Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
– Talǵat aǵa, Táýelsizdik kúnin qalaı atap ótip júrsiz?
– Ashyǵyn aıtsam, el sekildi. Biz – eki júıeni kórgen urpaqpyz. Sosıalıstik zamanda keńes ókimetiniń qurylǵan kúnin qalaı toılaǵandy kórdik, tamashaladyq. Búgingi júıede ol kúndi 16 jeltoqsan almastyrdy. Biraq bul sheshim meni áli kúnge deıin oılandyrady. Olaı deýime sebep, 1986 jylǵy qazaq jastarynyń KOKP Ortalyq komıtetiniń joǵarydan júrgizgen óktem, ákimshil-ámirshil saıasatyna qarsy qazaq jastarynyń qaqtyǵysqa, sońy aıaýsyz basyp-janshýǵa ulasqan beıbit narazylyǵy jáne osyǵan zańdyq baǵa berilmeýi. Táýelsizdik alǵan kún basqa memleketterde qaı dárejede atalyp ótetinin kórip, bilip júrmiz. Al biz de kúlbiltelemeı aqıqatyn aıtar bolsaq, emen-jarqyn kóshege shyǵyp máz bolatyn, masaırap shattyq ánin shyrqaıtyn aıryqsha ataýly kún bolýdan áldeqashan qaldy.
– Endi búgingi qoǵamnyń sanaly bir ókili retinde ne isteý kerek dep oılaısyz?
– Táýelsizdik – saıası máni zor erekshe uǵym. Úsh júz jyldaı Reseı patsha ókimetiniń bodany, odan keıin ultymyzdy órge súırep, memleketimizdiń týyn jelbiretetin arystarymyzdyń bárin qynadaı qyryp tastap, tuqyrtyp ustaǵan totalıtarlyq júıeden irge bólip shyqqan qýanyshymyzdy qasterleı bilýge tıispiz. Sondyqtan aıtýly, ataýly kúndi qazannyń 25-ine – Respýblıka kúnine aýystyrǵan jón-aq. Sonda aıryqsha atap ótetin eki oqıǵany birge úılestirsek, kim bizge birdeńe deıdi?.. Onyń ústine mezgili kúnniń qaqaǵan sýyq kezi emes, kúzdiń qońyrjaı, shýaqty shaǵyna dóp keledi. Kúlsek te, jóndep kúlip, jazdaı jaınap júremiz.
– Siz az taralymmen «Almaty. 1986 Jeltoqsan» aıǵaq-kitaptarynyń 16 tomyn elge usyndyńyz. Ol kitaptardyń alǵashqy tórt tomy Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń «Ádebıettiń áleýmettik mańyzdy túrlerin basyp shyǵarý» baǵdarlamasy boıynsha «Jeltoqsan kóterilisi» degen ataýmen jaryq kórdi. Bilýimizshe, aıǵaq-kitaptaryńyz ári qaraı jalǵasa beretin syńaıly.
– Iá, dál solaı. 1991 jyly qolǵa alyp, juqa muqabamen shyǵara bastaǵan kezimizde, ózi de Jeltoqsannyń qýǵyn-súrginin bastan keship, shetqaqpaı kórip júrgen Aqseleý Seıdimbek aǵa «Talǵat, bul 1916 jyldyń qasireti emes, kúni keshe ǵana bolǵan tarıhı oqıǵa. Sen aqyry qolǵa alǵan ekensiń, júz tom bolsa da shyǵarsańshy», dep edi. Rasynda, alańda qazaǵymyz dep namys týyn jelbiretken, sol úshin qýdalaýǵa túsip ustalǵan, sottalǵan, jumystan alastatylyp, tipti turaq mekeninen de qýylǵan adam óte kóp. Arasynda ajal qushqandary da bar. О́mir boıy múgedek bolyp qalǵandary qanshama. Solardyń árbiri batyr, Jeltoqsan kóterilisiniń qaharmandary emes pe? Olardyń erligi – eskerýsiz qalmaıtyn erlik. Meniń aıǵaq-kitaptarym – óshpes erliktiń ónegeli dúnıesi, Jeltoqsannyń sherli shejiresi. Osy kitaptar arqyly kóterilistiń qaltarysta qalǵan oqıǵalaryn qaıta tiriltemin, aıtylmaǵan aqıqatyn ashýǵa umtylamyn. Máselen, Qazaq KSR Joǵarǵy keńesiniń Almaty qalasynda 1986 jylǵy jeltoqsannyń 17-18-inde bolǵan oqıǵalarǵa túpkilikti baǵa berý jónindegi komıssııasynyń tujyrymdary boıynsha tolyq ashylmaǵan jumbaq qaltarystaryna Jeltoqsan qaharmandary men kýágerleriniń estelik materıaldary arqyly endeımin. Eshbir saıası oqıǵa aldyn ala daıyndyqsyz júzege aspaıdy. Jeltoqsan kóterilisi de dál solaı. Ázirge qolmen qoıǵandaı ustap kórsetetin naqty uıymdastyrýshylary atalmaǵanymen, olar qylań berdi. Meniń maqsat-múddem – solardy aıqyndaý. Sol úshin de qal-qaderimniń jetkeninshe aıǵaq-kitaptardy shyǵara beremin.
– Jeltoqsan taqyrybynyń ádebıet pen ǵylymda, kıno men sýret ónerinde qalaı kórinis tapqanyn da tilge tıek ete keteıik, aǵa.
– Ádebıettiń kórkemdik álemine enip, roman-povest, áńgimeler jazyp, búgingideı qıyn-qyspaqty jaǵdaıda shyǵara almaı pushaıman kúıde júrgen qalamgerler ushyrasar. Al oqyrmandarǵa usynylǵan naqty shyǵarmalar ishinde Dúkenbaı Dosjanovtyń «Alań», Jaqsybaı Samrattyń «Biteý jara», Turysbek Sáýketaıdyń «Aıqarańǵy» romandary til ushyna oralady. Jeltoqsannyń taıaǵyn jep, azabyn tartqan tulǵalar týraly Kólbaı Adyrbekuly «Kazahskoe delo» degen jobamen tórt kitap jazsa, ázirge sonyń bireýi ǵana qolǵa tıdi. Qalǵandarynyń taǵdyry ne bolady? Oraıly sáti kelgende bul máseleni Mádenıet jáne aqparat mınıstrligindegi azamattarǵa qulaqqaǵys ete keteıin: Sizder óte qundy jáne oqylatyn, áleýmettik mańyzy zor kitaptar ekenin eskerseńizder eken.
Al sahnalyq shyǵarmalar ishinen jazýshy, dramatýrg Serik Asylbektiń «Jeltoqsan túni yzǵarly» («Bir túngi oqıǵa») pesasyn aıryqsha aıtamyn. О́ıtkeni ol – Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatrynda sahnalanyp, kórermenderdi erekshe tushyndyrǵan qoıylym. Sol sekildi aqyn Bolat Sharahymbaıdyń «17-jeltoqsan» poemasy negizinde jasalyp, B.Rımova atyndaǵy Taldyqorǵan teatry kórermenderge usynǵan poetıkalyq spektakldi de kóziqaraqty jurt jaqsy biledi. Taǵy bir aıtatyn dúnıe – Kólbaı Adyrbekuly men Ertaı Aıǵalıulynyń ólim jazasyna kesilip, KSRO Syrtqy ister mınıstri Andreı Gromykonyń aralasýymen túrmeden aman shyqqan Jeltoqsan qaharmany Myrzaǵul Ábdiqulov týraly jazylǵan pesasy. Qozǵalatyn másele, aıtylatyn oılardyń óte ashylyǵyna baılanysty respýblıkalyq ta, oblystyq ta teatrlardyń eshbiri táýekeli jetip qolǵa almady.
Jeltoqsan taqyrybyndaǵy aqyndardyń poemalary men óleńderi barshylyq. Solardyń sanatynda ózi de qýdalaýǵa ushyrap, oqýdan qýylǵan aqyn Amanǵazy Káripjan áýleti úzbeı jazyp keledi. Birneshe kitaby jaryq kórgen.
Endi án álemine baılanysty aıtarym: sazger, ánshi, akter Ábıirbek Tináliniń «Jeltoqsan jeli» áni óziniń máńgilik oryndalatyn taǵdyrly án ekenin kórsetti.
Kınoǵa ekrandalýǵa qatysty: Kolbınniń kezinde kınorejısser Talǵat Temenovtiń «Qyzǵysh qus» kórkem fılmi túsirildi. Bıliktiń tapsyrmasymen túsirilgendikten be, kórermender onsha qabyldaı qoımaıdy. Kınorejısser Qaldybaı Ábenovtiń jartylaı kórkem, derektik kórinisteri de basymdaý «Allajar» fılmin bóle-jara atar edim. О́kinishtisi, ol kınoteatrlarda, ne telearnalarda kórsetilgen joq. Qaldybaıdyń ózi osy fılmi týraly tuńǵıyq oıdyń shyrmaýyna shatylyp, aıyqpas aýrýdyń saldarynan birer jyl buryn kóz jumdy.
Jeltoqsan – óte aýyr, bıliktiń nazarynan tys qalǵan taqyryp. Solaı bolǵandyqtan kınorejısser Ásııa Baıǵojına da talaı jyldan beri demeýshiler izdep, jankeshtilikpen jumysyn úzbeı jalǵastyryp keledi. Onyń Odaq ydyramaı turǵan kezde Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kınostýdııasynda túsirgen «Jarııalanbaǵan demonstrasııanyń hronıkasy» derekti fılmi óte qundy, dáıektik mańyzy óte zor dúnıe. G.Kolbın jádigóılene sóılep, ózin barynsha jantalasyp aqtaýǵa tyryssa, D.Qonaev Jeltoqsan kúnáharlarynyń biregeıi bolǵan onyń ońdy-soldy esip sóılegen sózine shamyrqana jaýap berip, ótirigin shyǵarady. Ásııanyń «1986. Jeltoqsan hronıkalary. Shyndyqtyń úzigi» toptama fılmderi sheteldik qorlardyń qoldaýymen ekrandalyp keledi.
Ǵylymǵa kelsek, ǵalymdarymyz úshin Jeltoqsan kóterilisi jabyq taqyryp desem, asylyq aıtpaǵan bolarmyn. Sebebi elimizde arada ótken 37 jyl áletinde bir-aq kandıdattyq dıssertasııa qorǵaldy. Ol – Ál-Farabı atyndaǵy ulttyq ýnıversıtettiń jýrnalıstıka fakýltetiniń oqytýshysy, marqum Nárbın Kenjeǵulovanyń professor Saǵynbaı Qozybaevtyń jetekshiligimen jazylǵan «Jeltoqsan oqıǵasynyń baspasózde kórinýi» degen taqyryptaǵy zertteý eńbegi. Jeltoqsannan jetekshi ǵalymdardyń úreılenip úrketini sondaı, tipti joǵary oqý ornyn bitirýshilerge dıplomdyq jumysqa usynýdan da jasqanady. Osylaı búkil álemdik tarıhı máni tereń Jeltoqsan kóterilisi ǵylymı aınalymnan qaǵajý kórip otyr.
– Endi búgingi urpaqqa oralaıyq, olarǵa Jeltoqsan kóterilisiniń mańyzy men mánin durys uqtyra aldyq pa? Eger óz deńgeıinde uqtyra almasaq, aldaǵy ýaqytta onyń qasireti men qasıetin qalaı jetkizemiz?
– Ol úshin árdaıym júıeli, ashyq áńgime qajet. Jeltoqsannan úreılenbeý kerek. О́ıtkeni kóterilis sol ýaqyttaǵy gorbachevtik bılik, saıasatkerler ádiptegendeı orys ulty men qazaq halqynyń arasyn ashyp, jaýlastyratyn kereǵar oqıǵa emes. Qudaı halqymyzdy keń qushaq etip jaratqan. Biz – bar máselege baıyppen, asqan tózimdilikpen qaraıtyn halyqpyz. Qansha aýyr da azapty qyspaqqa tap bolsaq ta, sabyr men salıqaly paıym bizdiń serigimiz. Áıtpese, qazaq nendeı quqaıdy kórmedi? Adam aıtqysyz qanshama qyrǵyn, azaptardy bastan keshpedi? Eń ǵajaby sol, kekshil emespiz. Jamanshylyqty sanamyzdan syzyp tastaıtyn «umytshaq» ultpyz. О́te keshirimshilmiz. Mundaı qasıet boıyna uıalaǵan halyq eshqashan ózdiginen qantógis, qasiretke barmaıdy.
Jeltoqsan kóterilisi – qazaq jastarynyń uly erligi. Biz sol ýaqytta názik jandy qyzdarymyzdyń órligin óz kózimizben kórdik. Jyǵylyp jatsa da jantalasyp, alǵa umtylýmen, jaǵalasyp, qarsylasýmen boldy. О́lgeli jatsa da ór minezinen bir tanbady. 1986 jyly yzǵarly Jeltoqsan kúnderinde qazaq úshin er minezimen kóringen jastardyń bári sondaı edi. Osylaı bolǵanyn barynsha aıtyp, óskeleń urpaqtyń sanasyna synalap sińirý úshin olarmen jıi-jıi júzdesýge tıispiz. Sóıtip, tárbıe, taǵylym sabaqtastyǵyna basa mán bersek, keleshek urpaǵymyz bizden de bıik, mártebeli bolyp óseri sózsiz.
– Jeltoqsan kóterilisine qatysýshylarǵa kózqaras qalaı? Olardy qoldaý sharalaryna kóńilińiz tola ma?
– Bul da ábden oılanatyn mándi másele. Keshe bári alańǵa alańsyz oımen, gorbachevtik demokratııa, jarııalylyq únine eltip shyqqan ańǵal da beıkúná qyz-jigitter edi, qazir alpystyń asqaryndaǵy qaýymǵa aınaldy. Densaýlyqtaryn alańda joǵaltty. Erlik kúresteri úshin qurmet, syı kórmedi. Tipti júrek jylytatyn jaqsy sóz, jyly qabaqqa da zárý. Uıymdary kóp-aq. Biraq bereke-birlikteri qýantpaıdy. Bastaryn biriktirmeı, aralaryna iritki salatyn beımálim kúsh bar deıdi. Biraq solar 86-nyń yzǵarly kúnderinde «sen kimsiń, qaıdansyń?» demeı, Almatynyń kóshelerinde sherýledi, alańda jumylǵan judyryqtaı tutasyp turdy. «Meniń Qazaqstanym» men «Atamekendi» áýelete shyrqady. Beıbit sherýdiń aıaǵy ońbaı taıaqtalyp, azaptalýǵa alyp bardy. Ony júzege asyrǵan bıliktiń ózi. Eń basty qozǵaýshy kúshi Máskeýde boldy.
Búginde táýelsiz el boldyq deımiz. Táýelsiz el bolaıyq dep urandatpasa da, bar nıeti, oıy osyǵan úılesetin kóterilisshi jastarymyz kórgen qasiret pen tartqan taqsirettiń qaıyrymyn kóre almaı qamyǵyp keledi. Ony kórý úshin alańda qolǵa túskenin, qorlanyp, zorlanǵanyn dáleldeý kerek eken. Ustalyp tirkelgender, sottalyp isti bolǵandar, partııa, komsomoldan shyǵarylǵandar ózderin aqtap alar-aý. Al ustalmaı aman qutylǵandar she? Olar ózderiniń Jeltoqsan qaharmandary ekenin qaıtip dáleldeıdi? Mine, olardyń bárin ashyndyratyn nárse – osy.
Búginde aqtalǵandar sanaýly. Bıyl qanshaǵa jetkenin bilmeımin, al 35 jyldyǵy atalyp ótken kezde kúlli respýblıka kóleminde uzyn sany bes júzdeı ǵana bolatyn. Endi aqtalǵan Jeltoqsan batyrlaryna memleket atynan jasalatyn jaqsylyqqa qatysty aıtarym: Almaty qalasynyń ákimdigi ótken jyly Táýelsizdik kúni qarsańynda 150 myń teńgeden berip edi. Bıyl 250 myń teńgege ósiripti degendi estidim. Jumys istep júrgen jeltoqsandyqtardyń aılyq jalaqysyna úsh jarym myń teńgeden qosylady.
– Táýelsizdik merekesinde kóńil kóteretin kóp áńgime aıta ma dep dámelenip edim...
– Kóńilsizdeý tustary kóbeıip ketse, ashy aqıqatqa jýyqtap sóz qozǵaǵanym úshin kináli emes shyǵarmyn. Degenmen «úmitsiz – shaıtan». Bári birte-birte jaqsarsa, jabyqqan, qamyqqan jeltoqsandyqtardyń qabarǵan qabaqtary ashylar. Solaı bolady dep seneıik...
– Ashyq áńgimeńizge alǵystan basqa aıtarym joq.
Áńgimelesken –
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
