Turǵyn úı – ıgilik faktory

Turǵyn úı ‒ adam qajettiliginiń mańyzdy sharty bolýymen qatar, halyqtyń basym kóp­shiliginiń ustatpas armany. Qazirgi taldaý­lar boıynsha bizde baspanamen qamtamasyz etý áli de jetkiliksiz deńgeıde. Máselen, BUU-nyń áleýmettik standarty bir adamǵa 30 sharshy metrge jetse, 2022 jyly bul kórsetkish bizde 23,6 sharshy metrden keldi. AQSh pen Germanııa sııaqty damyǵan elderde turǵyn úımen qamtamasyz etý deńgeıi sáıkesinshe bir adamǵa 70 jáne 50 sharshy metrdi quraıdy. Al bizde bir adamnyń 30 sharshy metr turǵyn úımen qamtamasyz etilýine qol jetkizý úshin turǵyn úı qoryn 110 mln sharshy metrge 405-ten 515 mln sharshy metrge deıin ulǵaıtý qajet. Memleket basshysy halyqtyń basym kópshiligi úshin turǵyn úı  eń ózekti másele bolyp otyrǵanyna nazar aýdaryp, turǵyn úı saıasatyn qaıta qaraýdy, onyń meılinshe ádil ári ıkemdi bolýyn qamtamasyz etýdi tapsyrǵan bolatyn. Qazirgi ýaqytta Úki­met azamattarymyzdy tıisti turǵyn úı­men qamtamasyz etý jóninde jan-jaqty sharalar qabyldap jatyr.

Bıylǵy 10 aıda respýblıka boıynsha barlyq qarjylandyrý kózi esebinen 13,3 mln sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi, 117, 3 myń otbasy ózderiniń turǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartty. Jalpy, osy jyly barlyq kózdi qarjylandyrý esebi­nen 15,3 mln sharshy metr turǵyn úı salý jospar­lanǵan. Jyl saıyn jospar 200 sharshy metrge ulǵaıyp otyrady. 

Sonymen qatar bıyl bekitilgen Turǵyn úı-kommýnaldyq ınfraqury­lymdy damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrym­damasy sheńberinde neǵurlym muqtaj azamattar­dyń turǵyn úı máselelerin sheshý úshin memlekettik baǵdarlamalar iske qosyldy. Tujy­rymdama sheń­berinde 2024-2029 jyldary barlyǵy jyl saıyn 10 myń páter satyp alý kózdelgen. 2029 jylǵa deıin oblı­gasııalyq qaryzdar esebinen «Otbasy banki» arqyly satylatyn 36,8 myń kredıttik páter salý qaras­tyrylyp otyr. Tujyrymdamada jergi­lik­ti atqarýshy organdardyń oblıgasııalaryn shyǵarý arqyly kredıttik turǵyn úı salý tetigi kózdelgen. Jyl sońyna deıin shamamen 700 myń sharshy metrdi nemese 10 myńǵa jýyq páterdi (141,7 mlrd teńge bólindi) iske qosý josparlandy.

Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»

Sondaı-aq turǵyn úı-kommýnaldyq ınfraqurylymdy damytý tujyrymda­masy keıinnen halyqtyń áleýmettik osal toptaryna jalǵa berý úshin memle­kettik bıýdjet esebinen páterler satyp alýdy bildiredi. Bıyl 11 myńǵa jýyq páter satyp alynady (105,2 mlrd teńge qarastyrylǵan). Salymshylarǵa tur­ǵyn úı qaryzdaryn berý boıynsha «Ot­basy banki» bıýdjettik kredıtteý baǵ­dar­lamalary iske asyrylyp jatyr. 2023 jylǵa bankke «2-10-20» (3 176 qa­ryz), «5-10-20» (3 610 qaryz) ıpoteka­lyq baǵdar­lamalaryna 72 mlrd teńge bólindi.

Budan basqa, qurylys kompanııalary tarapynan usynysty yntalandyrý úshin qurylys salýshylardyń kredıtterin sýbsıdııalaý tetigi qoldanylady. Bıyl shamamen 630 mln teńge sýbsıdııalandy. «Qazaqstandyq turǵyn úı kompanııasy» AQ arqyly ekinshi deńgeıdegi bankterdiń ıpotekalyq qaryzdary boıynsha syıaqy mólsherlemelerin 7%-ǵa deıin sýbsıdııa­laý júzege asyrylady. Bıyl 600 mln teńge sýbsıdııalandy. Ulttyq banktiń sheshimimen 2029 jylǵa deıin «7-20-25» ıpotekalyq baǵdarlamasy uzartyldy, ony iske asyrýǵa jyl saıyn shamamen 100 mlrd teńge kózdelgen.

О́tip bara jatqan jyldyń qorytyn­dysy boıynsha kezekte turǵan 8 209 adam turǵyn úımen qamtamasyz etildi. Osy jyly 2 472 kópbalaly otbasy, 1 690 memlekettik qyzmetshi men bıýdjettik uıymdardyń qyzmetkerleri, 748 jetim bala, 1 UOS ardageri jáne apatty turǵyn úıi bar 107 azamat óz páterleriniń kilt­terin aldy. Aıta ketý kerek, búginde turǵyn úı alýǵa kezekte turǵandardyń sany 640 myń­ǵa jýyq adamdy quraıdy. Memlekettik baǵdar­lama­lardyń arqasynda turǵyndar ózderi­niń turǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartýǵa múmkin­dik alady. Osy jyly jergilikti atqarý­shy organdar halyqtyń áleýmettik osal toptaryna keıinnen berý úshin 2 myńǵa jýyq jalǵa beriletin páter satyp aldy. Sondaı-aq jergilikti atqarýshy organdar «Otbasy banki» arqyly azamattardyń belgili bir sanattaryna 2 jáne 5%-ben berý úshin 5 myńǵa jýyq páter satyp aldy.

Úkimet azamattarymyzdy tıisti tur­­ǵyn úı jaǵdaıymen qamtamasyz etý jóninde júıeli jumys júrgizip jatyr. Qazir Parlamentte turǵyn úı saıa­satyn re­formalaý jónindegi zań jo­basy bar bolsa, onyń sheńberinde «Ot­basy bankti» transformasııalaý, bank bazasyn­da kezektiń biryńǵaı tizi­min jasaý, muq­taj azamattardy bas­pa­namen basym qamtamasyz etý, kezekte turǵyndardyń tizimin jańartý kózdelgen.

Bıyl qurylys salasy barlyq kórset­kish boıynsha ósim kórsetip otyr. 10 aıda qurylys jumystarynyń kólemi 5,3 mln teńgeni, al qurylys materıaldarynyń óndiris kólemi 1,03 trln teńgeni qurady. Bul rette 2022 jylmen salystyrǵanda qurylys jumystary kóleminiń 17,8%-ǵa, qurylys materıaldary óndirisiniń kólemi 10,2%-ǵa ósýi baıqalady. Osy kezeńde otandyq taýar óndirýshilerdiń úlesi 62-den 66%-ǵa deıin ósti. Úlestik qurylys salasyndaǵy baqylaýdy kúsheı­tý jáne uzaq qurylys táýekel­derin azaıtý úshin Májiliste «Keıbir zańnamalyq aktilerge qurylys salasyn jetildirý jáne turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týra­ly» zań jobasy qaralýda, oǵan qa­tań­datý sharalary engizilgen. Mysaly, bar­lyq úlestik qurylys shartyn HQKO-da mindetti tirkeý, turǵyn úı satyp alýdyń aldyn ala sharttaryn jasasýǵa tyıym salý, qurylysty odan ári toqtata  otyryp, úleskerlerdiń qarajatyn zańsyz tartqany úshin aıyppul sanksııalaryn ulǵaıtý jáne basqa sharalar kózdelgen.

Naýryz aıynda Úkimet turǵyn úı-kommý­naldyq ınfraqurylymdy damytý tujy­rymdamasyn ózektendirdi, onda muqtajdar úshin turǵyn úıge qol­jetimdilikti arttyrýdyń túrli tetigi kózdelgen. Qazir Má­ji­lis qaraýyna azamattardy turǵyn úımen qam­ta­masyz etý boıynsha jańa tásilder men ba­ǵyttardy kózdeıtin «Keıbir zań­namalyq aktilerge turǵyn úı saıasatyn reformalaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy qaralyp jatyr. Barlyq qurylys salasyn júıeleý jáne qoldanystaǵy zańnamalyq normalardy jetildirý úshin qurylys kodek­sin ázirleý júrgiziledi. Qurylys materıal­darynyń otandyq óndiri­sin damytý maqsatynda jalpy quny 1,4 trln teńgege jýyq qurylys ındýstrııasy salasyndaǵy 183 jobany qamtıtyn 2027 jylǵa deıin iske asyrylatyn ınvestısııalyq jobalardyń Jol kartasy bekitildi. 2023 jyldyń sońyna deıin plastıkalyq buıymdar, keramıkalyq plıtalar jáne t. b. óndirý boıynsha 115 mlrd teńgege 39 jobany iske qosý josparlanǵan bolatyn. Bıyl on aıda jalpy somasy 22,2 mlrd teńgege 21 joba iske qosyldy.  2023 jy­ly respýblıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen 126 km jylý jelileri 1,7 myń km sýmen jabdyqtaý jáne sý burý je­lileri jańǵyrtyldy. Osy jyly Úkimet ınje­ner­lik jelilerdi jań­ǵyrtýǵa 243,1 mlrd teńge bóldi. Máse­len, jylýmen jabdyqtaý jelisine – 118 mlrd teńge, sýmen jabdyqtaýǵa – 92,3 mlrd teńge, sý burýǵa 32,8 mlrd teńge bólindi.

Ákimdikter jergilikti bıýdjet jáne tabıǵı monopolııalar sýbektileri­niń ın­vestısııalyq baǵdarlamalary ese­bi­n­en 429 km jylý jelilerin, son­daı-aq 702 km sýmen jabdyqtaý jáne sý burý jelilerin jóndedi. Mem­leket basshysynyń saılaýaldy baǵ­dar­la­masy aıasynda 2025 jyldyń sońy­na deıin halyqty 100% taza sýmen qam­tamasyz etý josparlanǵan. Bú­gin­gi tańda sýmen jabdyqtaý qyzmet­te­ri­ne qoljetimdilik 96,8%-ge jetse, onyń ishinde qalalarda – 98,4%, aýyl­darda 96,3%-dy quraıdy.

Búginde 12 mıllıon adamnyń aýyz sýǵa qoly jetti. Bıylǵy jyldyń sońy­na deıin 97,6%, onyń ishinde qala­lar­da – 98,8%, aýyldarda 96,3% qolje­tim­dilikti qamtamasyz etý josparlanǵan. Ol úshin respýblıkalyq bıýdjetten 402 jobany iske asyrýǵa 280 mlrd teń­ge bólindi. 89 qalalyq eldi mekenniń 64-i 100% ortalyqtandyrylǵan sýmen qam­tamasyz etilgen. Kezeńdik jospar sheńberinde qalǵan 25 qalany 2025 jyldyń sońyna deıin qamtamasyz etý josparlanǵan. 6 295 aýyldyń 4 900-i sýmen qamtamasyz etilgen, onyń ishinde 4 159 aýyl ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtamasyz etilgen jáne 741 aýylda keshendi blok-modýlder ornatylǵan. Qalǵan 1 395 aýyl boıynsha 432-sinde ortalyqtandyrylǵan sýmen jabdyqtaý júıesin salý josparlanýda jáne 963 aýylda jergilikti bıýdjet qarajaty esebinen KBM belgilenedi.

Osy jyly Astana qalasynda 3 603 úlesker, al 2024 jyldyń basynda taǵy 484 úlesker óz páterleriniń kil­tin alady. Elordada barlyǵy 16 prob­lemalyq úlestik qurylys nysany bar, bul – 4 087 úleskeri bar 32 úı. Bul máse­leni sheshý úshin respýblıkalyq bıýdjetten Ýákiletti uıym – «Elorda qu­ry­lys» kompanııasynyń jarǵylyq kapı­talyn ulǵaıtýǵa 28 mlrd teńge somasynda qarajat bólindi. Kiltter 1,7 myń úleskeri bar 17 úıge berildi, onyń ishinde «Turan Syǵanaq» TK, «Hazar» TK 1-kezegi, «Shyǵys» TK 4-tobynyń 1-kezegi, «Arystan» TK 3-kezeginiń 1-blogi, «Komsomolskıı» TK, «Aısanam de lıýks», sondaı-aq «Altyn Bulaq» TK-de 2, 3 jáne 4 blokteri bar. Qalǵan 18 úıde (shamamen 2,4 myń úleskeri bar) qurylys jumystary júrgizilip jatyr. 10 úıdi tapsyrý 2024 jyldyń I toqsanynda júzege asyrylady dep josparlanǵan. Astana qalasynda 2019-2023 jyldar kezeńinde úlestik qurylys problemalaryn sheshý úshin barlyǵy 214,6 mlrd teńge bólindi. Máselen, Ulttyq qordan 60 mlrd teńge, respýblıkalyq bıýdjetten jarǵylyq kapıtaldy tolyqtyrý jolymen – 38,5 mlrd teńge, jergilikti bıýdjetten – 38 mlrd teńge bólindi, sondaı-aq 50,1 mlrd teńge kredıttik qarajat berildi. Sondaı-aq memlekettiń qatysýymen elordanyń 120 problemalyq turǵyn úıiniń qurylysy aıaqtalyp, 14 myńǵa jýyq úleskerdiń turǵyn úı máseleleri sheshildi. Problemalyq obektiler qurylysynyń aıaqtalýy ákimdiktiń turaqty baqylaýynda tur.

Almaty