– QDKBQ úshin ótip bara jatqan jyl nesimen este qaldy?
– Eldegi taratylatyn toǵyz bank (Capital Bank Kazakhstan, AzııaKredıt Bank, Tengri Bank, Astana Banki, Qazaqstan Eksımbanki, Qazaq Banki, Delta Bank, Qazınvestbank, Valıýt-Tranzıt Bank) boıynsha ótem tóleýdi biz 2022 jyly aıaqtaǵandyqtan, bıyl dáleldi sebepter boıynsha ótem tóleý jáne halyqtyń qarjylyq saýattylyǵyn arttyrý sekildi baǵyttarǵa jiti nazar aýdardyq. Depozıtterdi saqtandyrýshylardyń halyqaralyq qaýymdastyǵynyń (DSHQ) qyzmetine qatysý boıynsha atqarylǵan jumystar da biz úshin óte mańyzdy. Olardan basqa, árıne, bizdiń dástúrli qyzmetimiz Qazaqstannyń depozıt naryǵyna turaqty taldaý júrgizýge baılanysty boldy.
– Depozıt el azamattary úshin aqshany saqtaý men molaıtýdyń eń bir ońtaıly qarjy quraly ekeni belgili. Bul úrdis 2023 jyly saqtaldy ma?
– Bıyl bólshek saýdalyq depozıt naryǵy oń serpinmen damydy. Jeke tulǵalardyń depozıtteri bank sektory úshin negizgi qorlandyrý kózi bolyp qala beredi. О́ıtkeni olar turaqtylyǵymen erekshelenedi, ári joǵary dárejede ártaraptandyrylǵan jáne bankter úshin qoljetimdi dúnıe. Al qarapaıym halyq úshin bank depozıtteri – artyq aqshany ınvestısııalaýdyń eń yńǵaıly, eń qarapaıym jáne eń senimdi qarjy quraly.
Bıylǵy ahýal boıynsha jeke tulǵalardyń depozıttik portfeliniń jıyntyq kólemi 18,8 trln teńgege jetti. Bul rette jalpy ósim 2023 jyldyń basynan beri 1,9 trln teńgeni nemese 11,5%-dy qurady. Halyq depozıtteriniń eń joǵary ósimi 2023 jyldyń ekinshi toqsanynda (+5,0%), al eń tómen ósimi 2023 jyldyń birinshi toqsanynyń qorytyndysy boıynsha tirkeldi (+1,4%).
– О́sim qandaı depozıtterdiń esebinen baıqaldy?
– Bólshek saýdalyq depozıt naryǵynda ósimniń basty qozǵaýshy kúshi – teńgelik depozıtter. Osy jyldyń qorytyndysy boıynsha jıyntyq bólshek saýdalyq depozıt portfelinde olardyń úlesiniń ortasha máni 69%-ǵa jetti.
Atap ótý kerek, teńgedegi depozıttik portfeldiń turaqtylyǵyna kóp jaǵdaıda halyqtyń ulttyq valıýtaǵa degen seniminiń artqandyǵy sebebinen qol jetkizilýde. Aıtalyq, aǵymdaǵy jyldyń úshinshi toqsanynda aıyrbas baǵamynyń qysqa merzim ishinde qubylýy teńgelik depozıtterdiń deńgeıine áser ete alǵan joq. Osylaısha, dál qazirgi ýaqytta aıyrbas baǵamy halyq úshin depozıttiń valıýtasyn tańdarda aıqyndaýshy faktor bolýdan qaldy. Onyń ústine naryqta teńgelik depozıtter boıynsha kóterińki tabystylyq deńgeıi de teńgelik depozıtti tańdaýda qosymsha aıtarlyqtaı ról atqaryp jatyr.
Bólshek saýdalyq depozıtter segmentinde 2023 jyly dollarlaný deńgeıi jyl basynda 33,9%-dan 2023 jyldyń 1 jeltoqsanyna qaraı 27,3%-ǵa deıin tómendep otyr.
– Eń joǵary serpin qandaı segmentterde baıqaldy?
– Bólshek saýdalyq depozıttik portfeldiń qurylymy segmentter bólinisinde 2023 jyldyń barysynda aıtarlyqtaı ózgergen joq. Dástúr boıynsha maksımaldy shoǵyrlanym (qaldyq aqshalary sońǵy sanyn qosa eseptegende 15 mln teńgege deıin bolatyn) buqaralyq segmentte baıqaldy.
Depozıttik portfeldiń jıyntyq kóleminde buqaralyq segmenttiń úlestik kórsetishi jyl barysynda 50%-dan joǵary boldy. Sonymen qatar 2023 jyldyń úshinshi toqsanynda orta jáne iri segmentterdegi depozıtter boıynsha joǵary ósý qarqyny tirkeldi. Buǵan myna faktorlar sebep bolýy múmkin:
- Joǵary ınflıasııa aıasynda azamattardyń alatyn tabys deńgeıiniń joǵarylaýyna baılanysty orta segmentpen shektesetin somalardyń ishinara sol segmentke aǵylýy;
- Depozıtterinde az kólemde aqsha jınaǵan salymshylardyń aqsha jınaý qabiletiniń tómendeýi. О́ıtkeni kúndelikti taýarlarǵa ketetin shyǵyndar halyq tabysynyń eleýli bóligin alatyn boldy.
– Tutynýshylardyń qandaı depozıtterge «búıregi buryp» turady?
– Ádettegideı, bıyl da halyq arasynda merzimsiz salymdar óte tanymal boldy. Bıyl olardyń bólshek saýdalyq depozıtterdegi úlesi 63,9%-dy qurap, al jıyntyq kólemi 12,0 trln teńgege jetti. Sonymen qatar aǵymdaǵy jyly turaqty qorlandyrý kózderi – merzimdi jáne jınaq salymdardyń úlesteri de ósti. Depozıttik portfeldiń turaqty bóliginiń oń serpini negizinen jınaq salymdardyń ósýi esebinen qamtamasyz etildi. 2023 jyldyń 1 jeltoqsanyna qaraı bul portfeldiń jalpy kólemi 1,5 trln teńgeni qurady. 2023 jyldyń basynan beri portfel 414,7 mln teńgege nemese 37,8%-ǵa ósti. Bul rette osy segmentte halyq tarapynan tolyqtyrý quqyǵy joq teńgelik jınaq salymdarǵa basymdyq berilýde. О́ıtkeni bul salymdardyń tabystylyǵy tolyqtyrý quqyǵy bar salymdarǵa qaraǵanda joǵary. Olardyń úlesi jınaq depozıtterdiń jıyntyq kóleminiń 85%-yn quraıdy.
– Siz halyqtyń qarjylyq saýattylyǵyn arttyrý salasyndaǵy sharalar týraly aıtyp óttińiz. Bıyl Qorda bul baǵytta qandaı jumystar atqaryldy?
– Qazaqstandyqtardy jınaq aqshalarynyń qalaı qorǵalatyndyǵy týraly laıyqty deńgeıde habardar etip otyrý úshin Qordyń bastamasymen bıylǵy jyldyń 1 shildesinen bastap barlyq bankterde habarlamanyń jańa nysany qoldanysqa engizildi. Sol arqyly bankter bank salymy shartyn jasaý barysynda salymshylardy:
- osy banktiń depozıtterge kepildik berý júıesiniń qatysýshysy ekendigi týraly;
- depozıttiń túri men valıýtasyna qaraı maksımaldy kepildik mólsheri týraly, saqtandyrý jaǵdaıy týyndaǵan kezde, onyń ishinde bir bankte birneshe depozıttiń jáne bank aldynda bereshekter bar bolǵan shaqta (mysaly, kredıt) kepildi ótemdi esepteý erekshelikteri týraly;
- kepildi ótem tóleý merzimi jáne ony alý úshin júginý ádisteri týraly;
- talap etilmegen somany salymshynyń Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynda (BJZQ) ashylǵan jeke zeınetaqy shotyna aýdarý talaptary jáne tólem merzimi aıaqtalǵan soń, dáleldi sebep boıynsha ótem alý úshin QDKBQ-ǵa ótinish berý múmkindikteri týraly habarlaýǵa mindetti.
Mundaı habarlandyrý eshbir shart jasasý ádisine – jazbasha/qashyqtan/banktik qyzmet kórsetý keshendi shartyna qosylý jolyna qaramastan júzege asyrylady.
Budan basqa, banktiń bólimshesinde nemese onyń mobıldi qosymshasynda/saıtynda onlaın rejiminde bank shoty/salymy shartyn jasasý barysynda qol qoıatyn qujattarǵa jiti nazar aýdarý qajet. О́ıtkeni olarda bank óniminiń mańyzdy talaptary (salymnyń túri/valıýtasy, merziminen buryn tolyǵymen/ishinara alý tártibi jáne olar boıynsha maksımaldy kepildik somalary) týraly aqparattar jazylady.
Qazir ekinshi deńgeıdegi 12 bank habarlamanyń jańa nysanyn engizý boıynsha normatıvtik jáne tehnıkalyq jumystardy júrgizip bolsa, 6 bank bul úderisterdi aıaqtaý kezeńine taıady. Sondaı-aq Qor jyl barysynda halyqty «dáleldi sebepter» boıynsha ótem alý tártibi týraly belsendi túrde habardar etip keldi.
– Osy týraly tolyǵyraq áńgimelep berseńiz.
– Salymshylar dáleldi sebepterge baılanysty ótem alýǵa ótinish berý merzimin ótkizip alǵan jaǵdaıda olarǵa kepildi ótem qalaı tólenetindigi týraly QDKBQ qazaqstandyqtar arasynda jyl barysynda talaı ret aqparat berý-túsindirý jumystaryn júrgizdi. 2023 jyly azamattardyń osyndaı sanattaryna 50 mıllıonnan astam teńge tólendi.
Belgilengen merzimdi dáleldi sebepterge baılanysty ótkizip alǵan salymshy solardy rastaıtyn qujattardy usynǵan jaǵdaıda ótem tólenýi múmkin. QDKBQ dáleldi sebepter boıynsha ótinishterdi bank boıynsha taratý úderisi tolyǵymen aıaqtalǵanǵa deıin nemese Áleýmettik kodekske sáıkes (qarajat salymshynyń zeınetaqy shotyna aýdarylǵan jaǵdaıda) salymshynyń zeınetaqy qorynan zeınetaqy tólemderin alý quqyǵy týyndaǵanǵa deıingi merzimderge deıin qabyldaıdy.
Depozıtterge kepildik berý týraly zańda belgilengen dáleldi sebepter mynalar:
- Áskerı qyzmetke kirý;
- Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynan tys jerde bolý;
- Depozıtordyń murasyn qabyldaý jáne murany ıemdenýge nemese ashýǵa baılanysty ózge de sebepter;
- Bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynda bolý;
- Sot anyqtaǵan ózge de mán-jaılar.
Bul depozıtterge kepildik berýdiń álemdik júıeleri arasynda biregeı sheshim ekenin atap ótkim keledi. Sondaı-aq salymshylardyń talap etpegen ótem aqshalarynyń ótem tóleý merzimi aıaqtalǵan soń, olardyń BJZQ-da ashylǵan jeke zeınetaqy shottaryna aýdarylatyndyǵy da sonyń qatarynda.
Qor qazaqstandyqtardyń múddeleri úshin óziniń atqaratyn jumystaryn jetildirýge jáne úzdik álemdik tájirıbelerdi qoldanýǵa barynsha kúsh salady.
– Siz DSHQ-ǵa qatysý aıasynda atqarylǵan úlken jumystar týraly atap óttińiz. Osy týraly tolyǵyraq baıandasańyz.
– О́zińiz biletindeı, osy jyly kóktemde AQSh-ta, Ulybrıtanııada jáne Shveısarııada kúrdeli banktik daǵdarys oryn aldy. Soǵan jaýap retinde DSHQ aıasynda jumys toby quryldy. Ol jergilikti depozıtterge kepildik berý júıelerin kúsheıtý, nyǵaıtý maqsatynda qaýymdastyq qyzmetin reformalaý boıynsha usynystar ázirleıdi. QDKBQ osy jumys tobynyń qyzmetine belsene qatysty.
Sonymen qatar Qor EEO-ǵa múshe memleketterdiń depozıtterdi saqtandyrý salasyndaǵy zańnamalaryn úılestirý aıasynda Saraptamalyq toptyń múshesi retinde onyń otyrystaryna talaı ret qatysqan bolatyn. Nátıjesinde, halyqaralyq tájirıbeler negizinde depozıtterdi saqtandyrýshylardyń («saqtandyrýshynyń mandaty») ókilettigi men atqaratyn fýnksııalaryn úılestirý tásilderi, depozıtterdi saqtandyrýshylardyń dármensiz bankke qoıar talaptaryn qanaǵattandyrý kezektiligi, jurtshylyqty habardar etý jáne depozıtterge kepildik berýdiń tıimdi júıeleri úshin mańyzdy máseleler talqylandy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Nurgúl SALYQJANOVA
