Ormanshynyń oıy

Úzilip túsken monshaqtaı kógildir kólder men qoldyń salasyndaı aq qaıyńdar kómkergen qasıetti Kókshe topyraǵyna ta­banyń tıip turyp, tilińe Zerendi oralsa, kóz aldyńa samsaǵan qara­ǵaı elester edi. Zerli Zerendiniń tól tabıǵaty – quddy kórkem sýret. Álemdegi eń daryndy, eń sheber sýretshi kenepke salǵan, saltanaty asqan, sáni kelisken týyndy ispetti. Kúshpaı Ábilqaıyruly osy tumsa tabıǵattyń ishinde bar ǵumyryn adal eńbekpen ótkerip keledi. Jaı ǵumyr emes, maǵynaly, mazmundy ǵumyr. Sol eńbegi keıingi tolqynǵa ádemi, ómirsheń ónege bolarlyq.

– Ákem Ábilqaıyr Boqan­uly – maıdanger, – deıdi Kúshpaı Ábil­qaıyruly. – Maıdan dalasynan elge oral­ǵan­nan keıin Zerendi orman sharýa­shy­lyǵynda ormanshy bolyp is­tegen. Tup-týra qyryq jyl. Anam Kúlshaı Ábenqyzy da orman tu­qym­baǵynda bel jazbaı eseli eńbek etken. Ata-anamyz bizdi, baýyr eti balalaryn adal eńbekke tárbıeledi, kórkem tabıǵatty qur­metteı bilý, súıe bilý – bala jastan súıegimizge sińgen áke ama­na­ty. Olar da óz eńbekteriniń ná­tı­je­sin kórgisi keldi. Qara jerge kóshet egip, onyń jaıqalyp óske­nin kórý, bergen jemisin tatý bir qýanysh der edi. Oń-solymdy tany­symen osy orman alqaby meni ózine shaqyryp, qoınaýyna súń­gitip jiberdi. Qýanyshy da az emes, beıneti de tarazy basyn teń basyp jatady.

Orman týraly oralymdy oılary kóp-aq. Jalǵyz orman ǵana emes, týǵan jerdiń tarıhy da. Má­selen, zerger zerlegendeı be­der­li beınesi jan-júregińdi elji­retip, qoınaýyna súńgitip jibe­retin ný ormannyń ishi ańyzǵa toly. Qulaq túrip tyń­dasań, keste­lenip, elitip, esińdi alyp ertegi álemine tartatyndaı. Kúshpaı Ábilqaıyrulynyń aýzynan esti­gen ajarly áńgimeniń bir parasyn oqyrman nazaryna usynaıyq.

Osy Zerendide Qoshqarbaı taýy bar. Asqary kók tiregen, jotasyn máńgi muz japqan asqaq taý emes, shaǵyn taý. Asqaqtyqty, bıiktikti ańsaǵan etegindegi jurt panasyn kórgennen keıin dalasyn kóterip, tóbesin taý dese, oǵan ta­lasymyz joq. Al ormanshy Kúsh­paı shertken áńgime taý beıne­sin bıiktetip, eńsesin kótere túsken­deı. Ilki zamanda jasyl taýdyń etegin qalyń el jaılaǵan. Sol eldiń ishinde Qoshqarbaı esimdi batyr jigit bolypty. Birde San­dyqtaýdyń arǵy jaǵyndaǵy jal­paq jurt úlken as berse kerek. Álgi asqa birinen biri ótken joldastaryn ertip Qosh­qarbaı batyr da barady. Áýeli alaman báıge. Jer tanabyn qýyr­ǵan tulparlardyń jarysy. Júı­rik­ter jarysqa attanǵanda kókoraı shalǵynnyń ústinde kúres ótkizilgen. El ishi ersiz bolǵan ba, baltyry besikteı, keýdesi esikteı kil myqty kilem ústine shyǵady. Bir sát kókiregin namys býǵan Qoshqarbaı batyr da kilemge shyqsa kerek. Qarsy jaqtyń balýa­nyn tepse temir úzetin tórt jigit moınyna shynjyr salyp ákeldi deıdi. Balýannyń myqtylyǵy sondaı, moınyn oqys qozǵap qalǵanda jýan shynjyrdan myqtap ustaǵan tórt jigit jel shaıqaǵan qamystaı uıqy-tuıqy bolyp ketedi eken. Shamasy qarsylastyń mysyn basaıyn degen aıbaty bolar. Kúresti basqarýshy aqsaqal belgi bergen kezde oqtaı atylǵan Qoshqarbaı batyr ejelgi ádisimen ishten shalǵan. Túıe balýan shań qaýyp qalypty. Osy astyń ústinde Qoshqarbaı batyr sol eldiń aı dese aýzy, kún dese kózi bar Zeren sulýmen kezdesip, tildesipti. Eki jas til tabysypty. Kózsiz batyr emes pe, alyp qashqan. Qyzdyń aǵasy Aıdabol batyr túre qýǵan. Dál osy ýaqytta ejelgi jaý quba qalmaq ta taý etegindegi qa­lyń qaraýyldyń aýyldaryn shap­paq bolyp tónip kelgen. El ishin­degi daý-sharǵa qaraıtyn ýaqyt joq. Qos batyr basqynshy jaý­men aıqasa ketedi. Zeren sulý Qoshqarbaıdyń eline bet alǵan. Kól shetine jetip, tizgin tartsa kerek. Qalmaqtar da taıap qalady. Aman qalýdan ábden kúderin úzgen soń Zerendi sulý aqbas tolqyndary aspanǵa atyp jatqan kólge qoıyp ketedi. Qansha jerden bes qarýyn asynyp, qamsyz jatqan qazaqty qyrmaq bolyp kelgen qalmaq jaǵy oısyraı jeńilis tabady. Qoshqarbaı men Aıdabol batyrlar aldaǵy ýaqytta berik bitimge kelip, elge qorǵan bolamyz dep ýaǵdalasady. Kónekóz qarııalar búgingi Zerendi kóliniń ataýyn Zeren sulýdyń opat bolýy­men baılanys­tyrady.

Mine, orman ishinde oı baqqan Kúshpaı Ábilqaıyrulynyń el tarıhy jaıyndaǵy bir shókim áńgimesi. Árıne, ormandy qorǵaý baǵytynda qısapsyz sharýa at­qarylyp jatyr. Tabıǵı apattan qorǵaý, kóshet egý, ony kútip-baptaý – mindet.

– Keıingi jyldary týrızm qar­qyndy damyp keledi, – deıdi «Kók­shetaý» memlekettik ulttyq tabıǵı parki Zerendi fılıalynyń dırektory Kúshpaı Boqanov. – Búginde Zerendi óńirine alys-jaqyn shet elderden keletin meımandardyń qatary kóbeıip jatyr. О́z eli­miz­den de kórkem tabıǵattyń kórik­ti bir pushpaǵynda saf aýa­syn jutyp, qur atqa mingendeı sergip qaıtýdy maqsat etetinder az emes. Negizinde biz sol qalyń qaýymdy kútip alýǵa daıyn bolýymyz kerek. Bul ýaqyt órt qaýpi eseleı artatyn maýsymmen tuspa-tus keledi. Oılanbaı, jazataıym jerge tastaı salǵan bir tal temekiniń tuqymy baǵa jetpes baılyǵymyzdyń keneresin kemitip, oısyratyp ketýi ǵajap emes. Sondyqtan jaz aılarynda ormanshylar kirpik ilmeı jumys isteıdi desem, artyq emes. Bizge kógildir Kóksheniń kórkem bir múıisin senip tapsyrǵannan keıin  sol jaýapkershilikke árdaıym daıyn bolýymyz qajet.

Ormanshynyń aıtýynsha, adamdardy týǵan jerdi qurmetteı bilýge tárbıeleý – mindet. Sonda ǵana ortaq istiń júgi jeńildeıdi. Onyń barlyǵy adamdardyń ishki jan-dúnıesine, mádenıetine baılanysty. Ormanshylar qazir el ishinde túsindirý, tanym kókjıekterin keńeı­tý oraıynda jumys júrgizip jatyr. О́ıtkeni el baılyǵy keleshek urpaqqa amanattaıtyn syı.

Aqmola oblysy,

Zerendi aýdany