Keneptegi kesek minez

Qoı sońynda salpaqtaǵan qara bala­nyń jaqpar tasqa jazǵan alǵashqy shımaılarynan kemeline kelgen kemeńger sýretshige deıingi qıyr-shıyry kóp ke­rýen joldarǵa kóz salsaq, asqaq armany úshin arpalysqan, maqsatynan bir sát aınymaǵan, kerek deseńiz tasmańdaı taǵdyryn yrqyna jyǵyp, ózin-ózi súırep jetkizgen kúresker jannyń kelbetin kóremiz. Ákeden erte aıyrylyp, beınetpen beldesip, eńbekpen erte eseıgen jalańaıaq aýyl balasy jalshy da, malshy da boldy, qarynbaılardan qamshy da kórdi. Sýret salyp kúnákar bolma dep shaptyqqan shala moldanyń aıqaıy da balań kóńildiń bulqynysyn basa almapty. Kerisinshe, kermek kúnderdiń aıǵyz órnegi kóńil kógindegi sezim sáýlesin odan beter jarqyratyp, shıryqtyrǵandaı. Qaıtkende de onyń «qumǵa bitken qara­ǵashtaı» qaısar bolmaýǵa qaqy joq edi. Qatal turmystyń qaqyraǵan aıazy ja­nyn qarysa da, qylqalamnan qol úzbegen qara bala, qazaq beıneleý óne­riniń qara naryna aınalǵanǵa deıin ta­laı soqpaqtan ótti. О́ner deıtin tylsym álemge attandyrǵan uzaq sapar qan­sha armandarmen qaýyshtyrsa, sonsha arpa­lystarǵa keziktirdi. Onyń ómirde kór­gen qıyndyqtary men qysyltaıań sát­teri, ǵumyr belesteri, «Túrksib» temir­jolyndaǵy tynymsyz eńbegi, ustazy Hlýdovtyń tálimi týraly jıi jazylyp ta, aıtylyp ta júrgendikten, bul jaıǵa keńirek toqtalǵannan góri sóz basynda tilge tıek etken shyǵarmashylyq erkin­digi men keneptegi kesek bolmysy haqyn­daǵy oılarǵa oıysqanymyz jón bolar.

«Kolhozdyń sút fermasy» (1936)

Dala mádenıetiniń qaınarynan qa­nyp ishken Qasteev jurt júregine ja­qyn taqyryptardy jyrlap, ýaqyt ty­­ny­syn, adamdardyń jan dúnıesi­niń diri­lin, demin, ishki yrǵaqtaryn, kó­ńil kúıin dál bere bildi. Qııalǵa qu­ryq sa­lyp, qııandy sharlaǵan joq. Shy­ǵar­mashylyǵy halyq ómiriniń aına-qatesiz she­jiresine aınalǵan sheber kózben kó­rip, kóńilge túıgenin ǵana kenepke ja­ıyp saldy. Onyń qalamynan shyq­qan ulttyq taqyryptaǵy týyndy­lar dala turmysyn qaz-qalpynda jyr­laıdy. «Qymyzshylar», «Qymyz ashyt­qan áıel», «Shopan», «Bıe saýý», «Búr­kitshi», «Batyr», «Jaılaýdaǵy tabyn» se­kildi kartınalarǵa qarap otyryp jer­oshaǵy byqsyp, qazany qaınaǵan qa­zaqy aýyldyń ortasyna enip ketkendeı kúı keshesiz. Sýretshi zamanynda «Qasteev oshaq basynan shyqpaıdy» dep syn taqqandarǵa «Oshaq basynan bastalmaǵan ónerde jylylyq bolmaıdy» dep jaýap qatypty. Osy bir utqyr jaýap janyńdy jylytpaı kórsin.

«Qymyz fermasy» (1967)

Iá, halqynyń salt-dástúri, dala áýen­deri, kóne tarıh betteri kenepte jyp-jyly kórinis taýyp, qazaqy tirlik bolmysyn aınytpaı bederleıdi. Tipti tapsyryspen jazylǵan týyndynyń ózinen ulttyq tanymnyń ıisi ańqıdy. Qaı shyǵarmasyn alyp qarasańyz da, týǵan ólke tarıhy, halyqtyń qasıet-qalyby, salt-dástúri bir-birimen bite qaınasyp jatady. Sol arqyly qazaqy bolmys pen ulttyq qundylyqtardyń ýaqyt ólshemine jutylyp ketpeýin aldyńǵy orynǵa qoıǵan tárizdi.

Sheteldik zertteýshilerdiń ózi Qas­teevtiń kıiz úıdiń ishin, keste toqyp otyrǵan qyzdy, ulttyq dúnıelerdi kór­­setkende qylqalamy asa jaýapty, son­daı muqııat syrǵıtynyn, árbir boıaýy­nan týǵan jerge degen súıispenshilik esip turatynyn aıtady. Bul jóninde ónertanýshy Valerııa Ibraeva: «Sýretshi kóńili soqpaǵan, saıası tapsyrystan týǵan shyǵarmalarynyń ózinde adamnyń tabıǵatqa nuqsan keltirýine baılanysty óziniń yńǵaısyzdyq sezimi men uıatyn kórsetkisi keledi», dep paıymdaıdy.

Keneptegi áje áldıi, áke meıirimi, ana qushaǵy arqyly ultynyń adamgershi­ligi men ar-uıatyn bir detalmen bolsa da kórsetip ótedi. Keıde tipti aıtqysy kelgen kepti tabıǵat minezi arqyly, boıaý tilimen bere salady. Kúshtiniń álsizge kórsetken óktemdigi, aq pen qara­nyń qaıshylyǵy, ádiletsiz áreketter qyl­qalam arqyly synǵa ushyraıdy. Ke­neptegi mundaı erkindik esken sezimder Qasteev dala ózgeristerin jyrlaǵan degen jalań uǵymdy joqqa shyǵarady. Ar men teńdik, ulttyq minez, kisilik onyń basty kredosy dersiz.

«Túrksib» (1932)

О́mir báıgesinde onyń akademııalyq daıyndyǵy joqtyǵynyń ornyn Jaratý­shydan berilgen sezgirlik, tazalyq hám adaldyq sııaqty qasıetteri toltyryp berdi. Tabıǵatqa fılosofııalyq parasatpen qaraýy, mádenı tanymy, halqynyń kemel túsiniginen, dala dástúriniń kózge kórinbeıtin, júrekpen ǵana sezinýge bo­la­tyn artyqshylyqtarynan syr ańda­tady.

Sýretshi bir sózinde: «Áýeli tabıǵat – sýretshi. Biz oǵan jan bitirip, sóıletýshi ǵa­namyz. Halyq ómirinen tys qalý – ónerden de tys qalý. О́mirdi, ózińdi qor­shaǵan ortany bilmegen adamǵa óner degen qasıet qalaı qonady», depti. Osy bir oı onyń júregine máńgilik uıalap qalǵandaı.

Asqar talant ıesi jaıly keń aýqym­da tolǵaǵan jazýshy Ámirtaı Bórıev: «Onyń ónerdegi muraty, poetıkasy da halyq áni sekildi, qulaqqa quıylatyn syrynda. Jaratylysynan ǵazız júrekti sýretshi on segiz myń ǵalamnyń syryna qanyǵyp, tańǵajaıyppen tabysyp, keremetimen qaýyshatyn. Tabıǵatpen til­dese, syrlasa biletin sýretker, jú­rek lúpili názik jyrshy edi. Aqyn ba­qyty tabıǵattaǵy qubylys ǵaıyp bolyp kete me dep, kúni boıy, saǵattar boıy sarylar qudiretinde ǵoı. Sýretshi tili – boıaý. Qasteevtiń qaısibir tabıǵat kórinisterine salǵan sýretterin kórseńiz de, olar bir-birin qaıtalamas kórkimen kóz jaýyn alady. О́leń bolyp shalqyp, kúı bolyp tógiledi!» dep tebirenipti.

Sýretshimen uzaq jyldar birge júr­gen ataqty músinshi Hakimjan Naý­ryz­baev: «Ábilhan Qasteev sózge sarań, uzaq sóıleýdi jany jaqtyrmaıtyn. Ol kóbinese qysqa ǵana «ıá», «jaqsy», «tamasha», «jaman eken» deıtin. Esesi­ne shyǵarmalarynda aıtar oıyn tereń jetkizip, tipti basqalardyń kózge il­meı­­tinin de sýrettep jiberedi. Osy ná­­zik baıandaýlarǵa asa uqyptylyqpen qa­raýynyń ózi – sýretshiniń erekshe da­ryndylyǵy emes pe! Anyq nárse, Qas­teev – sýretshilerge asqan iltıpat­pen qarap, al jastar úshin asyl aǵa, ulaǵatty ustaz bola bildi», dep jazypty esteliginde.

Qushaǵyna salqar dalany syıǵyz­ǵan pendesine Jaratqan keńdikti de qosa syı­lamaýy múmkin be? Sarǵaıǵan este­likterdi paraqtap otyryp, qazaq beıneleý ónerine aıshyqty iz qaldyr­ǵan qanshama sýretshi Qasteevtiń shapa­ǵat-shýaǵyna shomylǵanyn ańǵara­myz. Talaptynyń talant bulaǵyn ashyp, izinen ini ertý – iriliktiń belgisi. Sýretkerdiń osy bir degdar qasıeti jaı­ly ómirlik jary Saqypjamal apaı tirshiliginde bylaı dep jazypty.

«Ábilhanǵa qazaq dalasynyń ár qıyrynan ártúrli taǵdyr talqysy­na túsken adamdar kelip, ótinish-tile­gin aıtyp, kómek suraıtyn. Sonyń bári­niń meselin qaıtarmaıtyn. Ol ol ma, sýretshiler bizdikinde qaptap jú­retin. Qaıyrymyna ilingenderdiń bá­rin túgel jarylqaýdan jalyqpaıtyn ja­ny jigerli azamattyǵyna qaı­ran qa­latynmyn. Álgi óziniń kóńiliniń uıasy­na uıalap, unatyp qalǵan talaby bar jas­tardy súırelep júretin. Tipti sonaý Máskeý, Lenıngradtaǵy úlken oqý oryndaryna ózi aparyp, qamqor bolyp, tileýin tilep, solardyń jaǵdaıyna kúı­belek bolatyn edi-aý! Ábilhan da týmysynan qamqorshy bolyp týǵan joq. О́zi sekildi ıgi jaqsy adamdardyń kóp qaıyryn kórdi. Talaı ardaqty kisi­lerden bata aldy. Jambyl aqynnyń ómi­riniń sońǵy sátinde qobdıyn arqalap baryp, jan tásilim ústinde sýretin saldy, alǵysyn aldy. Jákeńniń mýzeı úıi­niń jobasyn jasaǵan da Ábilhan».

Tarıh tórinen oryn alǵan qanshama tuǵyrly tulǵalardyń alǵashqy sýretteri Qasteevtiń qoltańbasy arqyly halyqqa jol tartty. Saqypjamal apaı esteliginde sýretshiniń mundaı alyp adamdardyń beınesin salǵanda erekshe tolqıtynyn, tipti as-sý ishpeı, tún uzaq kenep aldynda tapjylmaı otyratynyn, jumysty aıaqtaǵanda balasha qýanatynyn jazypty. Máselen, sýretshi «Jas Abaıdyń portretin» salarda Muhtar Áýezov­pen uzaq áńgimelesip, romanyn birneshe qaı­tara oqyp, tipti aýlyna baryp Abaı týǵan topyraqty óz kózimen kórgennen keıin ǵana qylqalamyn qolǵa alǵandyǵy, onyń ár taqyrypqa úlken daıyndyqpen kelgenin ańǵartady. Kenesary, Shoqan, Jambyl, Amangeldi portretteri, tutas qazaq dalasynyń tebirenisin tolǵaǵan «Túrksib» kartınasy qatarly irgeli qol­tańbalarynyń árbiri – onyń janyn sala jazǵan shyǵarmalary.

О́reli ónerimen óz bıigin qalyp­tas­tyrǵan qylqalam sheberi ómiriniń keıin­gi jyldary jaýapty qyzmetterde bo­lyp, qaı­ratkerlik qyrymen de tanylǵa­­­­nyn bilemiz. Tirshiliginde eńbegi elenip, aýqym­­dy kórmelerge qatysty, halqy­nyń yqy­lasyna bólendi. Onyń qalamy­nan óril­gen 1000-ǵa tarta keskindeme­lik jáne grafıkalyq shyǵarma ult­tyq beı­neleý óneriniń aıshyqty murasy­na aınal­dy. Solaı bola tura, mı qaby­ǵyn kemir­gen myń san oılar, turmystaǵy tap­­­shy­lyq ǵajaıyp sýretkerdiń kóńilin bir sát tynshytpaǵanǵa uqsaıdy. Birneshe ret júrek talmasyna shaldyǵyp, 69 jasynda qaıtys bolǵan sheberdiń eń sońǵy týyndysy – áıgili taryshy Shyǵanaq Bersıevtiń aıaqtalmaǵan portreti.

Qasteev qalamynyń qupııasy ne­de degen saýalǵa jaýap izdegende, arǵy jaǵyńdy qaza túsetin, ulttyq bol­my­syńa boılatatyn tanymǵa baı týyn­dylarǵa kezdesemiz. Bekzat talanttyń Almatydaǵy Á.Qasteev atyndaǵy mýze­ıindegi 400-ge jýyq kartınasyna úńile otyryp, bútin bir dáýirdiń shejiresin, qazaq halqynyń basynan ótkergen san qıly taǵdyrdyń tańbalaryn kóremiz. Ulttyq boıaý, qaza­qy reń, eń bastysy kóshpeliler órke­nıetiniń ózegin, dala mádenıetiniń máıe­gin eki shyǵarmasynyń birinen tabamyz.

 Tabıǵatynan kishipeıil sýretshi baıa-shaıa tirshilikke bas qatyra bermepti. 1940 jyldyń sońyna deıin basynda jeke baspana da bolmaǵan. Keıinnen Áýezov turǵan shaǵyn páterge kóship kelgenimen, ol úıden erkin kósilip shy­ǵarmashylyqpen aınalysatyndaı burysh tabylmapty. 1950 jyly shetelden kelgen túsirilim toby dańq­ty sheber turatyn úıdi kórgisi kelgen. Sol kezde túsirilim úshin ákelingen jıhaz, kilemderdi qaıta alyp ketken­ de­sedi. Atalǵan jyldyń sońynda QazKSR Mınıstrler keńesiniń tóraǵa­sy ­D.Qo­naev­tyń ókimimen sýretshiniń otbasyna arnap úı soǵylǵan.

Onyń shyǵarmashylyqtaǵy eń bir jemisti jyldaryn ótkergen, ózi 15 jyl turǵan Almatydaǵy mýzeı-úıi – búginde Ábilhan álemine jeteleıtin qasıetti oryn. 2014 jyly esik ashqan taǵylym ordasyna jan-jaqty qoldaý kórsetilse, bıylǵy mereıli jyldyń enshisindegi sharapatty sharýanyń biri osy bolmaq. Sýretshiniń telegeı-teńiz murasyn zerttep-zerdeleý baǵytyndaǵy izdenister – onyń ónerin aıryqsha baǵalaǵan óner­tanýshylardyń ár býyny úshin rýhanı qazyna, taýsylmaıtyn taqyryp.

Beıneleý óneri – shekarasy joq shek­siz keńistik. Únemi jańa býyn almasyp, jańa baǵyttar paıda bolyp, árkim ózin­she iz qaldyrýǵa áýestenip jatady. Sýretshi bitkenniń armany – tutas ǵu­myrǵa tatıtyn, «adamzat balasy aıaldar tusqa deıin» joǵalmaıtyn uly shyǵarma jazý. Bul jolda san myńdaǵan ustanym men túrli kózqaras qylań berse de, Ábilhan álemi beıneleý ónerine at baılaǵan árbir talanttyń aınalyp kelip, áıteýir bir soqpaı ketpeıtin qylqalam qubylasy bolyp qala bermek.

Ábilhan álemi – óner deıtin tylsym jolǵa sapar shekken asaý tolqyndar­dyń túbi bir quıar arnasy, sýret ádebiniń álippesi.

Ábilhan álemi – Oral Tańsyqbaev, Salıhıtdın Aıtbaev, Qanapııa Telja­nov, Moldahmet Kenbaev, Aısha Ǵalam­baeva dep jalǵasa beretin salqar kóshtiń alǵy sapynda atalatyn qazaq beıneleý óneriniń atasy.

Keneptegi kesek minez...

ALMATY