– Baqyt Baqtanuly, esińizde bolsa, birneshe jyl buryn jasaǵan suhbatymyzda osyndaı túr-tulǵamen teatr men ekrannan shyǵarmashylyq múmkindigińizdi meılinshe ashatyn laıyqty rólińizdi taba almaı júrgenińizge ókinish bildirip edim. Sol olqylyqtyń orny tolǵandaı ma?
– Iá, ol áńgime esimde. Sebebi ol kezde shyǵarmashylyq tolǵanys ústinde bolatynmyn. Akter bolǵannan keıin bizdiń basty mindetimiz – el súıip kórip, baǵalaıtyn oıly, kesek beıneler týdyrý ǵoı. Ol teatrǵa da, kınoǵa da qatysty. Bir ǵana rólimen tarıhta qalǵan sańlaqtar qanshama. Kerisinshe, ǵumyr boıy óz rólin izdep armanda ketken akterler de az emes. Sondyqtan óner adamy bolǵan soń, naǵyz óner deńgeıinde beıne jasaı alsań, ártis úshin odan asqan baqyt joq shyǵar. Jan tolǵanysynan týǵannan keıin akterge árbir róli ystyq. Biraq báribir jyldar alǵa jyljyp, oıyń tolysqan saıyn ózińe qoıylar talap ta kúsheıedi eken. Sondaıda janyń súıip oınaıtyn, oń jambasyńa kelgen beıneniń buıyrýy da – úlken olja. Al endi «Oıan, qazaqqa» kelsek, Mirjaqyp men úshin óte kúrdeli róldiń biri boldy. Qansha degenmen tarıhı tulǵa, ultymyz úshin aıaýly beıne. Kilti tabylmasa, akterge odan ótken úlken ýaıym joq. Halyqtyń kóńilinen shyqpasa, úlken ókinish sol. Mirjaqypty somdaǵanymdy kópshilik qabyldamasa, ózimdi jegideı jep qoıar edim. Sondyqtan bul róldi alǵanda qýanysh pen qorqynysh qatar turdy.
– Úreıdi qalaı úrkittińiz? Rólińiz nesimen erekshe este qaldy?
– Mirjaqyp róli kóp izdenis pen daıyndyqty talap etti. Rólge bekitilgenimdi estigennen-aq tulǵa týraly tushymdy derekterge den qoıyp, bilimimdi tolyqtyrýǵa talpyndym. Ssenarııdi qolyma ustap kúni uzyn Esil jaǵalap ketetinmin. Keıipkerimniń ómirbaıanymen, shyǵarmashylyq jolymen tanystym. Jaz ýaqyty bolǵandyqtan, ujym eńbek demalysyna shyǵyp ketken kez edi. Teatrdyń ishi tym-tyrys. Grım bólmeme kelip rólimdi zertteıtinmin. Mirjaqyptyń muhıt álemi osylaısha ózine baýrap aldy. Jýrnalıst Maııa Bekbaevanyń derekti fılmderi de tulǵa tabıǵatyn tanýyma kóp kómektesti. Alash qaıratkerleriniń ashylmaǵan tustary kóp ekenin osy fılmge daıyndyq barysynda túsindim. Ásirese asyldyń synyǵy Gúlnár Mirjaqypqyzynyń ákesi týraly jazylǵan «Shyndyq shyraǵy» kitabyn oqyp shyqqannan keıin Dýlatov álemine birtaban jaqyndaǵandaı boldym. Qandaı aýyr taǵdyr deseńizshi!.. Adam osynyń bárine qalaı tózip, ómir súre alady? Alash qaıratkerleriniń ómir joly, eli úshin janyn bergen jankeshtiligi meni qatty tolǵandyryp, sanama shyn máninde úlken silkinis jasady. Ol kisilerge degen súıispenshiligim, qurmetim odan saıyn eselene tústi. Eshqaısysyn bólip-jara almadym. Barlyǵy da batyr, barlyǵy da qubylys. Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly, Álıhan Bókeıhan, Mirjaqyp Dýlatuly dep jalǵasyp kete beredi. Olardyń oıy bir jerden shyqty, maqsaty ortaq boldy. «Qaıtsek derbestik, táýelsizdik alamyz?» dep kúresti. Qaıran erler, «Urpaǵymyz kózi ashyq, bilimdi bolsa eken» degen armanmen ótti ǵoı. Telehıkaıanyń ssenarııin oqyp otyryp, sońyna kelgende óksik qysyp, jarty saǵattaı esimdi jınaı almaı otyrdym. Qasymda eshkimniń bolmaǵany mundaı jaqsy bolar ma? Alash arystarynyń ult táýelsizdigi jolynda janyn shúberekke túıip, basyn ólimge tikken kózsiz erligi, ultyn sheksiz súıgendigi qatty tebirentti. Rasynda, biz Alash qaıratkerlerin tanymaıdy ekenbiz ǵoı dedim. Qalaı ólimge barǵany, bir tıyn aqy almaı halqyna tegin qyzmet etkeni. Naǵyz eli úshin týǵan erlerdiń isi. Qarap otyrsam, Mirjaqyptaı erlerdiń atqa qonyp, eli úshin erlik istegen kezeńi qazirgi bizben tustas kezderi eken. Kózime jas alyp otyryp, «Men ózimniń elime ne istedim?», «Tilime, Otanyma qandaı paıdamdy tıgizdim?» degen suraq qoıdym. Osy serıaldyń túsiriliminen keıin sanamda, tanymymda alapat tóńkeris boldy. О́mirge, ómir súrý qalybyma degen kózqarasym ózgerip, tipti ózimdi qamshylaı bastadym. Mirjaqyptyń «Oıan, qazaǵynyń» máni maǵan endi ashyla túskendeı.
– Al túsirilim kezinde qandaı qıyndyqpen betpe-bet keldińiz? Oıyńyzdaǵy Mirjaqypty somdaı aldyńyz ba?
– Maǵan úlken qıyndyq ýaqyttyń tapshylyǵy boldy. Keıde «asyǵystyq atústilikke uryndyrar ma eken» dep qaýiptengenim de ras. Biraq maǵan túsirilim alańynda ssenarısterdiń ultjandylyǵy, Alashqa degen mahabbaty rýhanı turǵydan qatty kómektesti. Murat Esjan, Ushqyn Sáıdirahmanuly jáne Ularbek Nurǵalymuly úshtiginiń oı ushqyrlyǵyna tánti boldym. Ssenarıı bir oqyǵannan-aq meni selt etkizdi. Avtorlardyń muraty birden júregime jetti. Odan keıin jeke basyma taǵy bir erekshe áser etken tus – biz oınaǵan kezde róldi qalaı ashsam eken dep qınalǵan joqpyz. О́ıtkeni avtorlar qaı tusyn qalaı ashý kerek ekenin usaq-túıegine deıin kórsetip, aıtyp berdi. Akterler quramy ssenarısterdiń izdenimpazdyǵyna, talantyna tánti boldyq. Dramatýrgııalyq qurylymy da qıynnan qıystyrylyp, bir-birine kiriktirilip jazylǵan ǵoı. Sózdiń kúshi, oınaýdyń kúshi bári kórinip turady. Qazaqtyń tili qandaı baı edi! Ony kıno tiline sátti aınaldyra alǵan jigitterdiń eńbegi aıryqsha atap ótýge turarlyq. О́zge keıipkerlerge qaraǵanda Mirjaqypty bir saty joǵary qoıyp qoıǵanyn sezinip oınadym. Bul maǵan erekshe shabyt syılady.
– Akterdiń shyǵarmashylyq qýatynyń ashylýyna qasyndaǵy seriktesiniń septigi de kóp tıedi. Osy turǵydan kelgende «Oıan, qazaq» fılmindegi eń sátti seriktesim dep qaı akterdi aıryqsha aıtar edińiz?
– «Oıan, qazaq» «Ahmet. Ult ustazynyń» jalǵasy bolǵannan keıin sol jaqtaǵy negizgi keıipkerlerdiń barlyǵy bul jobaǵa da birge keldik qoı. Tek keıbir akterler ǵana aýysty. Alǵashqy jobadan-aq bir-birimizge baýyr basyp qalǵandiki me, ásirese Aqańnyń rólin oınaǵan Baıǵalı Esenálıevti ózimsinip aldym. Ol kisimen túsirilgen árbir sahna úlken mereke boldy desem, artyq aıtqandyǵym emes. Jany jaısań, kóńili keń erekshe bir bııazy adam ǵoı. Qasynda júrip óziń de bir tynyshtyqqa ıe bolasyń, janyńa senim uıalaıdy. Jobadaǵy men birden qabyldaǵan beıne – osy Baıǵalı aǵamnyń keıipteýindegi Ahmet Baıtursynuly beınesi. Sóılesken sátten-aq Mirjaqyptyń Aqańa degen qurmetindeı erekshe bir sezim meni de baýrap aldy. Sol sekildi Ǵaınıjamaldy oınaǵan Zarına Kármen de talantty aktrısa ǵoı. Ekranda erkin túsinisken jaqsy seriktesterimniń biri boldy. Kerisinshe, bastapqyda joba rejısseri Murat Esjandy qabyldaı almadym. Tym jas kórindi. «Alash arystaryn laıyqty deńgeıde asha alar ma eken?» degen kúdik te boldy. Alaıda jumys barysynda Murat meni tereńdigimen tánti etti. Bul taqyrypqa rejısser de, ssenarıster de úlken daıyndyqpen kelgen eken. Ár sózdi aıalap qoldanǵan olar bizden de mátinge qurmetpen qaraýdy ótindi. «Barynsha ssenarııde jazylǵan mátindi aıtyńyzdar. О́z sózderińizdi qospańyzdar. Sebebi ár sóılemdi qaıratkerlerdiń óz eńbeginen alyp, stılin saqtap, ár tirkes arqyly sol dáýirdiń únin jetkizýge tyrystyq», dep talap qoıdy. Osydan keıin-aq aýzymyzdan shyqqan ár sózdiń durys ıntonasııamen saýatty aıtylýyna mán berdik. Munyń barlyǵy neni bildiredi? Shyǵarmashylyq toptyń tarıhtyń ár deregine, fılmniń ár detaline úlken jaýapkershilikpen qaraǵanyn ańǵartady. Osynyń arqasynda jobanyń da juldyzy janyp, fılm biz kútken nátıjeden de asyp tústi. Alash abyroıyn asqaqtatqan, rýhyn oıatqan tushymdy dúnıe týdy ǵoı dep oılaımyn. Taǵy bir aıtarym – Murat rólge akter tańdaýda da dóp túsedi. Nátıjesinde, talaı akterdiń juldyzy jandy. О́z basym, ásirese Ahmet Baıtursynuly róline tańdalǵan Baıǵalı Esenálıev oıynyna shyn ılanyp, Aqań dep qabyldadym. Al ondaı sátti iriktelgen akterler jobada óte kóp.
– Túsirilim barysynda janyńyzdy eljiretken qandaı epızod boldy?
– Fılmde kóńildi qozǵaıtyn tus óte kóp. Kórermen túgili oınap júrip ózimiz bosańsydyq. Sonyń ishinde janyma aıryqsha áser etken kórinis Mirjaqyp atamyzdyń Ombydaǵy túrmede eki jyl bolyp, eshkimge aıtpaı úıine kirip kelgende, qyzy Gúlnár men Ahmetsafanyń ulynyń oınap otyryp alystaǵy ákelerin saǵynatyny, ákesin kórgendegi Gúlnárdyń qýanyshy, olardyń qaýyshý sahnasy maǵan erekshe áser etti. Ondaı taǵdyrdy basymnan keshpesem de, oınap júrip janym jylady. Ákelik mahabbatym da osy kóriniste eshqandaı akterlik árleýsiz, dál ómirdegideı shynaıy ashyldy ǵoı dep oılaımyn. Mundaı jaǵdaılar óte kóp. Sanamalap aıtý múmkin emes. Túsirilim kezin aıtasyz, tipti fılm jaryqqa shyqqannan keıin de júrekti eljireter biraz jaıt basymnan ótti. Almatydaǵy saýda ortalyǵynyń birinde júr edim, tutqıyldan beıtanys jigit tap kelip, meni qushaqtap aldy. Alǵashynda túsinbeı qaldym. Qarasam, kózine jas alyp, erekshe tolqyp tur eken. «Aǵa, keshirińizshi! Sizdi kórgende Mirjaqyp atam aldymnan shyǵa kelgendeı boldy. Fılmdi keshe kórip shyqtym. Jan dúnıemdi tóńkerip tastady», dedi. Buǵan deıin mundaı jaǵdaı basymnan ótpegennen keıin qapelimde ne derimdi bilmeı qalǵanym ras. Shynymen kútpegen jaıt boldy. Tipti ózimdi qalaı ustarymdy bilmedim. Buǵan deıin de qanshama kınoǵa túsip júrmin ǵoı. Biraq mundaı jaǵdaı bolǵan emes. Sol kezdesýdiń áserinen uzaq ýaqyt shyǵa almadym.
– Rejısser Murat Esjan fılmniń tusaýkeser rásiminde: «Bizdiń elde tarıhı kınolar az túsiriledi. Bundaı dúnıelerdi kórmeıdi, túsinýge kópshiliktiń deńgeıi jetpeıdi degen tujyrym qalyptasady. Sol senimdi buzsaq», dep kópshilikke úndeý tastaǵan edi. Sol úndeý tamasha nátıje berip, «Oıan, qazaq!» kınoteatrlarda kórsetilimniń kóshin bastady. Bul – shynymen de jastardyń rýhyn oıatyp, qoǵamdaǵy qalyptasqan qasań qaǵıdalardy buzǵan kıno álemindegi úlken jańalyq boldy. Al siz qalaı oılaısyz, «Oıan, qazaq» qazaqty oıata aldy ma?
– Kınoteatrlardaǵy bul kórsetkish kórermenderdiń jeńil komedııalardan jalyǵyp, tereń taqyryptarǵa sýsaǵanyn aıqyn ańǵartty. Shynymdy aıtsam, tarıhı fılmge dál osyndaı aýdıtorııa jınalady dep ózim de kútken joqpyn. Ony halyq ta kútpedi. Shynyn aıtqanda, kınonyń mundaı suranysqa ıe bolatynyna biz daıyn bolmadyq. Kınoteatrlarǵa bar-joǵy eki aptalyq kórsetilimge shyǵarǵan ulttyq arnada osylaı bolady dep boljaǵan joq. «Mirjaqyp. Oıan, qazaq!» fılminiń montajy júrip jatqan kezde rejısser Murat Esjannan «Erteń kórermenniń aldynda uıatqa qalyp júrmeımiz be?» dep suradym. Kıno túsirilimi aıaqtalǵan soń da ýaıymym údeı tústi. «Mirjaqyptyń beınesiniń kiltin taba aldym ba?» degen oı da janymdy jegideı jep, bir sát maza bermedi. Biraq kınoteatrlarda kórsetilim bastalǵannan keıin-aq halyqtyń ózi birinen soń biri ilip áketip: «Baryńyzdar, kórińizder!» dep nasıhattaýǵa kiristi. Bul – halyqtyń rýhanııatqa, ózimizdiń shyqqan tegimizge shólirkep qalǵanynyń kórinisi dep oılaımyn. «Oıan, qazaq» – ýaqyttyń suranysy. Elge qyzmet etken Alash arystary týraly osyndaı fılmderdi kóptep túsirip, halyqqa esimderin jańǵyrta bersek, qazaq utpasa utylmaıdy. El úshin janyn qurban etken ardaqtylarymyzǵa bul kınolar óte azdyq etedi. Alty bólimniń ózi meje emes. Alda áli de talaı izdenis kerek. Sebebi biz búgingi mamyrajaı ómirimiz, azattyǵymyz úshin boztorǵaıdaı shyryldap, eldiń qamyn aıtqan, ǵylym-bilimge shaqyryp, aǵartýshylyqpen aınalysqan, «egemendik alsaq» dep uly armanmen ótken tulǵalarymyzdyń aldynda boryshtarmyz. Myna beıbit zamanda Alash zııalylary týraly fılm túsirmeý qııanat bolar edi. Halyqtyń sanasyn oıatýdyń birden-bir joly osy. «Alash» partııasynyń ókilderi desek, birden Álıhan, Mirjaqyp pen Ahmet oıǵa oralady, odan ári asa almaımyz. Budan bólek qansha qaıratker bar. Solardyń árqaısysyna arnap bir-bir fılm túsirsek, artyq bolmas edi.
– Endi teatr jaqqa qaraı oıysaıyqshy. Belgili rejısser, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Nurqanat Jaqypbaı sheberhanasynan túlep ushqan sizdiń kýrs 2007 jyly Astana tórinen Jastar teatryn ashtyńyzdar. Búginde sol teatrdyń beldi akteriniń birisiz. Teatrdaǵy tynysyńyz qalaı?
– Bul jaǵynan men ózimdi joly bolǵan jandardyń qataryna jatqyzamyn. Nurqanat Jaqypbaıdaı talapshyl da talǵampaz rejısserdiń tálimin kórip, grýppalas, dos degenniń shekarasynan asyp, búginde baýyrǵa aınalyp ketken Ádil Ahmetov: Dáýren Serǵazın, Azamat Esqulov, Jandáýlet Bataı, Aınur Rahıpova, Mádına Maı, Mahabbat Madǵulova syndy jaqsy jandarǵa jolyǵýym – taǵdyrdyń maǵan jasaǵan úlken tartýy, syıy. Sahnada ǵana emes, ómirde bir-birimizdi demep, qoldap kelemiz. Meniń baqytym sol – tórt jyl birge oqyǵan dostarymmen ajyramaı júrip, jańa teatr ashý deıtin tarıhı sátti bastan keshtik. Jan-jaqqa tarydaı shashyrap ketpeı, barlyǵymyz birge Jastar teatrynda qyzmet etip kelemiz. Ustazymyz qasymyzda. Áriptesim Ádil Ahmetov: «Biz Nurqanat Jaqypbaıdyń 21-kýrsynda oqyp jatyrmyz», dep ázildeıdi. Ol ras, ustazymyzdyń aldynda biz áli shákirtpiz. Áli de úırenerimiz kóp. Alla ol kisige uzaq ǵumyr bersin dep tileımin.
– Rejısser Nurqanat Jaqypbaıdy talapshyl dep jaqsy sýrettedińiz. Sol talapshyl ustazyńyz kıno álemin dúr silkintken «Oıan, qazaqtaǵy» rólińizdi qalaı baǵalady?
– Ol kisi shákirtterin kózine kóp maqtaı bermeıdi. Biraq Almatyda ótken bir úlken jıynda «Oıan, qazaqty» kórgen belgili ǵalymdar, óner qaıratkerleri Mirjaqyp týraly jyly lebizderin bildirgen eken. Keıin sony tilge tıek etip Nurqanat aǵamyz ujymda ótken jınalysta eńbegime oń baǵasyn beripti. Biraq ózim kezekti túsirilimde júrgendikten, ol kúngi jınalysqa qatysa almadym, áriptesterimnen estidim. «Balasy atqa shapsa, anasy úıde otyryp taqymyn qysady» demekshi, ustazymyz ónerde óz jolyn qalyptastyryp kele jatqan árqaısysymyz úshin tilekshi, jankúıer ǵoı. Sol qoldaý bizdi qanattandyrady.
– Kıno salasynda Mirjaqyp róli mereıińizdi ústem etti. Al teatrda she? О́z rólińizdi taba aldyńyz ba?
– Teatrda somdaǵan árbir rólim – janymnyń, júregimniń bólshegi. Sebebi ár beıne úlken eńbek pen tynymsyz izdenistiń, janyńdy jegideı jeýdiń nátıjesinde ómirge keledi. Bul jaǵynan kelgende «Kishkentaı ról bolmaıdy, kishkentaı akter bolady» degen áıgili qaǵıda meniń únemi jadymda turady. Sondyqtan árbir rólime, ol meıli basty, meıli qosalqy bolsyn, bárine birdeı izdenemin. Barlyǵy birdeı ystyq. Áıtse de, akterdiń ishinde buǵyp jatqan armandary bolady ǵoı. Ony ashyp aıtyp tastaǵym kelmeıdi. Arman qupııa bolsa, tez oryndalady deıdi. Sondyqtan shyǵarmashylyqqa qatysty ishimde jatqan oılardy jarııaǵa jar sala bergim kelmeıdi. Ýaqyty kelgende oryndalar. Mirjaqyp sekildi baǵymdy ashyp, kórermen kóńilinen shyǵatyn, tabıǵatym men ishki qalaýyma dóp keletin kesek beıne teatr sahnasynda da týatyn shyǵar. Teatrdaǵy óz rólimdi áli tapqan joqpyn. Izdenis ústindemin.
– Akter Baqyttyń armanyn bildik, al bala Baqyt qandaı edi? Balalyq shaqqa az-kem saıahat jasap kórsek...
– Almaty qalasynda týyp-óstim. Qalanyń balasy bolǵannan keıin orys tiline júırik boldym. Tipti qazaq tilin múldem bilmedim. Tentektigimdi sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Balabaqshadaǵy tárbıeshilerdiń syn-eskertpesin jıi estı bergen soń, onyń ústine qazaq tilin úırensin dep ata-anam Shymkentte turatyn naǵashy ájemniń qolyna berip tyndy. 4-synyptan bastap sol kisiniń tárbıesin aldym. Apam jyly-jumsaǵyn usynyp, qazaq tilin úıretip qana qoımaı, meni eńbekke de baýlydy. Aýylda júrip sharýanyń barlyq túrin istep úırendim. Jer aýdaryp, baý-baqsha egetinbiz. Ájemdi ertip, aýyzashar men qonaqqa da jıi baratynmyn. Munyń barlyǵy óte úlken tárbıe dep bilemin. Sonda júrip qazaqtyń barlyq jón-joralǵy, dástúr-saltynyń syryna qanyqtym. Sonyń áseri bolsa kerek, búginde meni qalanyń balasy dep eshkim aıtpaıdy. Sol úshin de apama rızamyn. Máńgilik qaryzdarmyn. Al endi balalyq armanǵa kelsek, esimdi bilgennen bastap ushqysh bolýdy armandadym. Biraq aǵam telearnada operator bolyp jumys istegennen keıin, meni de osy sala qatty qyzyqtyrdy. Mektep bitirgennen keıin operatorlyqqa oqýǵa túseıin dep óner akademııasyna kelsem, aldymnan Aqkenje Álimjan kezdesip, meni akterlik kýrsqa túsýge úgitteı bastady. «Ártis bolý buryn nege oıyma kelmegen?» dep sol kezde alǵash ret oılandym. Sóıtip, aıaq astynan akter bolýǵa ańsarym aýyp, Aqkenjeniń sońynan erdim. Osylaısha, 2002 jyly akterlik bólimge Nurqanat Jaqypbaı sheberhanasyna qabyldandym. Biraq oqýdy aıaqtap, dıplomymdy alǵannan keıin de ushqysh bolý armanymnan bas tarta almadym. Sóıtip, 2006 jyly Almatydaǵy Azamattyq avıasııa akademııasyna oqýǵa qujat tapsyrdym. Alaıda memleket bólgen grantty akterlik bilim alýǵa paıdalanyp qoıǵannan keıin, endi tek aqyly túrde ǵana oqýǵa tapsyrýǵa quqym bar ekenin bildim. Al ózińiz biletindeı, avıasııa – óte qymbat sala. Tájirıbeden ótý úshin ushaqty bir ret ushyryp, qondyrýdyń ózi sol kezde 10 myń dollar turady eken. Soǵan qaramastan táýekel dep emtıhanǵa kirdim. Eger tússem, qalaıda bolsyn oqyǵym keldi. Biraq buıyrmaǵan shyǵar, keshendi test kezinde fızıkadan tapsyrǵan emtıhanymdy hımııa dep qabyldap, tómen ball alyp qaldym. Saparda júrip, kelgen soń appelıasııaǵa bersem, kesh dep ony da qabyldamaı qoıdy. Áıtpese «qabyldaý komıssııasyndaǵy mamandar túriń de, turpatyń da ushqysh bolýǵa kuıyp qoıǵandaı eken» dep quraq usha qarsy alyp edi, amal neshik... Sóıtip, teatryma qaıta oraldym.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»