Infografıkany jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Qazaq dalasynda týyp, qıyrǵa ilim izdep attanyp, álemge ortaq bilim men ǵylymnyń ókili atanǵandardyń kósh basynda Ábý Nasyr ál-Farabı tur. Ol – túrki oıshyldarynyń eń ataqtysy, «Álemniń ekinshi ustazy» atanǵan ǵulama. Ashyq derekkózderge súıensek, sonaý 870 jyly qazirgi Otyrar qalasynda týyp, týǵan jerinde ana tilinde saýat ashyp, keıin 12-16 jas shamasynda kerýenge ilesip, bilim qýyp Baǵdatqa attanǵan. Oıshyl fılosofııa, logıka, etıka, metafızıka, til bilimi, jaratylystaný, geografııa, matematıka, medısına, mýzyka salalarynan 150-ge tarta traktat jazyp qaldyrdy.
El tarıhyndaǵy qaı zamanda da óz kezeńine laıyq, sol ýaqyttyń talabyna jaýap beretin bilim alýǵa umtylǵandar jeterlik. Sonyń bir belesinde keńes odaǵy qurylǵanǵa deıin bilim alyp, ózin tulǵa retinde qalyptastyrǵan jáne qazaq eliniń damýyna ólsheýsiz úles qosqan Shoqan, Ybyraı, Abaı, odan sál berirekte Álıhan, Ahmet, Mirjaqyp, Mustafa syndy arystarymyz tur. Árbiriniń shoqtyǵy bıik. Desek te, solardyń ishinde taqyrypqa saı arnaıy atap ótetini – Shoqannyń sol kezdegi eń tańdaýly oqý orny sanalǵan Sibir kadet korpýsyn bitirgeni, sondaı-aq ult kósemi Álıhan Bókeıhan men táýelsiz ári birtutas Túrkistannyń ıdeologi Mustafa Shoqaıdyń joǵary bilim alýy. Álıhandy ákesi 9 jasynda Qarqaralydaǵy moldanyń qolyna oqýǵa berdi. Biraq zerdeli bala moldadan oqyǵandardan góri mektepte oqyp júrgenderdiń saýattyraq ekenin ańǵaryp, qaladaǵy úsh klastyq bastaýysh mektepke óz erkimen aýysyp alǵan. 1879-1886 jyldary Qarqaraly qalasyndaǵy qazaq balalaryna arnalǵan mektepte oqydy. Osydan-aq HIH ǵasyrda oqý qýǵan daryndylarǵa bilim bererlik mektep bolǵanyn ańǵarýǵa bolady. Álıhan munymen de shektelmeı, Ombydaǵy tehnıkalyq ýchılısheni «tehnık» mamandyǵy boıynsha bitirdi. Sodan soń Sankt-Peterbýrgtegi Orman sharýashylyǵy ınstıtýtynyń ekonomıka fakýltetinde oqydy. Áýeli aýyl moldasynan hat tanyǵan Mustafa Shoqaı da Tashkenttegi erler gımnazııasyn bitirip, keıin Peterbýrg ýnıversıtetiniń zań fakýltetin támamdady. Ol aǵylshyn, fransýz, túrik, ózbek, orys tilderin bilgen.
Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Dáýren Eskekbaev 1917 jylǵy Qazan tóńkerisine deıin 120-dan asa qazaqtyń joǵary bilimi bolǵanyn aıtady.
– Qazan tóńkerisine deıin Ortalyq Azııa men Qazaqstan aýmaǵynda birde-bir joǵarǵy oqý orny bolmaǵany belgili. Biraz ǵalym Qazan tóńkerisine deıingi joǵary oqý oryndary retinde Shymkent, Áýlıeata, Túrkistan, Aqmeshit medreselerin atap júr. Eýropada joǵary mektepti bitirgen jáne patshalyq Reseı oqý oryndarynda qoǵamdyq ǵylymdar salasynda bilim alǵan jergilikti ult ókilderi óte sırek edi. Bul týraly akademık K.Nurpeıis: «XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń basynda qalyptasqan qazaq zııaly qaýymy negizinen Peterbýrg, Tartý, Varshava, Máskeý, Qazan, О́fe, Tashkent, Omby, Tom ýnıversıtetteri men ınstıtýttarynda, basqa da qalalardaǵy arnaýly orta bilim beretin oqý oryndarynda bilim aldy. Jekelegen qazaq jastary Túrkııa men Mysyr sııaqty elderde musylmandyq joǵary mektepterde oqydy», dep jazdy. XX ǵasyrdyń basyna qaraı qazaq zııalylarynyń qalyptasý úrdisi júrdi, olardyń bir bóligi eýropalyq bilim alǵandar edi. Osy baǵyttaǵy arnaıy zertteý eńbekteriniń málimetteri boıynsha, XIX ǵasyrdyń 20-jyldarynan 1917 jylǵa deıin Qazan ýnıversıtetinde otyzdan asa qazaq balasy bilim alyp, onyń on jetisi zań fakýltetin támamdaǵan. Jalpy, tóńkeriske deıin 120-dan asa qazaqtyń joǵary bilimi bolsa, 700-den kóbi orta bilim alǵan eken. Negizi XX ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde joǵary bilim alǵan qazaqtar týraly arnaıy zertteýler bolǵan joq. Sodan da bolar keńes dáýirindegi keı eńbekterde «Keńes ókimeti ornaǵanǵa deıin nebári 22 ǵana qazaq ulty ókiliniń joǵary bilimi boldy» degen málimetter negizge alynǵan, – deıdi ǵalym D.Eskekbaev.
Ǵalymnyń aıtýynsha, joǵary bilim alǵan qazaqtar týraly kezindegi «Aıqap» jýrnaly men «Qazaq» gazetindegi maqalalardan nemese keıingi jyldary jarııalanǵan estelikterden ǵana bilýge bolady. Máselen, M.Shoqaı redaktorlyq etken «Jas Túrkistan» jýrnalynyń 1929 jylǵy 7-8 sanynda «Ǵazymbek Birimjanov súrginde, Ǵabdýlýaqab qamaýda» degen maqaladaǵy: «Berlın joǵary aýylsharýashylyq mektebin bitirip, qyzmet etpek úshin Túrkistanǵa qaıtyp ketken Ǵabdýlýaqab Marat qamaýǵa alynǵan jáne Ǵazymbek Birimjanov súrginge aıdalǵan. Eýropada joǵary mektepti bitirip, jurtymyzǵa qaıtqan jalǵyz sol eki ǵana jigit edi», degen shaǵyn ǵana úzindide qanshama maǵlumat jatyr.
Ǵalym D.Eskekbaev «XIX ǵasyrda ýnıversıtetterde bilim alǵan qazaqtar» dep atalatyn derekter tizimin ázirlegen. Avtor bul tizimniń tolyq emes ekenin, sondyqtan múmkindiginshe memlekettik granttyq baǵdarlamalar aıasynda áli de Reseıdegi muraǵat qorlarynan tolyqtaı zertteýdi qajet etetinin eskertti. Tizimde Sankt-Peterbýrg, Tom, Qazan, Ystanbul, Máskeý ýnıversıtetin, Qazandaǵy mal dárigerleri ınstıtýtyn, Qazandaǵy dýhovnaıa akademııany, Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń áskerı medısına akademııasyn bitirgen qazaqtar bar. HX ǵasyrdyń bas kezinen tóńkeriske deıin ýnıversıtetterde bilim alǵan qazaq zııalylarynyń da tizimin jasapty. Onda joǵaryda atalǵan ýnıversıtettermen qatar 1909 jyly Mysyrda (Egıpet) ál-Qahıra (Kaır) ýnıversıtetin, Varshavadaǵy mal dárigerleri ınstıtýtyn, Saratov, Kıev ýnıversıtetin bitirgen qazaqtar qosylǵan. Osy tolyq emes tizimdegi málimetterdiń ózinen-aq HIH ǵasyrdan bastap qazaq zııalylary shetelde oqýǵa, bilimge umtylǵanyn kóremiz.
Tarıhshy-ǵalym Almas Júnisbaı revolıýsııaǵa deıin elden jyraqtap bilim alǵan qazaq zııalylarynyń jarqyn ókilderin alǵashqy «bolashaqtyqtarǵa» teńedi.
– Qazirgi tilmen aıtqanda, tóńkeriske deıin Reseıge baryp bilim alǵan qazaq jastary alǵashqy «bolashaqtyqtar» edi. Revolıýsııaǵa deıin Reseıdegi joǵary bilimge sanaýly qazaq jastary ǵana qol jetkizdi. О́ıtkeni bul ýaqytta Reseıge baryp bilim alý shyǵyny kóp ári uzaq sharýa edi. Onyń bir talaby – orys bıligi qazaq jerinde ashqan orta bilim ornyn aıaqtap, Reseıdiń oqý ornynan, jergilikti bılik organynan ruqsat alyp, arnaıy synaq emtıhandaryn tapsyrý. Qazaq jastaryn Reseıge oqýǵa jiberýde tek jergilikti otarlyq bılik qana emes, jergilikti qazaqtar da múddeli boldy. Qazaq jastaryna demeýshilik jasaǵan aýqatty qazaqtar olar kózin ashyp, elge oralǵan soń, qazaqtyń múddesin qorǵaıtynyna sengisi keldi. Tarıh kórsetkendeı, Reseıde bilim alǵan jastardyń biraz bóligi, eń aldymen, zań fakýltetterinde oqyp, keıin qoǵamdyq-saıası ómirge aralasý arqyly orys bıligi aldynda qazaqtardyń múddesin qorǵaýǵa talpyndy. Bolshevıkter bıligi ornaǵan soń, Reseıdegi bilim berý júıesi túbegeıli ózgeriske ushyrady. Alasapyran zamanda da qazaq jastary Reseıdiń úzdik joǵary oqý oryndarynda bilim alýǵa talpyndy. Saıası bedel jınaqtaǵan qazaq qaıratkerleri de qazaq jastarynyń bul talpynysyna qoldaý bildirýge umtyldy. Mysaly, 1922 jyly Turar Rysqulov RKFSR Ult ister jónindegi halyq komıssarıatynda qyzmet etken ýaqytta Máskeýdegi Shyǵys tilderi ınstıtýtyna (keıinnen N.Narımanov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýty, qazirgi Máskeý memlekettik halyqaralyq qatynastar ınstıtýty) revızııa júrgizip, onyń jumysyn qaıta qurǵan kezde, Túrkistan ólkesiniń jastaryna arnaıy 10 bilim grantyn bóldirtip berdi, – dedi A.Júnisbaı.
Tarıhshynyń aıtýynsha, azamat soǵysy jáne asharshylyq jyldary Túrkistannyń qıraǵan aýyl sharýashylyǵyn qalpyna keltirý úshin arnaıy bilimdi mamandardan muqtajdyq kórgen Túrkistan ókimeti S.Asfendııarov basqarǵan jer-sý halyq komıssarıaty arqyly Túrkistannyń jastaryn Eýropaǵa oqýǵa jiberýdiń arnaıy jobasyn qolǵa aldy. Sol arqyly qazaqtyń 4 talapshyl jasy Germanııanyń jetekshi aýylsharýashylyq oqý oryndaryna oqýǵa attandy. Úkimettiń qarjysyna oqyǵandyqtan, bul jastar keıin Túrkistan men Qazaqstanǵa oralyp, túrli keńestik mekemelerde, óndiris oryndarynda jumys istep, el ıgiligi úshin eńbek etti. Iаǵnı Rysqulov pen Asfendııarov syndy aldyńǵy qatarly qazaq qaıratkerleriniń úmitin aqtaǵan bolatyn.
Keńes ókimeti tusynda «revolıýsııaǵa deıin qazaqtyń eki-aq paıyzy saýatty bolǵan» degen derek jıi aıtyldy. Álbette, munyń jalǵan ekeni anyq. Ony joǵaryda biz keltirgen derekterden-aq baıqaýǵa bolady. Shyn máninde, qazaq – bilimge qushtar ult.
