Sirá, bári de týmystan. Alyp anadan týady. Fransýz aqyny Raımon Keno «Poezııa óneri» atty óleńinde búı deıdi:
«Túbir et jalqy sózdiń jaryqshaǵyn,
Sol sózge ot búrkýden jalyqpaǵyn.
Azyraq sybdyryn sep danalyqtyń,
Qıyp ap qońyrlyqtyń qalypty ánin.
...Mımyrt túndi sanaǵa matyryp ap,
Dám sezinip kógaljaı daqylynan.
Jaz! Jazyńyz!
Biraq ta eń aldymen:
Aqyn bop tý anańnyń jatyrynan!»
Iá, súıekpen kelgen daryn samsaǵan halyqtyń júregine taraıdy. Áıtpegende bala Baıronǵa qalybynan asqan kórkem oıdy, qusnı ǵashyqtyq saltanatty kim úıretipti? Ol armanshyl, ushqalaq, kezi kelse esh sebepsiz ashýǵa miner qyzýqandy edi. Eshkim túsindire almas óreskel qýanysh pen muń, uzaq únsizdikten keıingi daýyldy minez aınalasyna sekemshildik uıalatatyn.
«Az ómirdiń balshyǵyn ılegende,
Álem maǵan jat eken, men de álemge!»
Romantıkalyq jyrlary oqyrmanǵa alǵash jetip, súısintkenimen, Baıronnyń alyptyǵy «Chaıld Garold sapary» poemasynan aıqyn boldy. Poema baspadan shyǵa salysymen, 13 myń taralymy lezde satylyp ketedi. Eýropa oqyrmandary baıronızm dabylymen syrqattanyp, alyp erdiń alys elderge aty taraıdy. Pýshkın Baıron shyǵarmalarymen 25 jasynda tanysyp, elikteý jolyn bastasa, Lermontov sezimtal aqynǵa qulaı ǵashyq bolyp, shyǵarmalaryn oqý úshin aǵylshyn tilin úırenedi. Solaısha Baıron derti ózge ulttardyń oılaý júıesine enip, dańq pyraǵy záýlimge samǵaıdy.
Al Iogann Volfgang fon Getege ataq jeli tym erte jetti. Nebári 25 jasynda dúıim eldi aýzyna qaratqan «Jas Verterdiń qasiretteri» oqyrman arasynda ańyzǵa aınalyp úlgerdi. Qasiret shoǵy men jan shyryly estilgen týyndyda bozbalalyq aqyldyń jeliginen góri bıik parasat izi baıqalady. Ár tusynda qarǵanyń qaýyrsynyndaı jińishke sezimdermen birge túıdek-túıdek pálsapalyq oılar tógilip otyrady. «Ol meniń júregimnen góri aqyl kúshim men talantymdy joǵary baǵalaıdy. Al júrek – meniń jalǵyz ustynym, kúshim men qýanyshymnyń, qabat-qabat qushtarlyǵymnyń qaınar kózi emes pe! Men biletin nárseni kez kelgen adam bile alady, al júrek mende ǵana bar...», «jer betindegi adamdar úlken balalar men kishi balalar bolyp ekige bólinedi!», «eresekter de balalar sekildi qaıdan kelgenin, qaıda bararyn bilmeı, áreketteriniń anyq maqsatyn aıqyndamaı, bárin de sáttik kóńil kúımen baǵamdap, jer betin keze beredi...» Arpalysqa toly aıdarly pikirlerdi keıde 25 jasar «dana balaǵa» tańýǵa qysylasyń. Jeti jastan-aq «sııa iship, qaǵaz shaınap ósken» Geteniń «Jas Verteriniń» salqyny áıgili Dostaevskııdiń «Jarymjan adamdaryna», Týrgenevtiń «Ańshynyń jazbalaryna» tıgeni málim. Tolstoı ózine óshpes áser syılaǵan kitaptar tiziminen «German ı Doroteıany» qalys qaldyrmaıdy. Alaıda tym erte jetken dańqqa masaıraǵan Gete emes edi. Bálkim jalǵyzdyǵynyń tereńinde júrip, syrtqy dabyrany estimeı de qaldy, múmkin mán bermedi. Munan soń aqynnyń tolassyz eńbek etalony alǵa syrǵıdy.
«Ýa, dúnıe-aı! Fılosofııa, zań ǵylymyn,
Medısına, din ilimin —
Zamanymnyń bar ǵylymyn
Janym salyp meńgerdim!
Sonda-daǵy men, biraq
Baıaǵy qalpym aqymaq!
...On jyl boıy sendeldim.
Sózimdi esh jan uqpady,
Aqyry túk te shyqpady!»
Ataqty Faýstyń ah uryp aspan men jerden taǵat tappaǵan bolmysy Geteniń óz beınesi bolatyn. Alyp aqyn jer betilik dańq sheńberinen tysqa ozyp, izgilik pen zulymdyqtyń alańyna aınalǵan jan alqabyna úńilýmen ótedi.
Qazaq jyrynyń alyby Abaı dańqy – kózi tirisinde kemeńgerdiń ózine jetpegen dańq. Baıron, Gete sekildi myńdaǵan oqyrmanynyń sáýlesine bólene almaǵan, at tóbelindeı aınalasyndaǵy sóz uǵar kisige taraǵan dańqty shyn mánindegi dańq deı alamyz ba?
«О́zderiń de oılańdar,
Neshe túrli jan barsyń.
Ǵylym da joq, mı da joq,
Daladaǵy ańdarsyń»,–
degen hakim muraty múlde ózge bolǵandaı. Ol az halqyn tamuqtan kókke, qarańǵylyqtan jaryqqa shyǵarýdy murat tutty. «О́ner óner úshin!» jolyn ustanyp, álemdik oı-júıemen teńeser záýlim poezııa bıigin qalyptastyrýdy da negizge alǵan joq. Dańq kóleńkesi jaıly urlanǵysh sezimder de hakimdi mańaılamaǵany anyq. Shynynda, dańq ózin súıgenge emes, ózin umytqan eńbekqorǵa keler qyńyr arý ispetti...
«Paryz – arman men dańq shyńy», depti B.Momyshuly. Jer betine kelgen ár urpaq adamdyq paryzǵa umtylyp, janyn júzege asyrsa, dańq ony izdemek. Álbette, shyn dańq – erteńgi dańq.
