Demografııanyń dara joly

Júırik ýaqyt tusaýǵa kóne me, áne-mine degenshe 32 jyl degenińiz 32 sha­qy­rymdaı artta qalypty. О́rkenıetti elderdiń kóshine ilesip, ókshe basyp kelemiz. Ǵylym-bilim, tehnologııa, sıfr­landyrýmen qatar medısına salasynyń órkendeýine kóbirek kóńil bólindi. Táýelsizdik jyldary dúnıege kelgen balalar búginde san salada abyroıly eńbek etip júr. Býyn almasý júrip jatyr. Keıingi 5 jylda elde bala týý kórsetkishi joǵarylaǵany baıqalady. Mysaly, 2020 jyly 426 myń sábı dúnıege kelse, 2021 jyly 446 myń bala, byltyr 403, 9 myń náreste ómir esigin ashqan. Iá, eldi ábigerge salǵan koronavırýs pandemııa­syn da umyta qoıǵan joqpyz. Al endi statıstıkaǵa nazar aýdarsaq, karantın tusynda dúnıege kelgen bala kóp eken.

Búginde neonataldyq hı­rýr­gııanyń damý nátı­je­sin­de týa bit­ken aqaýlary bar jańa týǵan náres­te­ler­diń ómir súrý deńgeıi 86%-dy quraǵan. Bul degenińiz – jyl saıyn týa bitken aqaýlary bar 1 500 náreste hırýrgııalyq em alady degen sóz. Taǵy bir aıta ke­tetin jaıt, Ortalyq Azııada sábı týǵannan bastap kar­dıohırýrgııalyq operasııa júrgizetin birden-bir el ekenbiz. Resmı derekterge kóz júgirtsek, 2022 jyly týa bit­ken júrek aqaýlary bar ba­lalarǵa 1 800-den asa ashyq operasııa jasalsa, onyń 75%-y – jasqa tolmaǵan sábıler. Elde ana men balanyń den­saý­lyǵyna erekshe kóńil bó­lingen. Tipti Prezıdent tap­syrmasymen ana men bala den­saýlyǵyn saqtaý jó­nin­­degi tujyrymdama ázir­len­­di. Bıylǵy 8 aıdyń qory­­tyn­dy­sy bo­ıynsha ana óli­mi 11,4%-ǵa tómendese, 1 aıǵa deıingi sábılerdiń sheti­­neýi 11,9%-ǵa kemigen. 5 jasqa de­ıingi balalardyń ólimi 2%-ǵa deıin azaıypty. Sondaı-aq túrli aýrýlar men jaraqattan bolatyn ólim-jitim edáýir qysqaryp, nátı­jesinde halyqtyń ortasha ómir sú­rý uzaqtyǵy 74 jastan asqan. Ana men bala den­saýlyǵy – Densaýlyq saq­taý mınıstrligi asa kóńil bólip otyrǵan baǵyt. Sodan bolar, salada baǵdarlamalar qabyldanyp, kópten salyn­baǵan perınataldyq ortalyq­tar boı kóterip jatyr. Maman­dar­dy oqytý, daıarlaý jaǵy pysyqtalyp, skrınıng, emshara, dári-dármektiń nebir túri engizilip jatyr.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen eki jyldan beri iske asyp kele jatqan «Ań­saǵan sábı» baǵ­darlamasynan habardar bolar­syzdar. Bul baǵdar­lama kóp­tegen shańyraqqa bala súıý baqy­tyn syılady. Ekstra­kor­poraldy uryqtandyrý (EKU) baǵdarlamalary boıynsha bólinetin kvota sany 7 ese (7 myńǵa) ulǵaıǵan. Negizi EKU ádisi 2010 jyldan beri tegin medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kólemine qosylǵan. Osyǵan deıin EKU-ǵa jyl saıyn 900-1000 kvota bólinip kelgenin eskersek, 7 jylǵa tatıtyn kvotaǵa kóptegen otbasy bir-aq jylda jetip otyr. Osy maqsatta respýblıkalyq bıýdjetten jylyna 6 mlrd teńgeden asa qarjy bólinetinin de atap ótke­nimiz jón shyǵar. 2021-2023 jyldary «Ańsaǵan sábı» baǵ­­darlamasy aıasynda 20 myń­nan asa pasıentke EKU ja­salǵan. Bul qatarda 8 myńnan asa júkti áıel esepke alynsa, 6 myńnan asa bala dúnıege kelgen. Bul shaqa­laq­tardyń arasynda egiz, úshem­der bar. Sonymen atal­ǵan baǵ­­darlamanyń kómegi­men eli­­­mizde uzyn-sany 6 myńdaı otba­­sy sábıli bolypty.

Saıasattanýshy, demograf Ázimbaı Ǵalıdyń aıtýynsha, el aýmaǵynda demografııalyq ózge­ris­ter keńes ókimeti tu­syn­da qubylǵan. Oǵan, árıne, áleýmettik jaǵdaıdan buryn, saıası reformalar áser etken sekildi.

«1960 jyldardyń bas ke­zinde qazaq qaıta bas kóte­re bas­taǵandaı boldy. Al buryn­dary qazaq otbasynda úıdegi náreste arǵy dúnıege attanǵanda, sheshesi ǵana yńyr­syp jylaıdy eken. Sum­dyq qoı, bala ólimi jıi tir­kelgen. 1959-1961 jyldary el aýmaǵynda medısına ór­kendep, nárestelerdiń sheti­neýi azaıdy. Qazaq áıelderi 6-7 baladan týǵan. Buǵan ashtyq, repressııa, soǵys kór­­gen ulttyń sanasyndaǵy «sa­nymyz azaıyp barady» degen túpsanadaǵy kúdik te áser etse kerek. Kópshiligińiz bilmeıtin shy­ǵarsyzdar, sol bir jyldary qa­zaqtar bala týý kórsetkishi boıynsha álem­dik rekordqa taıaǵan. Odan keıingi jyldary týý kór­set­kishi azaıdy. Bıyl halyq sany 20 mıllıonnan asty. Jyl­dyq tabıǵı ósim 268 myń­ǵa jetti. Halyqtyń shamamen 60%-y qalada turady eken. Onyń ishinde 71%-y, ıaǵnı 14 mıllıony – qazaqtar. Jurtshylyqtyń 73%-y qa­zaqsha túsinedi. 1991-2018 jyldar aralyǵynda 300 myń qazaq otbasy elge qonys aýdaryp, 1 mln 39 myń adam qandas mártebesin alǵan. Olardyń 61%-y О́zbekstannan kelse, Qytaı, Moń­ǵolııadan at­mekenge oralǵan qandas­tar­dyń sany da az bolmady. Bir qyzyǵy, Reseıden kelgender az. Egemendikke deıin de el aýmaǵyna qonys aýdarǵan qazaqtar boldy. Sol tustan orys halqy Reseı­ge kóship jatty. Munyń bar­ly­­ǵy birden bola qoıǵan emes, ýa­qyt sátimen kelgen demografııalyq ózgerister», deıdi Á.Ǵalı.

1991 jyldan bıylǵy qara­shaǵa deıingi aralyqty esepke alǵanda, elde 10 824 655 sábı dúnıege kelgen. Táýel­­sizdiktiń alǵashqy jyl­da­ryn­daǵy eldegi týý kórset­kishi men qazirgi ózgeris­terdi sa­lys­tyrýǵa kelmeıtin sııaq­ty. Mysaly, 2000 jyldan bas­tap 2006 jylǵa deıingi aralyqta elimizde orta eseppen jyl saıyn 200 myńnan 300 myńǵa deıin bala dúnıege kelgen. Keıingi jyldary bul kórsetkish 400 myńǵa shamalaıdy. Taǵy birneshe jylda 500 myńdy baǵyndyrsaq, qanekı? Árıne, eldegi týý kórsetkishine, de­mo­grafııalyq ósimge memlekettiń áleýmet­tik-ekonomıkalyq ahýaly da aı­tarlyqtaı áser etedi. Muny joǵarydaǵy statıstı­ka­lardan ań­ǵarý qıyn emes. Keler jyly da san salada ana men balaǵa qorǵan bolar­lyq jobalar kútip tur. Igi bastamalardyń sátti iske asaryna biz de tilekshimiz.