Taýarly balyq ta – tabys kózi

Akvaósirýdiń paıdasy

«Elimizde et, jemis-jıdek, kókónis, qant, bıdaı, maıly daqyldar, sút ónim­derin óndirý jáne óńdeý úshin 7 iri ekojúıe qalyptastyrýǵa bolady. Balyq sharýa­shylyǵyna da erekshe mán bergen jón. Qosymsha qun qalyptastyrýdyń ózegi sanalatyn iri jobalar mańyzdy ról atqarýǵa tıis», dedi Memleket basshysy Joldaýda.

Qazir balyq sharýa­shylyǵymen aınalysýǵa ynta qoıǵandar jetkilik­ti. Keregi qoldaý ǵana. Prezıdent tapsyrmasy­nan soń Ekologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrligine qarasty Balyq sharýashylyq komıteti balyq sharýa­shylyǵyn damytýdyń 2030 jylǵa deıingi baǵdarlamasyna kredıt berý kezinde syıaqy mólsherlemelerin, sý berý jónindegi qyzmetterdiń qunyn sýbsı­dııalaý túrindegi qosymsha memle­kettik qoldaý sharalaryn, sondaı-aq balyq­qa qatysty ınvestısııalyq joba­larǵa bıýdjettik kredıt berý múm­kin­­digin kózdeıtin ózgerister engizdi. «Akvaósirý týraly» zań jobasy ázir­lenip, Parlament qaraýyna usynyldy.

Kól men teńiz, ózen men aryq sııaqty tabıǵı sý qoı­ma­la­ryndaǵy balyq qoryn shek­ten tys paıdalaný, qıyndyqqa ákep soǵa­dy. Qazir bul jaǵdaı ár óńirde de shań berdi. Balyq túrlerin kó­beıtip, odan shy­ǵar ónimdi arttyramyz desek, akvaósirý sharýa­shylyqtaryn kó­beı­tý mańyzdy. Al bul baǵytta elde at­qa­ryl­ǵan jumystar az emes.

Komıtettiń málimetinshe, byltyr akvaósirý ónimdiligi men ónim sapasyn arttyrýǵa bólingen qarajattyń kólemi 2022 jylmen salystyrǵanda 4,5 esege (400 mln teńgeden 1,8 mlrd teńgege deıin) ósse, ınvestısııalyq sýbsı­dııa­lar­dyń kólemi 2,5 ese (750 mln teńgeden 2 mlrd teńgege deıin) ulǵaıǵan. Balyq sharýashylyǵynyń negizgi kapıtalyna ınvestısııa kólemi 2 ese ósip, 2022 jylmen salystyrǵanda 10,4 mlrd teńgeden 20,2 mlrd teńgege deıin artypty.

Iá, joǵaryda aıtqandaı, balyq sharýa­shylyǵyn damytý úshin qolaıly jaǵ­daı jasalǵan soń kásipkerlerdiń balyq ósirýge degen qyzyǵýshylyǵy jyl saıyn artyp keledi. Kól-taýarly jáne tor qorshamada balyq ósirýmen aınalysatyn elimizde shamamen 500-den asa sharýashylyq bar. Sondaı-aq qýaty 17 myń tonna balyq óndirýge qaýqarly 20-dan astam iri ın­vestısııalyq joba iske qosylyp, 200-den astam jańa jumys oryndary ashyldy. Jalpy, ótken jyly balyq sharýashylyǵy sýbektileri 20,2 myń tonnadan astam taýarly balyq ósirgen. Al baǵdarlama bo­ıynsha 2030 jylǵa qaraı jylyna 270 myń tonnaǵa deıin balyq ósirý, ishki tutynýdy 134 myń tonnaǵa deıin ulǵaıtý josparlanyp otyr.

Eksport áleýeti

Qazaqstanda balyq eksporttaý aǵyn­da úlken ról atqaratyn sý aıdyn­da­ry – Kaspıı, Kishi Aral teńizi men Balqash sııaqty iri kólder júıesi ekeni túsinikti. Aýlanǵan hám óńdelgen balyq ónimderiniń 100-den astam túrin bizdiń kásiporyndar 21 shet memleketke artyp júr. Olardyń ishinde eń iri tutynýshylar – Reseı, Germanııa, Nıderland, Lıtva, Qytaı. Al byltyrǵy jyldyń 11 aı qorytyndysymen alsaq, 22,3 myń ton­naǵa jýyq ónim shamamen 70 mln dol­lar­ǵa eksporttalǵan.

О́tken jyly kókserke men jaıyn eksporty úshin 6 aıǵa shekteý engizilip, balyq óńdeý kásip­oryn­darynyń júk­te­mesin arttyrýǵa múmkindik be­ril­di. Sondaı-aq balyq aýlaýdy jáne óń­deý­di júzege asyratyn sýbektiler úshin qosymsha qun salyǵy 70 paıyzǵa tómen­de­tilip, balyq ónimderin qaıta óńdeýdi sýbsıdııalaý jumystary qolǵa alyndy.

Eksport demekshi, óńirlerden mysal keltirsek, balyq aýlaýda aıtarlyqtaı orny bar Qyzylordadaǵy Aral aýdanynda jyldyq qýaty 23 900 tonnadan asatyn 9 balyq óńdeý zaýyty jumys isteıdi. Onyń beseýi balyqty qatyrý, muzdatý, ystaý sııaqty jeńil óńdeýmen aınalysady. Al Eýropa naryǵyna shyǵýǵa múmkindik beretin «Eýrokod» belgisi tek eki kásiporynda ǵana bar. Onyń biri – «Aral balyq óńdeý zaýyty» bolsa, ekinshisi – «Aral servıstik daıyn­daý ortalyǵy» JShS. Byltyr Aral teńizinen (Kishi Aral) 6 484 tonna balyq aýlansa, onyń 4 727 tonnasy óńdelgen. Al eksporttalǵany – 2 378 tonna.

– Eń dámdi balyq Araldiki. Ýaqy­tyn­da ákelerimiz jylyna ortasha eseppen 20 myń tonnaǵa deıin balyq aýlaǵan. О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynan beri qaraı teńiz sýy tuzdanyp, ashyǵan soń, balyq birtindep joǵala bastady. Bekire, qaıaz, maıbalyq sııaqty túrleri qurydy. Al Aral óńiri úshin eń mańyzdy bolǵan «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń soltústik bóligin saqtaý» (SARATS) jobasy iske asyp, teńizge «Kókaral» bógeti túsken soń sý qaıta tushylandy. Kól men darııadaǵy balyq teńizge qaıta tústi. Tuzdylyǵy azaıǵan soń balyq ta kóbeıedi emes pe? Bul – balyqshy aǵaıynnyń naǵyz qýanyshy. Aýdan tóńireginde balyq zaýyttary, seh, muzdatqyshtar qaıta ashyldy. Qazir teńizden aýlanatyn 16-dan astam balyq túri bar. Eksportqa fıle, qaqtalǵan, ystalǵan ónimderdi shyǵaryp júrmiz, – deıdi balyq sharýashylyǵynyń ardageri, Aral aýdanynyń Qurmetti azamaty Ádilbek Áıimbetov.

Olar 14 kılo balyq jeıdi, al biz…

Ádilbek aqsaqaldyń aıtýynsha, Aralda taýarly balyq óndirisin ulǵaıtý úshin 7 kól tizimge engen. Atap aıtatyn bolsaq, «Aqshataý-Sorǵaq», «Domalaq», «Tushy», «Qarakól», «Alasha», «Aqbi­lek», «Shómishkól». Qazir mun­daı sharýashylyqtardy uıymdastyrý bo­ıynsha qajetti jumystar júrip jatyr.

Balyq – dárýmendi, jeńil taǵam. Býyn saýlyǵy men kózdiń jaqsy kórýi osy balyq etine baılanysty. Jas ta, jasamys ta jeı berý kerek. Keıip­ke­ri­mizdiń aıtýynsha, taǵy bir kem­shilik, bizde taýarly balyq ósirý tym kenjelep qalǵan. Álemdik deńgeımen qarasaq, taýarly balyq ósirýde Qytaı mem­leketi alda eken. Halqyn da qosym­sha balyq ónimimen asyrap otyr. Al kórshi О́zbekstanda bul jumystar óte qarqyndy. Ondaǵy kól júıeleri taýar­ly balyq ósirýdi áldeqashan qolǵa al­ǵan.

Búginde Aralda da taýarly balyq ósiretin sharýashylyqtardy uıym­­das­ty­rý boıynsha jumystar atqarylyp jatyr. Mysaly, «Aral servıstik da­ıyndaý ortalyǵy» JShS-nyń «Taýarly balyqty ósirý jáne óńdeý kompleksin ulǵaıtý» jobasy. Bul joba 4 komponentten turady. Birinshi, balyqty tereń óńdeý sehy, ekinshi, «Domalaq» kóldik-taýarlyq kókserke sharýashylyǵyn qurý, úshinshi, «Qambash» toǵan sharýa­shylyǵy, týrıstik demalys orta­ly­ǵy, sońǵysy tońazytqysh sehy men jataqhana salý. Quny 450 mln teńge bolatyn joba 4 jyl buryn bastalǵan. 2026 jyly tolyq aıaqtalady dep jos­parlanǵan. Degenmen birinshi jáne sońǵy komponentteri iske qosyldy. Qal­ǵan komponentterdiń ju­mysy ke­zeń-kezeńimen bastalady.

Derekterde sheteldikterdiń bir jylda 14 kılo balyq ónimin jeıtini aıtylady. Dúnıejúzilik densaýlyq saq­taý uıymy usynǵan málimet boıynsha ár adam jylyna 16 kılo balyq tutynýy qajet. Al ózimiz jylyna 4 kılo jeımiz be, jemeımiz be?

О́kinishtisi, sý túbin súzip júrgen kánigi balyqshylar balyq qory buryn­ǵy­daı emesin aıtady. Ári sal­maǵy 10 kıloǵa jýyqtaıtyn iri balyq­tardyń qarasy da sıregen. Sýǵa salǵan aýdyń da kózi burynǵydan taryla túskendeı. Munyń barlyǵy balyqshylardyń maıda balyqqa deıin aýlaıtynyna birden-bir dálel. Biraq...

Balyq resýrstarynyń ósimin molaıtý jónindegi sharalar joq emes. Mysaly, byltyr elimizde shamamen 100 mln dana shabaq ósirilip, ta­bı­ǵı mekendeý ortasyna jiberilgen. Sondaı-aq memlekettik balyq ósirý ká­siporyndaryn sırek kezdesetin jáne quryp ketý qaýpi tóngen balyq túrlerin (aral pilmaıy jáne aral qaıazy) jasandy ósirýge baılanysty jumystar qolǵa alynyp jatyr.

Jaǵymdy jańalyqtyń biri, byltyr 1 shildeden bastap memlekettik balyq ósirý kásiporyndarynyń negizgi salalyq qyzmetkerleriniń laýazymdyq jalaqysyna 100 paıyz qosymsha aqy belgilengen. Sonymen qatar salalyq komıtet Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý úshin Atyraýdaǵy memlekettik bekire zaýytynyń ón­di­ris­tik bazasyn jańǵyrtý boıynsha jobalyq-smetalyq qujattaryn ázir­leý­di bastaǵan. Eń bastysy, balyq kási­bine qatysty qabyldanyp jatqan barlyq is-shara ınvestısııa tartýdy arttyryp, balyq ónimderin óndirý men eksporttyń ósýin, jańa jumys oryndaryn ashýǵa jáne halyqtyń balyqty kóptep tutynýyna oń áser beredi degen senim bar.