Shal aqyn aýdanynyń ortalyǵy Sergeev qalasy 1969 jyly paıdalanýǵa berilgen sý qoımasy mańynda ornalasqan. 117 sharshy shaqyrymdy alyp jatqan bul sý qoımasy Sergeev qalasyn elektr qýatymen qamtamasyz etedi. Sonymen birge Esil tasyǵan tusta jaǵasyndaǵy eldi mekenderdi jaıylma sýdan qutqaratyn qoıma. Qoımaǵa Imanburlyq ózeniniń sýy da qulaıdy. Aýdan aýmaǵy – 5 myń sharshy shaqyrymdaı, halqynyń sany – 19 myń, kezinde 45 myńǵa da jetken. Qazir qazaǵynyń úlesi – 46, orysy – 43 paıyz, qalǵany basqa etnostardyń ókilderi. Aýdan uzaq jyldar Sergeev atalyp, 1999 jyly oǵan osy jerde týyp ósken ataqty Shal aqynnyń esimi berildi.
Al Ǵ.Músirepov aýdany 1997 jyly Kókshetaý oblysy taratylǵanda, onyń Rýzaev pen Chıstopol aýdandarynyń biriktirilýinen qurylǵan. Aýdan alǵashynda «Selınnyı» dep atalyp, artynan, 2002 jyly 100 jyldyq mereıtoıyna baılanysty sóz zergeri Ǵ.Músirepovtiń esimi berilgen. Bul aýdan oblystaǵy jer kólemi jaǵynan (11 myń sharshy shaqyrym) úlken aýdandardyń biri sanalady. Aýdanda 41 myńdaı turǵyn bar, sonyń úshten biri ǵana – qazaq. Bul jerge tyń ıgerýshiler kóptep kelgen. Aýdan ortalyǵy – Novoıshım aýyly (burynǵy Kýıbyshev) oblys ortalyǵynan 260 shaqyrym jerde ornalasqan. Aýdan aýmaǵynda ataqty Toqsan bıdiń beıiti bar.
Shal aqyn aýdany keıingi 3 jylda ekonomıkaǵa ınvestısııa tartýdan kúrt órleýge qol jetkizip, ony jylyna 7 mlrd teńgeden 2,5 ese arttyryp 17 mlrd teńgege apardy. Sonyń ishinde aýylsharýashylyǵynda 2 mlrd teńgeniń asa iri 4 jobasy iske asyryldy. Al bıyl 10 mlrd teńgeniń ınvestısııasy quıylǵan birneshe joba iske asyrylyp jatyr. Atap aıtqanda, Sergeevka qalasynyń túbinde «ZHA-Group LTD» JShS 1 myń tuıaqqa eseptelgen asa iri taýarly-sút fermasynyń qurylysyn aıaqtaýǵa jaqyn. «Asyl farms» pen «Germes agro» JShS árqaısysy 600 tuıaq sıyrǵa shaqtalǵan eki taýarly-sút fermasyn salyp jatyr. Sondaı-aq 6 sharýashylyq 100 myń tonna dán saqtaı alatyn astyq qabyldaý beketterin turǵyzýda. Y.Ybyraev aýylynda «Aýyl amanaty» baǵdarlamasynyń aıasynda sút óńdeıtin seh ashyldy. Osy baǵdarlama boıynsha 172 mln teńgege barlyǵy 22 joba qarjylandyryldy. Sondaı-aq «Agrarlyq-nesıelik korporasııa» AQ 75 mln teńgeniń 500 bas qoı qystatatyn keshen qurylysyn qarjylandyrdy.
Bıyl aýdan dıqandary 202 myń ga jerdiń dánin jınap, gektar berekeligin 11,4 sentnerden aınaldyrdy. Bıylǵydaı óte aýyr jyl bul – jaqsy kórsetkish. Maıly daqyldar 45 myń ga jınalyp, gektar basy 9,1 sentnerden ónim alyndy.
Aýdan ákimi Rahat Smaǵulovtyń aıtýyna qaraǵanda, osy aýdannyń aýmaǵynda 1995 jylǵa deıin asa iri Úlken Torańǵul jáne Kishi Torańǵul kólderinen sý tartyp, tórt aýdannyń jerin sýlandyratyn aryq jumys istegen eken. «Qazir sol aryqty jańǵyrtýdy qolǵa alyp otyrmyz. Eger ony sátti iske asyrsaq aýdan aýmaǵynda kartop pen kókónis egýdi eselep arttyramyz. Bıyl «Asyl Farms» JShS búrký ádisimen 400 gektar jerdi sýlandyratyn júıeni iske qosty. Oǵan Amerıkanyń aınaldyra sý shashatyn «MAS Agro» mashınalarynyń tórteýin qoıý arqyly qol jetkizildi», deıdi ákim.
Bıyl aýdan aýmaǵynda túrli áleýmettik baǵdarlamalarǵa qatystyra otyryp, 1087 adamnyń jumysqa ornalasýyna múmkindik jasaldy. Al ataýly áleýmettik kómek 479 adamnan turatyn 93 otbasyna berilgen.
Prezıdenttiń tapsyrmasyna sáıkes qoldanylmaı jatqan jerlerdi memlekettiń jer qoryna qaıtarý munda jaqsy qarqynmen júrgizilýde. Sońǵy eki jylda 19 myń gektar jer memleketke qaıtaryldy.
Aýdannyń veterınarııalyq-sanıtarııalyq ál-aýqaty turaqty. Aýdan aýmaǵynda asa qaýipti aýrýlar tirkelgen joq. Aýrýlardyń taralý qaýpin boldyrmaý jáne azaıtý maqsatynda Sibir jarasynan ólgen maldyń kómilgen ornyn mal qorymdarynan alastaýǵa erekshe nazar aýdarylǵan.
Aýdan aýmaǵynan 557 shaqyrym avtojoldar ótedi, sonyń 182 km – respýblıkalyq, 78 km – oblystyq mańyzy bar joldar. Qalǵany aýdandyq mańyzy barlar, bıyl olardyń 74%-y
qanaǵattanarlyq jaǵdaıǵa jetkizildi. Aýdandaǵy 41 eldi mekenniń 6-ýy ǵana aýyz sýdy Esildiń toptyq qubyrynan ishedi. Qalǵandary jer asty sý kózderinen alyp otyr. Bıyl 4,0 jáne 1,6 mlrd teńgeniń eki jobasy arqyly 10 aýyldy toptyq sý júıesine qosý qolǵa alynǵan. Sondaı-aq Kókshetaý toptyq sý qubyryna 5 aýyldy qosý úshin 7,4 mlrd teńgeniń jobasy ıgeriletin bolady. «Shaǵyn aýyldarda sýdy tazartý júıesi bar keshendi blok-modýlderdi ornatý esebinen taza sýmen qamtamasyz etýdi josparlap otyrmyz. Jalpy, 12 modýldi ornatý josparlanǵan», deıdi R.Smaǵulov.
Aýdandaǵy 30 jalpy bilim beretin mektep, 1 balabaqsha jáne 26 shaǵyn ortalyq barlyq 2 692 oqýshy men 553 bóbekti qamtyǵan. Bıyl, burynǵynyń ústine 16 mektep jańadan jyly týalettermen qamtamasyz etildi. Oblystyq bıýdjettiń esebinen 4 mektep kúrdeli jóndeýden ótkizildi, al kelesi jyly 9-yn jóndeý úshin JSQ daıyndaldy.
Bıyl Ǵ.Músirepov aýdanynda ortasha eńbekaqy byltyrǵymen salystyrǵanda 15,7 paıyzǵa artyp, 238 myń teńgege jetti. 2009 adam jumysqa ornalastyryldy, sonyń 1 619 turaqty oryndarǵa qoıyldy. Aýdan aýmaǵyna bıyl 217 adamnan turatyn 69 otbasy kóship kelip, qonystandyryldy.
Osy jyldyń 10 aıynda aýdan ekonomıkasyna 29,6 mlrd teńge ınvestısııa tartyldy. Jeke ınvestısııalar kólemi sonyń 97,0 paıyzyn qurady. Qurylys jumystarynyń kólemi 4,8 mlrd teńgeni qurap, 11,9 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi, bul ótken jylmen salystyrǵanda 9,9 paıyzǵa artyq. «Dıplommen – aýylǵa» baǵdarlamasy boıynsha bıyl 25 mamanǵa 129,4 mln jáne 40 mamannyń aýyldarǵa kóship barýyna 13,8 mln teńge ústemeaqy berildi.
Bul aýdanda ónerkásip jaqsy qarqynmen damyp kele jatqanymen ekonomıkanyń draıveri áli de aýyl sharýashylyǵy bolyp qala beredi. Bıyl aýdan dıqandary 97,6 mlrd teńgeniń ónimin aldy. Aýa raıynyń barynsha qolaısyz bolǵandyǵy sebepti bul byltyrǵymen salystyrǵanda 33,4% tómen. Jınalǵan astyqtyń jalpy kólemi 610,3 myń tonna boldy, al maıly daqyldar kólemi 43,5 myń tonnany qurady.
Aýdanda mal sharýashylyǵy jaqsy qarqynmen damýda. «ÝK Ádil» JShS bıyl 400 tuıaq sıyrǵa taýarly-sút fermasyn (TSF) ashýdy kózdep otyr, búginge deıin 309 tuıaq satyp alyndy. «Býdennoe-SK» JShS 1200 tuıaqqa shaqtalǵan TSF qurylysyn bastady. «Nejınka Erke» men «AZKO» JShS da tıisinshe 600 jáne 400 tuıaqqa arnalǵan TSF salýdy josparlaǵan. Al «Adanı-Agro» JShS 1 200 tuıaq et beretin qara mal ósirýdi qolǵa aldy.
Aýdanda maıly jáne dándi daqyldardy óńdeıtin eki iri ónerkásiptik kásiporyn bar. Sonyń biri «Maslodel» JShS táýligine 400 tonnaǵa deıin raps, kúnbaǵys, zyǵyr maılaryn óndiredi. Aǵymdaǵy jyly 37 myń tonnadan astam maı óndirip, olar elden tys jerlerge de eksporttalady. «Kazmıl» JShS 360 myń tonnaǵa deıin qurama jem óndiredi. Aǵymdaǵy jyly 155 myń tonnadan astam ónim óndirip, Qytaıǵa eksporttady.
Búgingi tańda aýdanda 1 900-den asa ShOB ókilderi tirkelgen, bul byltyrǵymen salystyrǵanda 7,3% artyq. Sonyń ishinde bıyl 14 ShOB 579 mln teńgeniń sýbsıdııalaryn aldy. «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy boıynsha 24 turǵyn 182,5 mln teńgeniń jeńildetilgen nesıesine qol jetkizdi. Bıyl aýdan kásipkerleri óz kúshterimen 21 bıznes nysanyn iske qosyp, 136 jańa jumys ornyn ashty. Bulardyń qatarynda «Semeınyı» sýpermarketi, «Qýanysh» meıramhanasy, «Karavan» saýda úıi jáne t.b. bar», deıdi aýdan ákimi Rýslan Ańbaev.
Aýdan aýmaǵynan 931 shaqyrym avtojol ótedi, sonyń 304 shaqyrymy – respýblıkalyq, 141 shaqyrymy – oblystyq jáne 486 shaqyrymy aýdandyq mańyzy bar joldar. Bıyl jalpy somasy 1 mlrd teńgege «Shuqyrkól-Andreevka-Raısovka» aýdandyq mańyzy bar avtojolǵa jóndeý júrgizildi, Berezovka aýylynyń kireberisine jóndeldi. Sondaı-aq Nejınka, Stavropol, Peskı, Chervonnoe, Shóptikól, Novoselovka, Vozvyshenka aýyldaryndaǵy kentishilik joldarǵa 483 mln teńgege jóndeý júrgizildi. Taǵy 8 aýyldyń kentishilik joldaryn jóndeý josparlanyp otyr.
Aýdan aýmaǵynda bıylǵy 10 aıda barlyǵy 11,8 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Jyldyń aıaǵyna deıin aýdan ortalyǵynda 50 páterlik turǵyn-úı paıdalanýǵa beriledi dep kútilýde. Bıyl 398 mln teńge qarajat bólinip, Andreev, Lomonosov, Drýjba aýyldarynyń orta mektepteri kúrdeli jóndeýden ótti. Jóndeýdi qajet etetin qalǵan mektepterge JSQ jasalyp, keler jyldyń josparyna engizilgen. Oqýshylardy mektepterge tasymaldaý úshin eki Yutong avtobýstary alynǵan. Barlyq aýyl mektepteri jyly týalettermen qamtamasyz etilgen. Aýdannyń densaýlyq saqtaý júıesi jaqsarýda. Bıyl «Aýyl – El besigi» baǵdarlamasy aıasynda Rýzaev aýylynda ornalasqan dárigerlik ambýlatorııa ǵımaratynyń shatyryna 75 mln 866 teńgege kúrdeli jóndeý júrgizildi. Aýdandyq aýrýhananyń qabyldaý bólimi 10 mln 503 myń teńgege jóndeldi.
Soltústik Qazaqstan oblysy
