Jeli jańartý – jeńil jumys emes

Túıtkil túbi – tarıf

«Qyzylorda elektr torabyn taratý kompanııasy» AQ basqarma tóraǵasy Batyrjan Qarakózovtiń aıtýynsha, másele otyz jyldan beri aıtarlyqtaı kóterilmegen tarıfke baryp tireledi. Anyǵyn aıtsaq, Tabıǵı básekelestikti retteý agenttigi baǵa qunyn kóterýge ruqsat ber­megen. Eldiń áleýmettik jaǵ­daıyn eskergen bul ustanym tutynýshyǵa jaıly bolǵanmen bar tabysy tarıfke baılanysty salany sansyratyp ketti. Qazir oblystaǵy ártúrli kerneýdegi 10 myń shaqyrymnan asatyn elektr jelisi men 2 myńǵa jýyq qosalqy stansanyń tozý deńgeıi 66 paıyz bolyp tur. Byltyr osy kórsetkish budan da joǵary edi. Jyl ishindegi jumystar nátıjesinde 2 paıyzǵa tústi.

– Keıingi 1-2 jyldyqta biz­diń problemaǵa kózqaras ózgerip, jaǵdaıdy túzetýge múmkindik aldyq. Bul rette Memleket bas­­shysynyń bastamasymen jú­­­zege asyp jatqan «Tarıfti ın­­ves­tısııaǵa aıyrbastaý» baǵ­­darlamasynyń kóp kómegi tıgenin aıta ketýimiz kerek. Jer­gilikti atqarýshy organ da biz­diń máselemizge beıjaı qarap otyr­ǵan joq. Byltyr 3 mlrd teńgege qarjylyq negizdeme ázirlenip, soǵan oblystyq bıýdjetten 1,6 mlrd teńge bólindi. Tozý deńgeıi oblys ortalyǵynda óte joǵary bolǵandyqtan, bul qarjyǵa qa­ladaǵy 35 qosalqy stansa jańa­lanyp, 27-sine kúrdeli jón­deý júrgizildi. Uzyndyǵy 31 sha­qyrym elektr jelisi jańar­dy. Bólingen qarjyny únemdeý úshin bul jumystyń bárin kompanııa mamandary atqaryp shyqty, – deıdi basqarma tóraǵasy.

Uzaq jyl nazardan syrttap qalǵan salanyń óz ishinde prob­lemalar paıda bolǵan. Bilikti kadrlar kóp turaqtamaı tabys­ty jumys izdep, óndiriske aýysyp ketip jatty. Mysaly, 2021-2022 jyldarǵa jasaǵan monıtorıng kadrlar aǵymy 19-20 paıyz bolǵanyn kórsetti. Byltyrǵy derek boıynsha, bul 8-9 paıyzǵa tústi. Ekinshi másele – salanyń tehnıkalyq jaǵdaıy. Ábden kónergen arnaýly kólikterdiń júrýinen turýy kóp. Tozyǵy jetken tehnıkany ildaldalap júrgizip júrgen mamanǵa «apat kezinde tez kele qoımadyń» dep aıyp taǵý da orynsyz-aý. Byl­tyr jergilikti ákimdik qosymsha 700 mln teńge bólip, ol qarjyǵa arnaýly kólikter alyndy.

Áńgimemiz tarıften bastalyp edi ǵoı. 2022 jyly tarıf quny 4,8 teńge bolǵan. Byltyr ol 5,6 teńgege kóterildi. Osynyń ózi salany bir serpiltip, másele sál bolsa da jeńildedi.

Mamandar dereginshe, byltyr 264 márte jaryq óshirilgen. Onyń 70 paıyzy jyl basynda bolypty. Máseleni túbirleı zerttegen energetıkter esebinshe 66 paıyzdyq tozý deńgeıin nor­malyq kórsetkish sanalatyn 30 paıyzǵa túsirý úshin 153 mlrd teńge kerek. Árıne, mun­daı qar­jyny eshkim birden bere qoı­masy anyq. Sondyqtan da jy­lyna kórsetkishti 15-20 paıyz­dan azaıtyp otyrý úshin taǵy jo­ba jasaldy. Oǵan qajetti qar­­jy 73 mlrd teńge bolyp otyr.

Oblystyq energetıka jáne turǵyn-úı kommý­nal­­dyq sha­rýashylyq basqar­ma­sy­nyń basshysy Medet Ýsaın bıyl qolǵa alynatyn 10 joba aımaqtaǵy elektr jeli­leriniń tozý deńgeıin tómen­d­ete túsetinin aıtady. Respýb­lıkalyq bıýdjetten – 4,2 mlrd, jergilikti bıýdjetten 1,5 mlrd teńge bólinip, 418 sha­qyrym elektr jelisi men 73 dana qosalqy stansany jańǵyrtý kózdelip otyr.

– Sonymen qatar qosymsha 20 mlrd teńgelik 4 jobanyń joba-smetalyq qujattamasy ázirlenip jatyr. Bul boıynsha qala men birneshe eldi mekenniń elektr baǵanalary men jelileri qaıta jóndeledi. Byltyr elektr jelilerimen qamtýdyń 6 jobasy júzege asyp, 4,7 mlrd teńgege 232 shaqyrym elektr jelisi men 95 dana qosalqy stansa qaı­ta jańartyldy. Oblys orta­lyǵynda «220-35-10» degen jo­ba jasap jatyrmyz, – deıdi bas­qarma basshysy.

Kóne jeli kógertpeıdi

«Qyzylorda elektr torabyn taratý kompanııasy» AQ ın­vestısııalyq baǵdarlama sheń­berinde jyl saıyn qarjy bólip keledi. Byltyr 743 mln teńge qaralyp, apattyń aldyn alý ju­mystaryna jumsaldy. Biraq munyń úlesi – teńizge quıǵan tamshydaı ǵana. Mamandardyń aıtýynsha, jylyna orta eseppen 3 mlrd teńge jumsalǵanda ǵana tereńdep ketken proble­ma birte-birte sheshile bastaı­dy. Mysaly, Qyzylorda qala­syndaǵy jedel járdem stansa­synyń mańyndaǵy qosalqy stan­sa 1952 jyly salynypty. Byltyrǵy jańartý kezinde sol aldymen aýystyryldy. Aral aýdanyndaǵy 2 myń shaqyrymǵa jýyq elektr jelisiniń deni ót­ken ǵasyrdyń 70-80 jylda­ry paı­dalanýǵa berilgen. Qazaly aýda­nynda myń jarym sha­qyrymnan asa jeli jáne 183 transformator jaǵdaıyn sa­rap­taǵan mamandar olardyń tozý deńgeıin 75 paıyz dep ba­ǵa­­­lap otyr. Qarmaqshy aýda­nyn­­­daǵy elektr jelileriniń tar­­tylǵanyna da kemi jarty ǵasyr­dan asyp tur.

Jalaǵashta jaǵdaı birshama táýir. Keıingi úsh jylda ob­lys­­tyq bıýdjet qarjysyna «Qy­­zyl­orda elektr taratý to­­rap­tary kompanııasy» AQ aýdan­­nyń 6 aýylyndaǵy elektr je­lilerin almastyrdy. Osynyń arqasynda tozý deńgeıi 75-ten 45,2 paıyzǵa tómendegen. Syr­darııa aýdanynda da elý jyldan beri aýystyrylmaǵan elektr jelilerin jańǵyrtýǵa qarjy qaraldy.

Byltyr osy aýdandardyń bá­rinde jeliler jańaryp, qosal­qy stansalar aýystyryl­dy. Ásirese elektr jelisi túgel­ge der­lik tozyp turǵan Jańaqor­ǵan­da kóp jumystyń sheti qaıy­ryldy.

«Qyzylorda elektr torabyn taratý kompanııasy» AQ elektr qýatyn syrttan alyp otyr. My­saly, 1 mln kVt-nyń kerneý aýystyrý, tasymaldaý kezinde 14,5 paıyzy shyǵyn bolady. Bul aksıonerlik qoǵam esebinen óteledi. Osy kúni Energetıka mınıstrligi ázirlep jatqan joba naqtylanǵannan keıin mańyzdy salanyń aldynda turǵan mindet pen meje aıqyndala túspek.

Qyzylordada qýaty 240 me­gavatqa jetetin jańa jylý elektr ortalyǵynyń qurylysy bastalǵany da energetıkterdiń erteńge degen úmitin oıatyp otyr. Bular úshin sheteldik ınvestorlardyń qarjysyna iske asyrylatyn eń aýqymdy jobanyń tıimdiligi – ónimdi jaqynnan alatyny. «Alystan arbalaǵannan, jaqynnan dorba­laǵannyń» durys tusy – ónim sapaly bolady, tehnıkalyq joǵaltý azaıady.

Elektr energııasy tólemin deldaldar arqyly jınaýdyń tıimsizdigin aıtatyndar kóp. Keıin­gi kezderi bul máseleni depý­tattar da kótere bastady. Eki myńyn­shy jyldar basyna deıin «QETTK» AQ tólemaqyny arnaıy mekeme arqyly ózderi jınaǵan. Energetıka salasyna salynatyn ınvestısııalardyń ótemdiligin tarıfterdi ulǵaıtý esebinen qamtamasyz etýde ta­rıf quny eselene túsýi múm­kin. Sondyqtan da deldaldar qyzmetine tosqaýyl qoıýdyń tetikteri oılastyrylýy kerek.

«Jasyl energııaǵa» jol ashyq

Qazirgi kómir ben gaz generasııasyna negizdelgen qýat kózine balama «jasyl energııaǵa» jol ashqan memlekettiń biri – Germanııa. 2015 jyly bul elde tabıǵı jolmen energııa óndirý úlesi 33% bolǵan. Qazir odan birshama ósti. Biraq onyń tabıǵı qubylystar saldarynan «jasyl energııany» jolǵa qoıǵan kóp eldiń keıde jaryqsyz qalyp, syrttan energııa satyp alatyn jaǵdaılary da kezdesip qalady.

Qyzylordanyń geografııa­lyq ornalasýy men klımattyq jaǵdaıy – kún ener­gııasyn óndirýdiń úlken múm­kindigi. Aımaqtaǵy kún sáýle­siniń uzaqtyǵy jylyna 2-3 myń saǵatty quraıdy. Bul ar­tyq­shylyqty eskere otyryp, óńirde atalǵan energııa kózin paıdalanýǵa aıryqsha kóńil bó­linip jatyr. Osy kúni oblys­ta qýaty 89 MVt quraıtyn 9 jańar­tylǵan energııa kózderi orna­lasqan. Eń irisi sanalatyn «Baikonyr solar» qazaq-brı­tanııalyq kompanııaǵa tıesili qýaty 50 MVt kún elektr stan­sa­sy Shıeli aýdanynda ornalas­qan. Al Jalaǵashta fransııalyq «Total Eren» kompanııasyna tıesili qýaty 28 MVt kún elektr stansasy, «Hevel» kompanııasyna tıesili qýaty 10 MVt elektr stansasy bar. Keler jyly Aral aýdanynda 10 MVt energııa óndiretin kún elektr stansasyn salý josparlanyp otyr. Bul óńirdiń soltústik aýdandaryn elektr toǵymen qamtamasyz etýge múmkindik bermek.

Qyzylorda