sommany tólep otyrǵan bolar edińiz.

Halyq arasynda úlesker bolsańyz, áldeqaıda arzan úı alasyz degen pikir aı­ty­lady. Biraq aqshasyn salyp, túr­li qurylys kompanııalaryna aldanyp, páterin ýaqtyly ala almaǵandar kóp. Mun­daıda qurylys kompanııasyn tań­dar kezde úsh qujatqa mán berý qajet. Birinshi, sol jerdiń menshik ıesi qu­rylys kompanııasy ma, sony bilý kerek. Ekinshi, qurylys kompanııasynyń pá­terlerdi satýǵa ruqsaty bar-joǵyn anyq­taǵan lázim. Úshinshi, sol jerge qu­rylys júrgizýge ákimdikten beriletin ruqsatnama bar ma, sony bilip alǵan abzal. Osy úsh qujat bolsa, onda qurylys kom­panııasy biraz tekserýden ótken de­gendi bildiredi. Men ózim kópshilikke meılinshe daıyn turǵan páterdi alýǵa dep keńes beremin. Sebebi turǵyn úıdiń ár podeziniń sapasy ártúrli bolýy da bek múmkin. Qazir bul tańqalarlyq jaǵdaı emes. Daıyn úıdiń baǵasy sál qymbatyraq túser, 2-3 mln utylatyn shyǵarsyz. Biraq arzanǵa júgiremin dep aýyz kúıip qalmaý úshin qurylysy bitken, daıyn úıdi alǵan durysyraq der edim.

Dóńgelek ústeldi júrgizgen –

Sándibek Asanáli,

 «Egemen Qazaqstan»