Halyq óte jıi qoldanatyn áleýmettik jeliniń biri WhatsApp-ta «Daýys berýge kómektesińiz!» degen ataýmen ashylǵan chatqa suraýsyz, eskertýsiz qosyp qoıypty. Qosqan syıly kisiden surap edim, «Osydan eki-úsh apta buryn WhatsApp-qa kire almaı qaldym. Maǵan tanystarym habarlasyp, belgisiz chatqa qosýymnyń sebebin surady. Sodan WhatsApp-tyń servıstik ortalyǵyna shaǵymdandym. 12 saǵattan soń ǵana jelige kirip, álgi chattyń kózin joıa aldym. Qazir sondaı alaıaqtar kóbeıip ketipti», degen jaýap aldym. Sizdi mundaı chatqa nómirińizdi biletin adamnyń atynan qosady, ıaǵnı admın de – alıaqtardyń qurbany. Mysaly, osy nusqada jaqynyńyz, tanysyńyz daýys berýdi surady dep oılaısyz da, oılanbastan chatqa kirip, daýys berý úshin siltemege ótesiz. Siltemege ótkenińiz – shotyńyzdaǵy aqshadan túgel aıyrylǵanyńyz. Polıseı dál osyndaı jolmen birneshe adamnyń aldanǵanyn aıtty. Bul – bir ǵana ýchaskelik polıseıdiń tirkegen deregi. Elimizde qanshama adamnyń san soqqanyn naqty bilý múmkin emes. О́ıtkeni bireý shaǵymdanady, bireýi aqshasyn qurban bolǵan adamnan qaıtaryp alǵandyqtan, quqyq qorǵaý organdaryna ótinish jazbaıdy. Kórdińiz be, alaıaqtar sizdi shyǵynǵa batyrýmen shektelmeı, tanys-týysyńyzdy tonap, nómirin, jelisin buzyp, atynan aqsha surap, aqyrynda ony «alaıaq» etip, qarym-qatynasyńyzǵa syzat túsirip ketedi.
Alaıaqtyqtyń mundaı joly – olar oılap tapqan júzdegen jobanyń biri ǵana. Ár joba myńdaǵan adamdy san soqtyryp, otbasyndaǵy janjalǵa, daǵdarysqa, keıbiri tipti sýısıdke aparyp jatyr. Jańalyqtardan da alaıaqtarǵa aldanǵan qanshama jannyń qınalǵanyn, kómek surap shyryldap jylaǵanyn kórip júrmiz. Sonda da aldanyp qalýǵa beıimbiz. Nege? Keıingi kezderi alaıaqtar nelikten kóbeıip ketti? Bizdińshe, munyń sebebin elimizdegi kıberqaýipsizdik salasynyń álsizdigimen baılanystyrýǵa bolady. Al taǵy bir sebebin «alaıaqtyń» ózinen estidik. Otandyq kınogerler 12 bólimnen turatyn «Moshennıkı» deıtin fılm túsiripti. Jas akter Oljas Nurbaıdyń rejısserligimen túsirilgen osy serıaldyń basty keıipkeri D. esimdi alaıaq fılmniń basynda «Qazir nege alaıaqtar kóbeıdi, bilesińder me? О́ıtkeni sonshalyqty sengish, aqymaq adam kóp. Alaıaqtar kún saıyn júzdegen adamdy aldaıdy. Onyń sebebi – olardyń aqyldylyǵynda emes, sizderdiń aqymaqtyǵyńyzda», deıdi. Basty alaıaq jurtty aldap aqsha tabatyn qyzmetker-alaıaqtaryna eń bastysy senimge kirý ekenin únemi eskertip otyrady. Fılmde kórsetiletin eń kóp taralǵan ınternet alaıaqtyqtyń birindegi mátin mazmuny mynadaı: «Sálemetsiz be? Bul – banktiń qaýipsizdik qyzmetinen Pálenshe. Shotyńyzdan jańa ǵana 900 myń teńge aýdaryldy, sol aýdarymdy siz jasadyńyz ba? Siz bolmasańyz, alaıaqtar ekeni anyq. Shotyńyzdy buǵattaý úshin qazir telefonyńyzǵa keletin 4 sıfrly kodty aıtyńyz». 4 sandy aıttyńyz ba? Onda alaıaqtardyń qurbanysyz. Atalǵan fılm detektıv, krımınal baǵytynda bolǵanymen, tanymdyq jaǵyn da joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Bir qyzyǵy, jas rejısserdiń ózi de alaıaqtardyń qurbany bolǵan, shetelden keletin keremet kásipkerdiń ótpeıtin trenıngine aqsha aýdarypty.
Aıtaıyn degenimiz, alaıaqtyqtyń túri óte kóp. Ańǵal adamnyń senip qalý qaýpi tym joǵary. Sol sebepti asqan saqtyqpen áreket jasamasqa bolmaıdy. Sebebi alaıaqtar zamannyń aǵymyna, adamdardyń kúndelikti áreketine, qandaı resýrsty jıi qoldanatynyna, kimge, qandaı jaǵdaıda senetinine qaraı túrli qıturqylyqty oılap taýyp jatyr. Olar shyǵarǵan, jasaǵan «jobalardyń» minsizdigi sonsha, ustatpaı ketedi. Mıllıardtaǵan aqshamen izin sýytady, bitti.
Shyny kerek, keıde ózin alaıaqqa jatqyzbaıtyn jandar da kózge kórinbeıtin «kýágerdi» umytyp, ózimen qosa áldekimdi aldap, arbap paıda tapqanyn «Jemqorlar da jymqyryp jatyr ǵoı, meniki ásheıin» dep aqtap alǵansıdy. Máselen, tekserýshi kórmeı tur dep qoǵamdyq kólikte jolaqysyn ádeıi tólemeý de osyǵan uqsaıdy. Biraq túptiń-túbinde ár adam óz áreketi úshin ózi ǵana jaýap beredi, joǵarydaǵydaı aqtalyp, jaman áreketti ádetine aınaldyrǵandardyń isine oıyndaǵy jemqorlar jaýap bermeıdi.
