– Sońǵy úsh-tórt jylda Astana ákimdiginiń qoldaýymen jáne «Kúı anasy» respýblıkalyq qorynyń bastamasymen qazaqtyń basty ulttyq qundylyǵynyń biri – kúı murasyn nasıhattaý maqsatynda kóptegen mádenı is-sharalar júzege asyryldy. Byltyr elordada alǵash ret «Astana – kúı qanatynda» atty kúıshiler saıysy ótti. 40-tan astam úmitkerden usynys tústi, sonyń ishinde 36-sy baıqaýǵa qatysty. Daryndy jastar óz múmkindikterin kórsete bildi.
Buryn ótkizilgen kúı dodalarynyń sharttaryn qarap shyqtyq. Jeńimpazdy anyqtaýdyń birneshe sharty daıyndaldy. Sáıkesinshe, qatysýshyǵa ataqty kúıshilerdiń týyndysyn oryndaýmen qatar mindetti túrde ózi shyǵarǵan kúıleri bolýǵa tıis degen talap qoıyldy. Bul ońaı emes, árıne. Dombyrashynyń bári kúıshi emes. Kompozıtorlyq qabileti bar ekenin anyqtaý jáne onyń shyǵarmashylyq darynyna qoldaý kórsetýdi maqsat tuttyq. Baıqaýǵa 14-35 jas aralyǵyndaǵy jastar qatysty. Dodaǵa túskender Mýzykalyq jas kórermen teatrynyń sahnasynda ónerlerin pash etti. Kórermenniń pikiri qazylar alqasynyń sheshimimen sáıkes kelýin anyqtaý úshin qatysýshynyń ónerine kórsetilgen qoshemet te eskerildi. Baıqaý halyqtyń kóz aldynda, ashyq jáne jarııa túrde ótti. Shynaıy júırikter ozyp shyqqanyn kórermenniń yqylasynan sezinip otyrdyq.
– «Kúı jármeńkesi» tórt jyldaı turaqty ótip keledi. Jurtshylyqtyń yqylasy qalaı?
– Bul Dına sheshemizdiń kórikti eskertkishiniń saltanatty ashylý rásiminde aıtylǵan usynystan bastaý aldy. «Dına eskertkishi aldaǵy ýaqytta rýhanı-mádenı sharalar ótetin alań bolsa, onda kúıdiń qudiretin túsindiretin, nasıhattaıtyn sharalar ótse eken» degen ıdeıadan týdy. Nege ónerdiń jármeńkesi bolmasqa? Bizde D.Nurpeıisovaǵa eskertkish ornatý týraly usynys jasaǵan kezden bastap qurylǵan aqyldastar alqasy bar. Sondaǵy el aǵalarymen aqyldasa kele, kúıdiń jármeńkesine toqtadyq. Kásibı mýzyka mamandary, sonyń ishinde dombyra men kúıdi zerttegen ǵalym ustazdar men ultjandy qoǵam qaıratkerlerinen quralǵan qazylar alqasy bekitiledi. Qatysýshylarǵa erkindik berdik. О́nerli adamdardy arnaıy shaqyrýdan aýlaqpyz. Baspasóz quraldary jáne ınternet jelisi arqyly kúı jármeńkesi ótetini týraly habarlandyrý taratamyz. «Dombyra tartý sheberligim bar, baıqaýǵa qatysamyn» degen kez kelgen adam óner kórsetýine jaǵdaı jasaımyz. Bas júldege kásibı sheberlerdiń qolynan shyqqan, talaptarǵa saı jasalǵan, ıaǵnı «sóılep turǵan» úkili dombyra beriledi. «Kúı anasy – Dına» atty ensıklopedııalyq kitapty tabys etemiz. Onyń ishinde qundy derektermen qatar Dına Nurpeıisovanyń 25 kúıi QR-kodqa jazylǵan. Nátıjesinde, halyq ishinen áli úlken sahnalarǵa shyǵa qoımaǵan nebir jas daryndar kózge tústi. Sóıtip, jas dombyrashynyń jolyn ashamyz. Kishkentaı balalardyń talabyn qaqpaımyz.
«Kúı jármeńkesinde» ótkizetin jaqsy dástúrimiz bar. Kúıshi, qazaq ónerin órkendetýge eńbegi sińgen qoǵam qaıratkerleriniń biri ortaǵa shyǵyp, «Kúı anasy» qorynyń qarajatyna alynǵan dombyrany jas talapkerge syılap, batasyn beredi. Biz turmysy tómen, ulttyq aspapty satyp alýǵa qarajaty bolmaı júrgen adamdardy izdep tabýǵa tyrystyq. Mysaly, bir joly qarapaıym eńbek adamynyń balasyna dombyra berildi. Tanymal óner ıesiniń batasymen dombyra alǵan balalardyń ulttyq qundylyǵymyzǵa súıispenshiligi oıanbaýy múmkin emes.
– Qazaqtar qýanary sózsiz. Bastamalaryńyzdy basqa otandastarymyz qalaı qabyldap júr?
– Bir mysal keltireıin. Dına eskertkishiniń janyndaǵy kúıshiler alleıasyn jasap, shańyraqty ornatyp jatqan edik. Qasymyzǵa bir top ózge ult ókili keldi. Ne istep jatqanymyzdy surady. Men «bul – halqymyzdyń kúıshi-kompozıtorlarynyń qurmetine salynyp jatqan máńgilik belgi. Al shańyraq sol óner ıeleriniń rýhyna taǵzym etý úshin ótetin qaqpa ispettes. Sondyqtan ár adam oń qolyn júrek tusyna qoıyp, basyn ıip ótedi. Sosyn baryp dańqty kúıshilerdiń esimderin oqyp tanysady. Sol maqsatta jasalyp jatyr», dep túsindirdim. Sonda on shaqty ózge etnos ókilderiniń segizi qoldaryn júrek tusyna ustap, bastaryn ıip, shańyraqtyń astynan ótti. Mine, osyndaı oqıǵaǵa kýá boldyq.
Munda tarıhı mazmuny tereń, eldik murat jazylǵan Kúltegin tasy bar. Qorqyt babadan bastap qazaqtyń 101 kúıshi-kompozıtorynyń esimderi jazylǵan eskertkish tasty ózge jerden kórgen joqpyn. Kórnekti tulǵaǵa ornatylǵan eskertkish jaı ǵana qara tas sııaqty kósheniń bir buryshynda jetimsirep turmaýǵa tıis. Ol halyqty izgilikke bastaıtyn, ónerge baýlıtyn demalys aımaǵy bolýǵa tıis.
Dına eskertkishi aldynda konserttik baǵdarlamalar qoıylǵanda oryndyqtar jetkizilip júr. Birqatar kórermender turyp tyńdaıdy. Keleshekte sol mańda amfıteatr salynsa degen armanymyz bar. Sonda ol rýhanı ortalyqqa aınalady. Naýryz meıramyn uıymdastyrýǵa bolady. Biz amfıteatrdyń jobasyn jasap qoıdyq. Kúıshiler alleıasynda sýburqaq bolsa qandaı keremet! Senbi, jeksenbi jáne meıram kúnderi qala qonaqtary men turǵyndary serýendep júrgende halyq kúıleri jáne Súgir, Qurmanǵazy, Táttimbet, Dına shyǵarmalary oryndalyp jatsa, ol da bir ǵanıbet! Kúmbirlegen kúıdi estise, júregi eljiremeıtin qazaq bar ma?!
– «Kúı jármeńkesiniń» elge áseri qalaı dep oılaısyz?
– Ekinshi ret uıymdastyrylǵan «Kúı jármeńkesine» Dına sheshemizdiń týǵan óńiri Batys Qazaqstan oblysy, Jańaqala aýdanyndaǵy Qalı Jantileýov atyndaǵy balalar mýzyka mektebiniń elýge jýyq shákirti arnaıy kelip qatysyp, ónerlerin kórsetti. Qala jurtshylyǵy úlken yqylas tanytty. Máselen, keı dombyrashydan qaıta tartýyn ótindi.
Jalpy, árbir «Kúı jármeńkesine» jınalǵandar sany 150-den kem bolmaıdy. Jeti ret ótkende myńǵa jýyq adam qatysty dep esepteımin. Jambyl eskertkishi aldynda ótken «Kúı jármeńkesi» halyqtyń kóp jınalýymen este qaldy. Sońǵy jyldary orys, nemis, koreı jáne basqa ult ókilderi kúı keshin úlken qyzyǵýshylyqpen tamashalaıtyn boldy. «Maǵan kitap berseńiz» deı kelip, kúıshilerdiń ómir joly, ulttyq ónerimiz týraly suraıdy. Joǵary oqý oryndarynyń stýdentterinen 7-8 erikti aldyramyz, olar ózge ult ókilderiniń barlyq suraqtaryna jaýap berip, salt-dástúrimiz, ónerimiz jaıly baıandaıdy. Jalpy, osyndaı mádenı is-sharalar eldi yntymaqqa, birlikke shaqyrady.
«Kúı jármeńkesi» bıyl da jalǵasyn tabady. Osy kúnderi Naýryz merekesine daıyndalýdamyz. О́tken jyly Dına eskertkishi janynda eki kıiz úı tigip, mal soıyp, óner dodasyn uıymdastyryp, Naýryz meıramyn alǵash ret ótkizgen edik. Bıyl odan da góri jandandyra túsemiz.
Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda Naýryz meıramynyń mańyzdylyǵyn aıta kelip, ony jańasha atap ótý kerektigin málimdedi. Men bul bastamaǵa tolyq qosylamyn. Naýryz merekesi tamaq ishýmen jáne konsert ótkizýmen shektelmeýge tıis. Qazaq halqynyń san túrli óneri bar. Ulttyq oıyndary men kıimderi, ozyq salt-dástúri qanshama. Kórme uıymdastyryp, solardy qaıta jańǵyrtqymyz keledi. Osyndaı mańyzdy is-sharalarǵa zııaly qaýym ókilderi belsendi qatyssa, quba-qup bolar edi. Bir-aq mysal: Biz ótkizgen Naýryzǵa Halyq qaharmany, tuńǵysh ǵaryshkerimiz Toqtar Áýbákirov kelip, qurmetti qonaq retinde qatysty. «Ushqysh-ǵaryshker keldi!» degende halyq erekshe yqylas tanytty. Jınalǵan qaýymda esep joq. Abylaı han dańǵyly boıynda turatyn turǵyndar óte kóp keldi. Basynda eki qazan taǵam jetetin shyǵar dep oılap edik. Alty qazan tamaq pisirildi, bári de tegin taratyldy. Halyqtyń uıymdastyrýshylarǵa degen rızashylyǵy sheksiz boldy. Sonda olar: «Buryn-sońdy bul mańaıda mundaı sharalar ótpeıtin edi. Keıingi jyldary osy jerden bir jańashyldyq kórip júrmiz. Bul jer mádenı demalys ortalyǵyna aınaldy», dedi.
Endigi bir oıymyz, Dına eskertkishi men Kúıshiler alleıasyn Astananyń saıahatshylar baratyn aımaǵynyń kartasyna engizsek deımiz. Sol jerde ulttyq ónerimiz jáne dombyranyń qadir-qasıeti týraly qundy derekter aıtylsa oryndy bolar edi. Sonda sheteldik meımandar qazaqtyń óneri, ádebıeti men mádenıeti jóninde mol maǵlumat alatyny sózsiz.
– Jalǵyz kúı emes, barlyq qundylyqty nasıhattaı beredi ekensizder.
– Jýyrda kilem toqıtyn Aýǵanstan qazaqtary kelip, olar: «Bizge taban tireıtin múmkindik jasasańyzdar, júzge jýyq qyz balany kilem toqýǵa úıreter edik. Túrikmen, Iran kilemderi bylaı tursyn, baıqaýlarda olardan ozyq shyqqanbyz. Ań men qus, qoshqarmúıizdi órnekpen toqyǵanda, kilemderimizge tańqalmaıtyndar joq. Sonyń bárin basqa elde jasaǵanymyzǵa qynjylamyz. Ulttyq baılyǵymyz Qazaqstanda órken jaısa degen maqsatpen aldaryńyzǵa kelip turmyz», dedi. Osy oraıda, Astanada arnaıy oryn bólip, ustalardyń, qolóner sheberleriniń qalashyǵyn nemese oramyn nege jasamasqa?! Bul usynysymdy elorda basshylyǵyna jetkizdim. Qazaq halqynyń 1 500 ulttyq aspabyn bir ózi ustap otyrǵan Azamat Beısenáliuly esimdi jigit bar. О́zi jasap, ózi oryndaıdy. Qosshy qalashyǵynyń ákimdigi jer ýchaskesin beripti, barlyq aspabyn sonda saqtap otyr eken. Oıpyrmaı, 1 500 aspaby bar qandaı halyq bar? Sony Astananyń tórine aldyryp, ulttyq aspaptar murajaıy etip, jarqyratyp qoısa qandaı ǵanıbet? Bul – elimizdiń baılyǵy. Qanshama balanyń ulttyq aspapqa qyzyǵýshylyǵy oıanar edi?
– Durys aıtasyz, aǵa. Igilikti isterińiz júzege asa bersin.
Áńgimelesken –
Jánibek ÁLIMAN,
«Egemen Qazaqstan»
