Infografıkany jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Ekinshi jaǵynan joǵary oqý oryndary arasyndaǵy básekeni qalyptastyrý arqyly álsiz, áli de damytýdy qajet etetin tustardy anyqtaýǵa, sonyń nátıjesinde sapany arttyrýǵa septesedi. Bizde osyndaı reıtıng bar ma? Ýnıversıtetterdegi bilim sapasy qanshalyqty ádil baǵalanady? Onda mamandyqty, oqý ornyn tańdaýǵa kómektesetin aqparat bar ma? Mamandar men nátıjeler «sóılesin».
«Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy otandyq joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymdarynyń bilim baǵdarlamalaryna baǵalaý júrgizip keledi. Ulttyq palata «táýelsiz» dep aıdar taqqan baǵalaýdy Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń tapsyrysymen, tipti sol vedomstvomen birlesip júrgizedi. Baǵalaýǵa kásipkerlerdiń qatysatyny, ýnıversıtetter daıarlaǵan kadrlardyń kásibıligine jumys berýshilerdiń baǵa beretini táýelsiz deýge sebep bolsa kerek.
Jaqynda «Atameken» palatasy men mınıstrliktiń baǵalaýy boıynsha 2023 jylǵy bilim baǵdarlamalarynyń, joǵary oqý oryndarynyń reıtıngi jarııalandy.
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym jáne joǵary bilim salasyndaǵy sapany qamtamasyz etý komıtetiniń tóraǵasy Ádilet Toıbaev atalǵan baǵalaý 19 ólshemshart boıynsha júrgizilgenin aıtty.
– О́lshemsharttardyń negizgilerine túlekterdiń jumysqa ornalasýy, bilim baǵdarlamalary sapasynyń kórsetkishterin, jetistikterin, mazmunyn baǵalaý, ýnıversıtetterdiń jalpy kórsetkishteri jatady. Reıtıng ádistemesi joǵary oqý oryndary jáne qoǵamdyq qyzmet sarapshylarymen ashyq talqylaý nátıjesinde qabyldanǵan bolatyn. Bilim berý baǵdarlamalarynyń basym bóligi jumys berýshilermen kelisildi. Taldaýǵa tájirıbeli mamandar tartyldy. Osy úshin mınıstrlik qajetti jaǵdaıdy jasap, tıisti normatıvtik-quqyqtyq aktilerge ózgerister engizdi. Bul reıtıng talapkerlerge kóptegen qundy aqparat beredi. Sonyń nátıjesinde bolashaq stýdentter ártúrli mamandyq boıynsha shamamen qandaı jalaqy ala alatyny, qanshalyqty tez jumysqa ornalasýy múmkin ekeni týraly málimetter alyp, rasıonaldy tańdaý jasaıdy, – dedi Á.Toıbaev.
Onyń aıtýynsha, baǵalaýda eń birinshi joǵary oqý oryndarynyń bilim baǵdarlamalarynyń sapasy men ózektiligi taldanǵan. Jumys berýshilerdiń qanaǵattanýy 67,5%-dy qurady. Atalǵan kórsetkishtiń birshama óskeni baıqalady. 2019 jyly bul kórsetkish 33% bolǵan edi.
– Budan soń baǵalaý jumysqa ornalastyrý kórsetkishi boıynsha taldandy. 2023 jyly túlekterdiń 77%-y turaqty jumyspen qamtylǵan. Byltyr jumyspen qamtýdyń ortasha paıyzy 3,3%-ǵa ósip, 82,8%-dy qurady, 2021 jyly bul kórsetkish 78,4%, 2022 jyly 79,5% boldy. Al jumys izdeýdiń ortasha uzaqtyǵy – 79 kún, ıaǵnı 2 aıdan asa ýaqyt ketedi. Suranysqa ıe bilim baǵdarlamalary boıynsha bitirgen túlekter bir aıdan aspaıtyn ýaqytta jumys tapqan. Talapkerler men olardyń ata-analaryna bolashaq mamandyqty tańdaýǵa muqııat, nazar salyp qaraý kerek ekenin aıtqymyz keledi. Al joǵary oqý oryndarynyń reıtıngi talapkerler men olardyń ata-analaryna, jumys usynýshylarǵa jáne bilim berý mekemelerine aqparat berý úshin jasalady, – dedi mınıstrlik ókili.
Iá, túlekterdiń jumys tabý kórsetkishiniń artqany qýantady. Á.Toıbaev baǵalaǵandaı, jumys berýshilerdiń qanaǵattaný deńgeıi boıynsha da jaqsy nátıje tirkelgen. Degenmen ózimizde daıarlaǵan kadrlardyń kásibıligine jumys berýshiler áli de tolyqtaı qanaǵattanbaıtynyn bilýge bolady. Baǵalaý qorytyndysyna súıensek, baǵdarlamalardyń 68%-y (1 294 bilim baǵdarlamasy) jumys berýshilerdiń talaptaryna saı ekeni, 30%-y (571) talaptardy qanaǵattandyratyny, biraq jetildirýdi talap etetini jáne 2%-y (38) talaptarǵa saı kelmeıtini anyqtaldy.
Bárinen buryn reıtıngtiń shynaıylyǵy, baǵalaýdyń ádildigine qatysty suraq kópshilikti, ásirese ata-analar men talapkerlerdi tolǵandyrady. Osy saýalǵa jaýap bergen «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń Adamı kapıtaldy damytý departamentiniń dırektory Azamat Beısenbenov atalǵan reıtıng tek obektıvti derekterge negizdelgenin aıtty.
– Bizdiń ádisteme barlyq kórsetkishtiń tek obektıvti derekterine súıenedi. Mysaly, túlekterdiń jumysqa ornalasý deńgeıin, olardyń jalaqysyn taldaǵan kezde biz túlekterdiń jumys ornynan alyp keletin anyqtamalaryn esepke almaımyz. Bul taldaýǵa 2022 jyldyń tamyzynan bastap (túlekterdiń barlyǵy dıplom alǵan kezde) 2023 jyldyń shildesine deıingi kezeńdegi túlekterdiń aı saıynǵy zeınetaqy aýdarymdary týraly aqparatty qoldandyq. Bizdiń reıtıng talapkerlerge kóptegen qundy aqparat beredi. Bul bolashaq stýdentterge rasıonaldy tańdaý jasaýǵa kómektesedi, – dedi A.Beısenbenov.
Palata ókiliniń deregine den qoısaq, 2023 jylǵy reıtıngke 95 joǵary oqý orny boıynsha 121 mamandyq, 2 090 bilim berý baǵdarlamasy qamtylǵan. 100 235 túlektiń derekteri taldanyp, elimizdiń barlyq óńirinen 190-nan astam salalyq sarapshy tartylypty. Taldaýǵa qatysqan bilim baǵdarlamalary túlekteriniń arasynda 8 380 (8,4%) magıstratýrada oqýdy jalǵastyrǵan, 5 404 (5,4%) úsh jasqa deıingi bala kútimi boıynsha demalysta otyrǵan, 1 411 (1,4%) shetel azamaty bar.
– Túlekterdiń jalpy sany da jyldan-jylǵa artyp otyr: 2021 jyly olar 73 071, 2022 jyly – 81 393, 2023 jyly 100 235 adam boldy. 100 235 túlektiń 45 787-si – er (47%), 51 522-si – áıel (53%). Bul rette taldaýǵa jatatyn eńbekke qabiletti túlekterdiń (71 864 adam) qatarynan (bala kútimi boıynsha demalystaǵylardy, sheteldikterdi, kúshtik qurylymdardyń qyzmetkerlerin jáne basqa da taldaýǵa qosylmaıtyn sanattardy esepke almaǵanda): áıelder arasynda túlekterdiń 86%-y turaqty jumys isteıdi, 8%-y shartty túrde jumys isteıdi jáne 6%-y jumys istemeıdi; erler arasynda 80%-y turaqty jumyspen qamtylǵan, 13%-y shartty túrde eńbek etedi jáne 7%-y jumys istemeıdi. Túlekterdiń ortasha jalaqysy da birshama ósken. 2021 jyldan 2023 jylǵa deıin jalaqynyń ortasha deńgeıi 114 067 teńgeden 168 156 teńgege deıin kóbeıdi, – dedi departament dırektory.
A.Beısenbenovtyń sózine sensek, óńirlik taldaý barysynda túlekterdiń jalaqy deńgeıin, jumysqa ornalasýyn jáne jumys izdeýge ketetin ýaqytyn eskere otyryp, ár aımaq boıynsha olardyń ortasha kórsetkishteri shyǵarylǵan. Nátıjesinde, jumysqa ornalasýdyń eń joǵary deńgeıi Almaty oblysy (91%) túlekterinde, al eń tómen deńgeıi Jambyl oblysy túlekterinde (74%) anyqtaldy. Joǵary jalaqyny Ulytaý (336 679 teńge), Qostanaı (183 741 teńge), Pavlodar (193 081 teńge), Shyǵys Qazaqstan (181 922 teńge), Atyraý (191 786 teńge), Almaty (227 458 teńge) oblystarynyń jáne Almaty qalasynyń (186 038 teńge) túlekteri alady eken. Al eń tómengi jalaqyny Shymkent qalasynyń (117 468 teńge), Qyzylorda (110 822 teńge), Túrkistan (117 468 teńge), Jambyl (132 549 teńge), Abaı (147 152 teńge) oblystarynyń túlekteri qanaǵat tutyp júr.
– Baǵyttar boıynsha taldaýǵa kelsek, «Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik qamsyzdandyrý» baǵytynyń túlekteriniń jumysqa ornalasý deńgeıi joǵarǵy – 89%, al eń tómengi kórsetkish «О́ner jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar» baǵytyna tıesili – 76%. Taldaýǵa sáıkes, «Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik qamsyzdandyrý» baǵyty túlekteriniń medıandyq jalaqy kórsetkishi de eń joǵary mánge ıe bolyp, 212 797 teńgege teń boldy. Al eń tómengi medıandyq jalaqy «Aýyl sharýashylyǵy jáne bıoresýrstar» baǵytynyń túlekterine tıesili – 122 458 teńge. Jalpy reıtıng boıynsha túlekterdiń medıandyq jalaqysy 168 156 teńgeni qurady. Osy sátti paıdalanyp, talapkerlerge mynany aıtqym keledi: ýnıversıtet pen mamandyqty tańdaý – bolashaqty anyqtaıtyn mańyzdy kezeń. Sondyqtan tańdaý jasamas buryn qyzyǵýshylyqty baǵalaý, kásiptik baǵdar berý testilerin qoldaný, baǵdarlamalardyń mazmuny men mansap áleýetin zertteý mańyzdy. Oqý orny deńgeıin salystyrý da – oryndy qadam. Munda uıymdastyrylatyn jármeńkeler men ashyq esik kúnderine qatysý, ata-analarmen, pedagogtermen jáne mansap keńesshilerimen keńesý de qajetti dúnıe. Eń bastysy, barlyq aspektini eskerip baryp senimdi sheshimder qabyldaǵan abzal, – dedi A.Beısenbenov.
