Halyqaralyq hattama ratıfıkasııalandy
Otyrys barysynda Senat depýtattary «2014 jylǵy 29 mamyrdaǵy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa Qyrǵyz Respýblıkasynyń qosylýyna baılanysty Qyrǵyz Respýblıkasynyń 2014 jylǵy 29 mamyrdaǵy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartty, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń quqyǵyna kiretin jekelegen halyqaralyq sharttardy jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq organdarynyń aktilerin qoldanýy jónindegi jaǵdaılar men ótpeli erejeler týraly 2015 jylǵy 8 mamyrda qol qoıylǵan hattamaǵa ózgeris engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zańdy qarap, maquldady.
Zań normalaryna sáıkes Qyrǵyz Respýblıkasynyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń kedendik shekarasyndaǵy ótkizý pýnktterin jaılastyrýdy jáne materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrýdy qamtamasyz etý jónindegi mindettemelerdi oryndaý merzimin 108 aıǵa deıin uzartý usynylady. Hattamany ratıfıkasııalaý Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń tolyq formatty ıntegrasııalyq birlestik retinde jan-jaqty damýyn qamtamasyz etýge jáne nyǵaıtýǵa yqpal etpek.
Tálimgerlik ınstıtýty engiziledi
Sondaı-aq senatorlar «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine bilim berý, tálimgerlik jáne balalardyń qaýipsizdigi máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdy qarady. Onyń negizgi mindetteri balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi, jetim balalarǵa arnalǵan tálimgerlik ınstıtýtyn engizýdi jáne bilim berý uıymdarynyń basqarý erkindigin keńeıtýdi kózdeıdi.
Balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin terezelerdiń ashylýyna tosqaýyl qoıatyn arnaıy tetikterdi mindetti túrde ornatý boıynsha zańnamalyq talaptar belgilenedi jáne mektepter, balabaqshalar men aýrýhanalardy esepke almaı, kópqabatty turǵyn úılerdiń qurylysyn júrgizýge tyıym salynady. Odan bólek, zańda balabaqshalarǵa oryn berýdiń biryńǵaı kezegin jáne mektepterde uıaly telefondardy paıdalaný erejelerin belgileý jóninde normalar qarastyrylǵan. Bul ata-analar úshin mańyzdy jańalyq ekeni anyq.
Sonymen qatar senatorlar maquldaǵan atalǵan zańǵa sáıkes, endi kámeletke tolǵan azamattar balalar úıinde turatyn jetim balalarǵa tálimger bola alady. Qujatta osy óteýsiz qyzmetke úmitker kandıdattarǵa qoıylatyn talaptar men quqyqtar jáne júkteletin mindetter kórsetilgen.
«Memleket basshysy balalarǵa bilim berý, sondaı-aq olardyń quqyqtaryn qorǵaý máselelerine únemi basa mán berip keledi. Prezıdentimizdiń bastamasymen pedagogterdiń mártebesin kóterý, osy mamandyqty tańdaǵan stýdentterdiń stıpendııasyn ulǵaıtý, balabaqsha tárbıeshileriniń jaǵdaıyn jaqsartý sııaqty aýqymdy is-sharalar iske asyrylyp jatyr. Búgin maquldanǵan zań bul saladaǵy zańnamany odan ári jetildirýdi kózdeıtin mańyzdy túzetýlerdi qamtıdy. Atap aıtqanda, balalar qaýipsizdigine qatysty jańa erejeler qarastyrylǵan. Osy zań arqyly jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa tálimgerlik ınstıtýty engiziledi. Aldaǵy ýaqytta maquldanǵan zań jas urpaqtyń múddelerin qorǵaýǵa tyń serpin beredi dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.
Vandalızmge jazany kúsheıtý kerek
Palata otyrysynda senatorlar mańyzdy máselelerge qatysty ózderiniń depýtattyq saýaldaryn da joldady. Senator Andreı Lýkın elimizdegi vandalızmniń jıilep ketkeni týraly másele kóterdi. Depýtat 2023 jyly bes myńnan astam turǵyn abattandyrý erejesin buzǵany týraly derekti jarııa etti. Tártip buzýshylar jasyl jelek pen aǵashtardy joıyp jiberip, aıaldamalar men lıftterdi buzyp, basqa da ınfraqurylymdyq jáne kóshedegi sándik nysandardy qıratty.
«Bir kezderi Mańǵystaý oblysyndaǵy Ybyqty saı shatqalynyń qabyrǵasyna esimin balǵa-qashaýmen oıyp jazǵan mádenıet salasy sheneýniginiń áreketi jurtshylyq arasynda dúmpý týǵyzǵan bolatyn. Bul adamdardy osylaı jasaýǵa ne ıtermeleıdi? Árıne, buzaqylardyń áreketi zań boıynsha qýdalanady jáne tártip buzǵandarǵa aıyppul salynýy da, qamaýǵa alynýy da múmkin. Tıisti zańnamalyq túzetýler ótken jyldyń basynda qabyldandy. Degenmen tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, qoldanystaǵy sharalar jetkiliksiz bolyp otyr», dedi senator.
A.Lýkın Parlament depýtattary vandalızm kórinisteri úshin jaýapkershilikti odan ári kúsheıtý máselesin pysyqtap jatqanyn, sondaı-aq Úkimetke onymen kúresý tetikterin usynǵanyn habarlady.
«Vandalızm úshin jaýapkershilikti kúsheıtýdi jáne zańnamaǵa tıisti ózgerister engizýdi usynamyn. Sonymen birge qazirgi ýaqytta vandalızmge qarsy kúres negizinen quqyqtyq salada jazalaý arqyly júzege asyrylady. Sondyqtan halyqaralyq oń tájirıbeni paıdalaný múmkindigin qarastyrý jáne vandalızmniń aldyn alýda kreatıvti ındýstrııa ókilderiniń qatysýyn pysyqtaý mańyzdy. Olar óz ónimderi arqyly jańa jaǵdaıdyń aldyn alýǵa, halyqtyń, ásirese jastardyń mádenıetin kóterýge yqpal etedi, mundaı áreketterdiń zańsyzdyǵyn qoljetimdi tásildermen túsindire alady», dedi depýtat.
Avtonesıe otandyq óndiristi qoldaı ma?
Sultanbek Mákejanov otandyq avtoparkti jańartý jáne halyqty avtokólikpen qamtamasyz etý deńgeıin arttyrý úshin qolǵa alynǵan jeńildetilgen avtonesıeleý memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrýǵa qatysty problemalardy atap ótti. Onyń sózinshe, ekinshi deńgeıdegi bankter usynǵan jeńildetilgen avtonesıe kólemi halyqtyń suranysyn qanaǵattandyra almaı otyr. Ony autonesie.kz platformasynda 18 sekýnd ishinde aıaqtalǵan lımıt mólsheri pash etti.
«2015 jyldan bastap memleket jeńildetilgen avtonesıe berý arqyly otandyq avtoóndirýshini qoldaýdyń naryqtyq tetigin qoldanyp keledi. Memleket otandyq avtoóndirýshini qoldaı otyryp, osynda óndiriletin ónimniń qazaqstandyq quramdas bóligi arta túsetinine senip otyr. Memleket qarjylandyratyn jeńildetilgen nesıe otandyq avtokólik óndirisin damytýǵa is júzinde áser etken joq dep aıtýǵa bolady», dedi depýtat.
S.Mákejanov osyǵan baılanysty jeńildetilgen avtonesıeleýdiń jáne jalpy avtokólik óndirisi salasynyń taǵdyryna qatysty Úkimettiń atyna birqatar másele aıtty.
«Elimizdegi jeńildetilgen avtonesıe berý avtokólik parkin jańartý men halyqty avtokólikpen qamtamasyz etýdi arttyrý maqsatyn kózdeıdi. Memleket avtoparkti jańartý úshin syrttan ákelinetin avtokólikke bastapqy tirkeý engizdi. Bastapqy tirkeý quny ákelinetin avtokóliktiń shyǵarylǵan jylyna baılanysty. Ol boıynsha eski kólik ákelý tıimsiz bolýy kerek edi, alaıda is júzinde bul barlyq kóliktiń qymbattaýyna ákelip soqty. Kádege jaratý alymyn engizý de kólik baǵasynyń ósýine edáýir áser etti», dedi senator.
Aýyl mádenıetine qamqorlyq qajet
Aýyl jastary men turǵyndary mádenı dıskrımınasııaǵa ushyramaýy qajet. Darhan Qydyráli depýtattyq saýalynda aýyldyq jerlerdegi mádenıet úıleri men kitaphanalardy damytý qajettigi týraly aıtty.
Depýtattyń sózinshe, aýyl turǵyndary men jastaryna demalys ýaqyttaryn tıimdi ótkizetin, ózderin damytatyn túrli úıirme men seksııa jetispeıdi. Jumys istep turǵan 2035 mádenıet úıiniń 770-i jáne 2006 aýyldyq klýbtyń 608-i kúrdeli jóndeýdi qajet etedi. Olardyń keıbiri tozǵan, al basqalary tótenshe jaǵdaıda tur. Júıesiz ýrbanızasııa mádenı ımmýnıteti tómen margınal jastardyń qataryn kóbeıtip jatyr.
Senator sonymen qatar qazirgi kezde elimizde 3 891 kitaphana jumys isteıtinin, onyń 79%-y aýyldyq jerde ekenin atap ótti. Alaıda olardyń kópshiligi eskirgen jáne materıaldyq-tehnıkalyq bazasy jetkiliksiz. Jergilikti atqarýshy organdar kóbine «qaldyq qaǵıdaty» boıynsha bóletin shamaly qarjy kitap qoryn toltyrýǵa jetpeıdi.
«Qubylǵan zamanda qubyladan jańylmas úshin qundylyqtar qajet ekeni belgili. Biz «vandalızm kóbeıdi, qatygezdik artty, aıaldamany qıratatyn, jedel járdem júrgizýshisin uratyn júgensizdik qaıdan shyqty, mádenıetimiz nege tómendedi?» degen suraqty jıi qoıamyz. Mádenıet úıi joq jerde mádenıet qaıdan bolsyn? Aýylda mádenı ınfraqurylym bolmaı, kreatıvti ındýstrııanyń damýy qıyn. Kitaphanasy tozǵan, bas qosatyn mádenıet úıi eskirgen, kıno kórýge, konsert tamashalaýǵa, sportpen aınalysýǵa jaǵdaıy joq aýyl jastary men turǵyndar sonda nemen aınalysady? Memleket basshysy Ulttyq quryltaıda táýlik boıy jumys isteıtin kitaphana ashýdy armandaıtynyn aıtqan edi. Soǵan sáıkes aýyl kitaphanalary salyna ma? Jalpy, aýyldyń mádenı ómirin damytýǵa arnaıy baǵdarlama bar ma?», dedi D.Qydyráli.
Buǵan qosa otyrys barysynda senator Gennadıı Shıpovskıh qurylys salasyndaǵy ózekti máselelerdi kóterip, josyqsyz qurylys salýshylardyń qyzmetine baqylaýdy arttyrý qajet ekenin aıtty. Al Amangeldi Nuǵmanov Úkimettiń nazaryn Qazaqstan men Reseı shekarasyndaǵy «Jaısan» ótkizý pýnkttiniń shamadan tys júktelýine jáne eldegi temirjol vokzaldarynyń jaı-kúıine qatysty túıtkilderge aýdardy.
Senator Amangeldi Tolamısov Úkimetti medısına qyzmetkerlerin óz mindetterin atqarý kezinde qorǵaýdy kúsheıtýge jáne olardyń mártebesin osy turǵyda áskerı jáne polısııa mártebesine teńestirýge shaqyrdy.
