Ázerbaıjan: El damýynyń jańa dáýiri

2020 jyldyń 27 qyrkúıegi – 10 qarashasy aralyǵynda, 44 kún­ge sozylǵan Otan soǵysynan ke­ıin Ázerbaıjan Respýblıkasy halyqaralyq quqyqtyń normalary men qaǵıdattary negizinde óziniń aýmaqtyq tutastyǵyn qalpyna keltirdi. Al ótken jyldyń 19 qyr­kúıeginde jergilikti sıpattaǵy antı­terrorlyq is-sharalar nátıjesinde qarýlanǵan zańsyz quralymdardy beıtaraptandyrý maqsatynda bul el óziniń egemendigi men konstıtýsııalyq qurylymyn tolyǵymen qalpyna keltirdi. Terrorızmge qarsy operasııa 23 saǵattyń ishinde aıaqtal­dy, ol hırýrgııalyq dáldikpen, uqyptylyqpen júrgizildi, birde-bir beıbit turǵyn, birde-bir azamattyq ınfraqurylym zardap shekken joq. Osylaısha, táýelsizdik alǵaly bergi kezeńde tuńǵysh ret eldiń barlyq aýmaǵyn qamtıtyn búkilhalyqtyq saılaý ótpek.

El kóleminde búginde basqyn­shylyq kezinde tolyǵymen qıraǵan júzdegen qalany, eldi mekendi jáne aýyldardy qalpyna keltirý, ınfraqurylymdy qurý, damytý jónindegi jumystar qarqyndy júrgizilip jatyr. Sol oraıda bul saılaýdyń uzaqmerzimdi josparlaý, túrli irgeli jobalardy júzege asyrý jáne osy aýmaqtardy zamanaýı talaptarǵa saı qaıta jańǵyrtý turǵysyndaǵy mán-mańyzy aıryqsha bolyp otyr.

Bul degenińiz, ashyǵyn aıtqanda, jańa dáýirdiń basy. Ázerbaıjan­nyń aýmaqtyq tutastyǵyn qalpyna keltirý aımaqqa sony serpin berdi, tyń bastamalarǵa, damý keleshegine jol ashty. Sonymen qatar tranzıttik-kóliktik yntymaqtastyqty arttyrý, Ońtústik Kavkaz aımaǵynda, onyń ishinde shekaradan tys jerlerde de ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı órkendeý úshin orasan zor múmkindikter paıda boldy.

О́kinishke qaraı, beıbit turǵyn­dardyń óz úılerine oralý jolyn­daǵy basty kedergi 2020 jylǵy 10 qarashadaǵy úshjaqty málimdemege qol qoıylǵannan keıin de jalǵasqan okkýpasııanyń barlyq kezeńinde aýmaqtardyń mınalanyp tastalýy bolyp otyr.

Qazirgi tańda kún tártibinde turǵan negizgi másele – aımaqtaǵy barlyq elderdiń ortaq ıgiligi úshin turaq­ty beıbitshilik ornatý. Bul baǵyt­ta birqatar bátýáli jumys: turaq­ty kezdesýler, taraptardyń ártúr­li deńgeıdegi kelissózderi júıeli júrgizilip jatyr. Nátıjesinde, qandaı da bir ilgerileýshiliktiń baıqalyp otyrǵany qýantady. Aıtalyq, 2023 jylǵy 7 jeltoqsanda Ázerbaıjan men Armenııa tarıhta tuńǵysh ret birlesken málim­deme qabyldady, onda olar kór­shiles eki el arasyndaǵy qarym-qaty­nas­tardy qalypqa keltirýge jáne egemendik jáne aýmaqtyq tutastyq qaǵıdalaryna negizdelgen beıbit kelisimge kelý nıetin taǵy bir ret rastady. Gýmanızm qaǵıdalaryn basshylyqqa ala otyryp, izgi nıettiń belgisi retinde tutqyndarmen almasý sharasy da oıdaǵydaı ótti. Teginde, aýmaqtyq tutastyq pen egemendikti ózara taný qaǵıdalaryna negizdelgen beıbit kelisim jasasýdan barlyq taraptar utady.

Ázerbaıjannyń ekonomıkalyq áleýeti bir yrǵaqpen, bir demmen qalypty ósip keledi. Bul baǵyt­taǵy barlyq sala boıynsha órleý bar. Kólik-logıstıka jáne ınfra­qurylymdy damytý durys jolǵa qoıylǵan. Ekonomıkasy men óndi­risi qaryshtap alǵa basqan, qazba baı­lyqtary, shıkizat ónimderine baı, ishki-syrtqy taýar aınalymy qarqyndy, jyl sanap artyp kele jatqan memleket retinde túrli iri óńirlik jobalarǵa da turaqty qatysady.

Aıtalyq, 2022 jyly 25 qarashada Aqtaý qalasynda Qazaqstan, Ázer­baıjan, Túrkııa arasynda «Orta dálizdi» damytý jónindegi 2022-2027 jyldarǵa arnalǵan jol kartasyna qol qoıyldy. Jobany iske asyrý Transkaspıı dáliziniń ótkizý qabiletin 2025 jylǵa qaraı 10 mıllıon tonnaǵa deıin arttyrýǵa múmkindik beredi.

2023 jylǵy maýsym aıynda Úkimet basshysy Álıhan Sma­ıylovtyń Ázerbaıjanǵa sapary kezinde «Qazaqtelekom» men «AzerTelecom» Kaspıı túbinde Transkaspıı talshyqty-optıkalyq kabel jelisin salý men paıdalanýǵa jaýapty birlesken kásiporyn qurý týraly aksıonerlerdiń kelisimi­ne qol qoıǵan edi. Qazaqstan men Ázerbaıjan arasyndaǵy Kaspıı teńiziniń túbinde talshyqty-optı­kalyq magıstral salý jobasy transulttyq «Sıfrlyq Jibek jolynyń» negizgi quramdas bóligi, túpki maqsaty – Ortalyq Azııa men Ońtústik Kavkaz elderinde ınternet sapasyn arttyrý. Qazaqstan men Ázerbaıjandy jalǵaıtyn teńiz túbindegi kabeldik jeliniń uzyndyǵy 380 km quraıdy, al jańa magıstraldyń ótkizý qabileti 400 terabıt/s deıin jetpekshi.

Ázerbaıjannyń Eýropa­nyń energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýdegi róli de zor. Eýropa Komıssııasy qýat kózderi boıynsha ózara yntymaqtasý týraly Ázerbaıjanmen kelisimge keldi. О́zara túsinistik týraly Me­mo­randýmnyń iske asýy Ázer­baı­jannyń Eýropa Odaǵynyń naryǵy baǵytyndaǵy jolyn ashady jáne Eýrodaqtyń energetıkalyq qaýipsizdigin nyǵaıtady.

Elde halyqaralyq is-sharalar­dy ótkizýde mol tájirıbe jınaqtal­ǵan. Aıta keteıik, bul el 120 eldi biriktiretin, BUU-dan keıingi eń iri uıym bolyp tabylatyn Qosyl­maý Qozǵalysyna 4 jyl tóraǵalyq etti. 2024 jyly Ázerbaıjanda asa aýqym­dy jahandyq oqıǵalar – BUU-nyń Klımattyń ózgerýi jónindegi negizdemelik konvensııasy (COP-29) Taraptar konferensııasynyń 29-sessııasy, sondaı-aq Ýrbanıstıka­lyq forým ótedi. Munyń bári eldiń halyqaralyq, álemdik keńistiktegi bedeliniń jyl sanap artyp kele jatqanyn kórsetedi.

Ázerbaıjan men Qazaqstan – baýyrlas elder, odaqtastar jáne strategııalyq seriktester. Ekijaqty qarym-qatynastar barlyq salada jan-jaqty, qarqyndy damyp keledi. О́zara tıimdi saýda-sattyq, taýar aınalymy durys jolǵa qoıylǵan. Kólik tasymalynyń oń dınamıkasy baıqalady.

Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Aǵalar Atamoǵlanov arnaıy qabyldaý barysynda 2022 jyly taýar aınalymy 4 esege artyp, 600 mln dollarǵa jetkenin atap ótti. Energetıka salasyndaǵy yntymaqtastyq ta keńeıip keledi. 2023 jyly «Baký – Tbılısı – Djeıhan» munaı qubyry baǵytynda qazaqstandyq munaı eksportynyń kólemi 1 mıllıon 392 myń tonnaǵa deıin ulǵaıtyldy. Bul 2022 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 5,5 esege kóp.

Eki el prezıdentteriniń ózara memlekettik saparlary bul úde­risterge qýatty serpin berdi. Qazaq­stan Prezıdenti 2022 jylǵy 24 tamyzda Ázerbaıjanda, Ázerbaıjan Prezıdenti 2023 jylǵy 10 sáýirde Qazaqstanda jumys saparymen boldy. Sapar barysynda strategııalyq qatynastardy nyǵaıtý jáne odaq­tastyq yntymaqtastyqty tereńdetý týraly Deklarasııa, Joǵary mem­leketaralyq keńes qurý syndy bir­qatar mańyzdy qujattar qabyl­dandy. Sóıtip, burynnan baıypty, tyǵyz qarym-qatynastar sapaly jańa deńgeıge kóterildi. Munyń barlyǵy eki el arasyndaǵy qarym-qatynastardyń bıik rýhy men syndarly sıpatyn aıǵaqtaıdy.

Memleket basshylary halyqara­lyq is-sharalar alańynda da jıi kezdesip turady. 2023 jylǵy 3 qarashada Ázerbaıjan prezıdenti Ilham Álıev Túrki memleketteri uıymynyń sammıtine qatysý úshin Qazaqstanǵa keldi. Sammıtte Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ázerbaıjandy memlekettiliktiń ny­ǵaıýy jáne aýmaqtyq tutastyǵyn qal­pyna keltirýimen quttyqtady. Ázer­baıjan taraby bul tilektestikke úlken mán berip, joǵary baǵalady, iltıpatpen qabyldady. Al Qazaqstan Prezıdenti 2023 jylǵy 24 qarashada Bakýde ótken SPECA (BUU-nyń Ortalyq Azııa ekonomıkalaryna arnalǵan arnaıy baǵdarlamasy) sammıtine qatysty. Sammıt aıasynda Prezıdentter arasynda ekijaqty kezdesý ótti, ózara qarym-qaty­nastardy odan ári damytý perspektıvalaryna qatysty óte mazmundy pikir almasýlar boldy.

«Túrkitildes halyqtar retinde biz etnıkalyq, tildik jáne mádenı qundylyqtar turǵysynan óte jaqynbyz. Ortaq tamyrymyz, ádet-ǵurpymyz, salt-dástúrimiz – munyń bári eki halyqtyń odan ári jaqyndaı túsýine jaqsy alań týdyryp otyr. Elderimizdiń strategııalyq tıimdi geografııalyq ornalasýynyń da mańyzy zor. Ázerbaıjan Respýb­lıka­synyń aýmaqtyq tutastyǵyn qalpy­na keltirý bizdiń qarym-qatynas­tarymyzdyń damýyna, sondaı-aq bizdiń elder arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty tereńde­týge jáne keńeıtýge odan da úlken múmkindikter týǵyza­ty­ny­na senimdimin», deıdi elshi A.Atamoǵlanov.

Ázerbaıjannyń atys-shabys, daý-janjaldan arylyp, beıbit ómir, tynysh tirshilik ornaǵan aýmaǵyn qaıta túletý jumystaryna qatysý, úles qosýdy elimiz tatý kór­shilik, baýyrlastyq paryzymyz dep biledi. Aıtalyq, Qazaqstan Pre­zı­dentiniń bastamasymen, azat etilgen Fızýlı qalasyndaǵy Qur­manǵazy atyndaǵy balalar shyǵarmashylyǵyn damytý orta­lyǵynyń qurylysy búginde Qazaq­stan qurylys kompanııasynyń kúshi­men júrgizilip jatyr jáne ol aıaq­talýǵa jaqyn. Bul da bolsa eki halyq arasyndaǵy dostyq pen týysqan­dyqtyń taǵy bir taǵylymdy kórinisi.

Baýyrlas halyqtar arasyndaǵy mádenı-gýmanıtarlyq baılanys­tardy nyǵaıtýǵa, joǵary deńgeı­de damytýǵa erteden erekshe kóńil bólinip keledi. Bul cala asa mańyz­dy baǵyttardyń biri sa­nala­dy. 2023 jyldyń jeltoq­san aıynda Ázerbaıjanda Qazaq­stannyń mádenıet kúnderi sátti ótti. Ázer­baı­jan jurtshylyǵy qazaq­stan­dyq óner sheberleriniń mádenı baǵdarlamalaryn úlken qyzyǵý­shy­lyqpen qabyldady. Al 2024 jyly Qazaqstanda Ázerbaıjannyń mádenıet kúnderi uıymdastyrylady. Ázerbaıjannyń Qazaqstandaǵy mádenıet kúnderi de úlken tabyspen ótedi deýge tolyq senim bar.

Saılaý nátıjeleri Ázerbaı­jannyń strategııalyq maqsattaryna qol jetkizýge, eldiń odan ári gúldenýi­ne jáne aımaqtyq yntymaqtas­tyqtyń keńeıýine yqpal etedi.