1860 jyly Orynbor oblystyq basqarmasy Y.Altynsarınniń úzbeı jazǵan ótinishin qanaǵattandyryp, qazaq balalaryna bastaýysh mektep ashýǵa ruqsat berdi. Endi ol kúre joldan shalǵaı jatqan Torǵaı ólkesinen ashylatyn mektepke muǵalimdikke jiberildi. Biraq bilim ordasy birden ashylmady. Bul aralyqta Ybyraı atamyz aýyldardy aralap, jurtshylyqpen júzdesip, mekteptiń ne ekenin túsindirip, óz úıinde biraz balanyń saýatyn ashty.
Aldymen oǵan Torǵaıdan mektep salýǵa jergilikti kózi ashyq, kókiregi oıaý azamattar qoldaý kórsetti. Ásirese naǵashylary – ataqty Shaqshaq Jánibek batyr urpaqtary, sonyń ishinde Shegen bıdiń balalary járdem berip, ortaq iske qarajat jınady. 1861 jyly mekteptiń qurylysy bastaldy. Onyń qabyrǵasy 1 metrlik saman kirpishpen qalanyp, qadasy 1 metr saıyn salynǵan.
Ybyraıtanýshy ǵalym, aqyn Serikbaı Ospanulynyń aıtýynsha, mektep salý bastamasy kóterilgende el ishinen sáýletshi izdeıdi. Sonda sáýletshilik bilimi bolmasa da, aýylda kóptegen úıdiń irgetasyn qalap júrgen Shıli aýylynyń turǵyny Talpaq Baıtóreuly esimdi sheber atalǵan ǵımarattyń nobaıyn syzyp, qurylysty óz moınyna alǵan. Torǵaıda qurylysqa jaraıtyn aǵash óspeıtindikten ony 500 shaqyrym qashyqtyqta jatqan Amanqaraǵaı ormanynan tasyǵan. Ybyraı atamyzdyń ózi el adamdarymen birge qystyń qaqaǵan aıazy men jazdyń aptap ystyǵyna qaramastan ógiz arbamen birneshe márte qatynap, aǵashtardy tasyp jetkizgen.
Osynshama talmas kúsh, qajyr-qaırat jumsalǵan mektep tórt jyldan keıin tolyq salynyp bitti. 1864 jyly 8 qańtarda bilim ordasynyń alǵashqy qońyraýy soǵyldy. «Osy jyly qańtardyń 8-i kúni kópten kútken isim ornyna kelip, mektep ashyldy. Oǵan 14 qazaq balasy kirdi. Bári de jaqsy, esti balalar. Men balalardy oqytýǵa qoıǵa shapqan ash qasqyrdaı qyzý kiristim», – dep jazady aǵartýshy, professor N.Ilmınskııge joldaǵan hatynda. Torǵaı jerindegi alǵashqy mekteptiń ashylýy úlken dýmanǵa ulasyp, ulttyq oıyndar oınalǵan.
«Ybyraı Torǵaıda mektep ashýǵa 1860 jyly kirisip, on toǵyz jyl ishinde on bir mektep ashqan. Bul ońaı sharýa emes. Bir sheti men ekinshi shetine ushsa, qustyń qanaty talatyn Torǵaı oblysynyń aýyldaryn qysy-jazy aralap, jalynyp-jalpaıyp jurttan tıyndap aqsha jınaý úshin shydam kerek. Onyń ústine qarańǵy halyqtyń kóbi úmitpen emes, kúdikpen qarap, «balalarymyzdy shoqyndyryp jiberedi» deýi, ózin «shoqyndy» ataýy júregine ınedeı qadalady. Túsingenderi qoldarynan kelgen kómekterin aıamaı, baryn usynady, otyn, kirpish daıyndaýyna qol ushyn beredi. Eń soraqysy – chınovnıkterdiń shovınıstik kózqarasy, qazaq dalasynda mektep salýǵa qarsylyǵy, aıaqtan shalyp, qýdalaýy, ótirik-ósek qaýlatýy...Osynyń bárine tózip, qolǵa alǵan isin toqtatpaýy – Ybyraıdyń erligi, elin sheksiz súıgendigi», dep jazady ybyraıtanýshy ǵalym Serikbaı Ospanuly «Ybyraı joly» atty kitabynda.
Ulaǵatty ustaz ózi ashqan mekteptegi sabaq pen tárbıe jumysyn sol kezdegi orys mektepteri úlgisinde qurdy. Sabaqty qazaq tilinde júrgize otyryp, ol balalarǵa orys tilin úıretýge, pán negizderinen bilim berýge tyrysty. Tárbıe jumysyn adamgershiligi mol, jańa urpaq tárbıelep shyǵarýǵa beıimdedi.
Bir ókinishtisi, ǵasyrdan astam ýaqytqa tótep bergen Torǵaıdaǵy Ybyraı mektebiniń ǵımaraty 1969 jyly qolmen qulatyldy. Biraq uly ustazdyń aǵartýshylyq joly shákirtterimen máńgilikke jalǵasyn tapty.
