Qaterli isik – eleýsiz qaldyrýǵa bolmaıtyn dert

Bul kúni álemniń túkpir-túkpi­rinde onko­lo­gııalyq aýrýlarmen kú­resip júrgen medısınalyq ortalyq­tardyń dárigerleri túrli is-sharalar uıymdastyrady. Ǵyly­mı konferen­sııalardan bólek, aýrýdy jeńip shyqqan pasıentter men dáriger­lerdiń erligi týraly aıtylady. Kóbine-kóp halyqty aqparattandyrý jumystaryna kóńil bólinedi. О́ıtkeni dárigerler, sonyń ishinde onkologter qaterli isikti meı­linshe erte satyda anyqtasa, em qona­tynyn aıtady. Bul pikirdi Astana medı­sına ýnıversıteti onkologııa kafe­d­ra­synyń meńgerýshisi, professor, medısına ǵylymdarynyń doktory, joǵary sanatty hırýrg maman Abaı Maqyshev ta qoshtady.

– Álem elderi qaterli isikke qarsy ózi­niń memlekettik baǵdarlamalaryn júzege asyryp, túrli qadamǵa baryp jatqanymen ólim-jitim azaımaı tur. Aýrýdyń paıda bolyp, damýyna bir emes, birneshe faktor áser etedi. Birinshiden, pasıentter kóbine-kóp qaterli isik metastaz bergende, ıaǵnı basqa aǵzalarǵa taraǵanda, aýrýdyń sońǵy satysynda medısınalyq kómekke júginip jatady. Bul kezeńde emsharalar kúrdeli, qıyn bolady. Ekinshiden, qaterli isik kóbine temeki shegý, durys tamaqtanbaý, fızıkalyq belsendiliktiń azdyǵy, radıa­sııa, qorshaǵan ortanyń lastanýy jáne genetıkalyq beıimdilik sııaqty minez-qulyqtan nemese ekologııalyq qaýip faktorlary bar ólkelerde turatyn adamdarda damıdy. Úshinshi, qaterli isik, onyń sebep-saldary, belgileri jáne aldyn alý ádisteri týraly bilim berý, halyqty a­qparat­tandyrý onkologııalyq aýrýlardy erte anyqtaýǵa jáne emdeýge kómektesetin sheshýshi faktor sanalady. Jalpy alǵanda, onkologııalyq aýrýlardan bolatyn ólim-jitimdi azaıtý úshin profılaktıkany jaqsartyp, bilim berýdi jetildirip, salada sapany joǵarylatý arqyly azaıtýǵa bolady,– deıdi doktor.

Ǵylym-bilim, medısınanyń bir oryn­da turalap qalmaı, jyldan-jylǵa damý­dyń ústine damyp jatqanynan habardarmyz. Jyl saıyn ǵylymdar nebir aýrýlar­dyń emin oılap tabady. О́kinishke qaraı, áli kúnge deıin qaterli isiktiń qalaı paıda bolatyny, oshaǵy, naqty sebep-saldary belgisiz. Biraq qaterli isikke alyp baratyn birneshe qaýip faktory kópke málim dep oılaımyz. Mysaly, temeki shegý – ókpe, aýyz qýysynyń, jutqynshaqtyń jáne bas­qa da kóptegen aǵzanyń qaterli isiginiń damýyna áser etetin qaýipti faktor. Genetıkalyq beıimdilik degen bar. Iаǵnı keıbir gendik mýtasııalar qaterli isik yqtımaldyǵyn arttyrýy múmkin. Juqpaly aýrýlardy aıtar bolsaq, adam papıllomavırýsy (HPV), V jáne S gepa­tıti sııaqty keıbir ınfeksııalar qaterli isiktiń damýymen baılanysty bolýy yqtımal. Sondaı-aq ýltrakúlgin sáýleler teri isiginiń damýyna ákelýi múmkin eken. Joǵary dozaly sáýlelený, osynyń ishinde rentgen sáýleleri nemese sáýlelik terapııa sııaqty uzaqmerzimdi sáýlelený qaterli isik aýrýynyń damý qaýpin arttyrýy yqtımal. Osynyń barlyǵyn elep-eskerip otyrǵan kúnniń ózinde bastapqy kezeńderinde naqty sımptomdarsyz damıtyn qaterli isik aýrýlaryn anyqtaý – tipti ońaı emes.

Keıbir málimetterge súıensek, onkolo­gııalyq aýrýlardyń 250-den asa túri bar desedi. Al elde qaterli isiktiń ókpe oby­ry, asqazan obyry, sút bezi obyry, ja­tyr moı­ny obyry sekildi túrleri jıi kez­desedi. Osynyń ishinde ókpeniń qater­li isigi onkologııalyq aýrý­lardan bolatyn ólim-jitimniń basty sebepteriniń birine aına­lyp barady. Bul temeki shegýmen, qor­shaǵan ortanyń lastanýymen baıla­nysty. Asqazannyń qaterli isigi elde, ásirese er adamdar arasynda jıi kezdesetin qaterli isikterdiń biri bolyp qala beredi. Munyń sebep-saldary tuqymqýalaýshylyqqa, sondaı-aq tuzdy jáne ystalǵan ta­ǵamdardy jıi tutynýmen baılanys­ty bolýy múmkin. Sút beziniń qaterli isigi áıelder arasynda jıi kezde­sedi. Keıingi jyldary aýrýdyń osy túrinen bolatyn ólim-jitimdi azaıtýdyń oń úrdisi baıqalǵanymen, onyń aldyn alý jáne erte anyqtaý elimizdiń medısına júıesindegi mańyzdy mindetterdiń biri bolyp qala bermek.

Álemde qaterli isik aýrýlarynyń túrine qaraı terapııalyq emsharalar damyp jatyr. Qýantarlyq jaı, quptarlyq sheshim. Biraq osy kúnge deıin qaterli isikke qarsy naqty dári-dármek tabylmady. Bul – endi medısına qaýymdastyǵyn tolǵandyratyn suraq.

– Qaterli isik aýrýynyń emi týraly másele ondaǵan jyldar boıy qoıylyp, ǵylymı ortada jáne jalpy qoǵamda úlken qyzyǵýshylyq týdyrdy. Hırýrgııa, sáýleli em jáne hımıoterapııa sııaqty qaterli isikterdi emdeýdegi eleýli jetis­tik­terge qaramastan, áli de shynaıy ámbe­bap em joq. Munyń sebebi qaterli isik klet­kalarynyń kúrdeli bolýynan jáne isiktiń qalyptasýy men damýyna áser etetin kóptegen faktorǵa baılanysty bolyp tur. Qaterli isik – aǵzadaǵy jasýsha­lardyń durys bólinbeýimen jáne ósýimen sıpattalatyn kúrdeli aýrý. Munda atıpti jasýshalar ósip, aınaladaǵy tinder men aǵzalarǵa enip, qan men lımfaǵa tarap, deneniń basqa bólikterinde jańa isikter týdyrýy múmkin. Bul – metastaz dep atala­dy. Qaterli isik jasýshalary tek orna­lasqan jeri boıynsha ǵana emes, genetı­kalyq materıalynyń túri men ózgeristeri boıynsha da ártúrli bolýy múmkin. Bul onkologııalyq aýrýlardy emdeýdi odan da kúrdelendiredi, – dep túsindirdi A.Maqyshev.

Onkologtiń aıtýynsha, qaterli isik­ter­diń kóbi adam aǵzasynda uzaq damıdy. Tipti isiktiń bastapqy kezeńin tolyq medısınalyq tekserý barysynda da birden anyqtaý qıyn ekeni joǵaryda aı­tyl­dy. Qaterli isikke qarsy emniń áli ta­byl­maýynyń taǵy bir sebebi – salada klı­nıkalyq zertteý júrgizýdiń qıyndyǵy. Munda ǵalymdarǵa qoıylatyn talap qatań. Búginde onkologııalyq aýrýlarǵa shaldyqqandardyń arasynda 30-40 jas aralyǵyndaǵy azamattardyń kóbeıgeni baıqalady. Emi kúrdeli aýrý jyldan-jylǵa «jasaryp» barady. Isiktiń keıbir túrleri tuqym qýalaýshylyqpen baılanysty bolýy múmkin. Eger jas aza­mattyń otbasynda buryn qaterli isikke shaldyqqandar bolsa, onda sol tulǵanyń qaterli isikke shaldyǵý qaýpi joǵary bolýy múmkin. Jastar arasynda onkologııalyq aýrýlardyń kóbeıip bara jatqanyna qaramastan, qaterli isik negizinen egde jastaǵy adamdarǵa áser etetin aýrý bolyp qala beredi. Sol sebepti de dárigerler qaterli isiktiń aldyn alýdyń kilti – medısınalyq tekserýden ýaqtyly ótip, salamatty ómir saltyn ustanýda deıdi.

Professor-ǵalymdar qaterli isik aýrýlarymen qoǵam bolyp kúresýge shaqyrady. Bul – tek medısına qyzmetkerleri men densaýlyq saqtaý salasyndaǵy maman­dardyń máselesi emes. El-jurt qaterli isik aýrýlarynyń aldyn alý sharalary men emdeýdiń zamanaýı tásilderi týraly tereń bile bermeıdi. Saldarynan pasıentter erte dıagnostıkanyń mańyzyn, aýrýdyń aldyn alý múmkindikterin túsinbeıdi. Kóptegen azamat ózderi nemese jaqyn adamdary osy aýrýmen betpe-bet kelmeıinshe, qaterli isik týraly aqparatty baıyppen qabyldamaıtyny taǵy bar.

Qaterli isikti erte satyda anyqtaý úshin turǵyndardy medısınalyq profı­laktıkalyq tekserýden ótýge yntalan­dyrýdyń birneshe joly bar eken. Birinshi kezekte dárigerler pasıentterge obyrdy erte anyqtaý emdi erte bastaýǵa múmkindik beretinin túsindirýi kerek. Qaterli isik bolatyn ólim-jitim kóbeıgenin jáne isikti tek jiti tekserýler arqyly anyqtaýǵa bolatynyn eskertken jón. Ári medısınalyq tekserýler aqysyz ekenin habarlaǵan lázim. Iá, qazir onkologııalyq aýrýlardy zertteý jáne dıagnostıkalaý deńgeıi aıtarlyqtaı jaqsarǵan. Medısınalyq tehnologııalardyń áleýeti qaterli isik aýrýyn erte kezeńderde anyqtaýǵa áleýetti. Soǵan qaramastan adamzattyń ómir salty men qorshaǵan ortanyń ózgerýi de qater­li isik aýrýynyń órshýine áser etedi. Qaterli isik aýrýlarynan bolatyn ólim-jitim ár el, aımaqta ártúrli bolýy múmkin. Mysaly, keıbir damyǵan elder­de júıeli aqparattandyrýdyń, sapaly dıag­nostıkalyq baǵdarlamalardyń nátı­jesinde onkologııalyq aýrýlar tómen­degen. Biz de sol kóshten qalmaı, salaǵa jańa tehnologııalardy engizip otyrsaq, odan esh utylmaspyz. Muny jaqsy bile­tin dárigerler men Densaýlyq saqtaý mınıstrligi uıymdasyp, utymdy sheshim qabyldaýdan aınymaýy kerek.